સ ભગ્નબાહૂરુકટીપયોધરઃ ક્ષરન્નસૃઙ્નિર્મથિતાસ્થિલોચનઃ। સમ્ભિન્નસંધિઃ પ્રવિકીર્ણબન્ધનો હતઃ ક્ષિતૌ વાયુસુતેન રાક્ષસઃ
એ રાક્ષસના હાથ, જાંઘ, કટિ અને છાતી તૂટી ગઈ, હાડકાં અને આંખો ચૂરી ગયા, સાંધા છુટા પડી ગયા, બંધન તૂટી ગયું અને લોહી વહેવા લાગ્યું—આ રીતે પવનપુત્રે એને ધરતી પર મારી નાખ્યો.
મહાકપિર્ભૂમિતલે નિપીડ્ય તં ચકાર રક્ષોઽધિપતેર્મહદ્ભયમ્। મહર્ષિભિશ્ચક્રચરૈઃ સમાગતૈઃ સમેત્ય ભૂતૈશ્ચ સયક્ષપન્નગૈઃ। સુરૈશ્ચ સેન્દ્રૈર્ભૃશજાતવિસ્મયૈ- ર્હતે કુમારે સ કપિર્નિરીક્ષિતઃ
મહાન વાનરે એને જમીન પર દબાવી દીધો અને રાક્ષસોના રાજાને ભારે ભયમાં મૂકી દીધો. મહર્ષિઓ, ચક્ર સાથે ફરતા દેવો, ભૂત, યક્ષ, સાપ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓએ, બધા આશ્ચર્યથી એ વાનરને જોયો, કારણ કે રાજકુમાર મારાઈ ગયો હતો.
નિહત્ય તં વજ્રિસુતોપમં રણે કુમારમક્ષં ક્ષતજોપમેક્ષણમ્। તદેવ વીરોઽભિજગામ તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી એ વીર વાનરે, યુદ્ધમાં વજ્રધારીના પુત્ર જેવો અને આંખોમાં લોહી જેવી લાલિમા ધરાવતો અક્ષકુમારને મારીને, સમયના અંતે જે રીતે સમય પોતે આવે છે એ રીતે તરત જ દ્વાર તરફ આગળ વધ્યો.
thumb|અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો અઢીચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તુ રક્ષોઽધિપતિર્મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે। મનઃ સમાધાય સ દેવકલ્પં સમાદિદેશેન્દ્રજિતં સરોષઃ
પછી મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ, હનુમાન દ્વારા અક્ષકુમારના વધ થયા પછી, મન એકાગ્ર કરીને, દેવ સમાન ઇન્દ્રજિતને ગુસ્સામાં આદેશ આપ્યો.
ત્વદસ્ત્રબલમાસાદ્ય સસુરાઃ સમરુદ્ગણાઃ। ન શેકુઃ સમરે સ્થાતું સુરેશ્વરસમાશ્રિતાઃ
તારા શસ્ત્રબળ સામે તો દેવો અને પવનદેવના સાથેના બધા પણ, દેવોના રાજા પાસે આશ્રય લીધા છતાં, યુદ્ધમાં ઊભા રહી શક્યા નથી.
ન કશ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગે ન ગતશ્રમઃ। ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ। દેશકાલપ્રધાનશ્ચ ત્વમેવ મતિસત્તમઃ
ત્રણે લોકોમાં કોઈ પણ, પોતાના બળ અથવા તપસ્યાથી સુરક્ષિત હોય કે સ્થાન-સમયમાં શ્રેષ્ઠ હોય, યુદ્ધમાં અશ્રાંત રહી શકતો નથી; માત્ર તું જ સર્વોચ્ચ બુદ્ધિવાળો છે.
ન તેઽસ્ત્યશક્યં સમરેષુ કર્મણાં ન તેઽસ્ત્યકાર્યં મતિપૂર્વમન્ત્રણે। ન સોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ત્રિષુ સંગ્રહેષુ ન વેદ યસ્તેઽસ્ત્રબલં બલં ચ
તારા માટે યુદ્ધમાં કોઈ કાર્ય અશક્ય નથી; અને કોઈ કામ વિચાર વિના રહેતું નથી. ત્રણે સેના સમૂહોમાં એવો કોઈ નથી જે તારા શસ્ત્રબળ અને બળને ઓળખતો ન હોય.
મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે। ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનઃ શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્
મારું અને તું જે તપ, બળ, પરાક્રમ અને યુદ્ધકૌશલ્ય ધરાવે છે, એ યોગ્ય છે. છતાં, જ્યારે હું તને યુદ્ધમાં સામનો કરું છું, ત્યારે મારો મન નિશ્ચયપૂર્વક થાકી જતું નથી.
નિહતાઃ કિંકરાઃ સર્વે જમ્બુમાલી ચ રાક્ષસઃ। અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ચ પઞ્ચ સેનાગ્રગામિનઃ
બધા કિંકર અને રાક્ષસ જાંબુમાલી, અને અમાત્યપુત્રો—પાંચેય વીર સેનાપતિઓ પણ મારાઈ ગયા છે.
બલાનિ સુસમૃદ્ધાનિ સાશ્વનાગરથાનિ ચ। સહોદરસ્તે દયિતઃ કુમારોઽક્ષશ્ચ સૂદિતઃ। ન તુ તેષ્વેવ મે સારો યસ્ત્વય્યરિનિષૂદન
ઘોડા, હાથી અને રથોથી સજ્જ એવી બધી સેનાઓ નાશ પામી છે; તારો પ્રિય ભાઈ, અક્ષકુમાર પણ મારાઈ ગયો છે. છતાં, એ બધામાં મને માત્ર તારી જ ચિંતા છે, હે શત્રુવિનાશક.
ઇદં ચ દૃષ્ટ્વા નિહતં મહદ્ બલં કપેઃ પ્રભાવં ચ પરાક્રમં ચ। ત્વમાત્મનશ્ચાપિ નિરીક્ષ્ય સારં કુરુષ્વ વેગં સ્વબલાનુરૂપમ્
આટલી મોટી સેના નાશ પામેલી જોઈને, વાનરનું બળ અને પરાક્રમ જોઈને, અને તું પોતાનું સાચું બળ પણ વિચારીને, તું તારા બળ પ્રમાણે જોર બતાવ.
બલાવમર્દસ્ત્વયિ સંનિકૃષ્ટે યથા ગતે શામ્યતિ શાન્તશત્રૌ। તથા સમીક્ષ્યાત્મબલં પરં ચ સમારભસ્વાસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠ
જ્યારે તું હાજર હોય ત્યારે યુદ્ધની તીવ્રતા ઓછી થઈ જાય છે, જેમ શત્રુ શાંત થાય ત્યારે શમન થાય છે. એટલે, તું પોતાનું અને વિરોધીનું બળ સારી રીતે વિચારીને, પછી જ યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર, હે શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રધારી.
ન વીર સેના ગણશો ચ્યવન્તિ ન વજ્રમાદાય વિશાલસારમ્। ન મારુતસ્યાસ્તિ ગતિપ્રમાણં ન ચાગ્નિકલ્પઃ કરણેન હન્તુમ્
હે વીર, સેના તો વજ્રના પ્રહારથી પણ એકસાથે નાશ પામતી નથી; પવનની ઝડપનું કોઈ માપ નથી, અને અગ્નિ જેવું જે હોય છે, એને માત્ર પ્રયત્નથી નાશ કરી શકાતું નથી.
તમેવમર્થં પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્ સ્વકર્મસામ્યાદ્ધિ સમાહિતાત્મા। સ્મરંશ્ચ દિવ્યં ધનુષોઽસ્ય વીર્યં વ્રજાક્ષતં કર્મ સમારભસ્વ
આ રીતે બધું સારી રીતે વિચારીને, પોતાનું કર્તવ્ય મનમાં રાખી, અને પોતાના ધનુષ્યની દિવ્ય શક્તિ યાદ કરીને, જે કામ બાકી છે તેને પૂરૂં કરવા માટે તું આગળ વધ.
ન ખલ્વિયં મતિશ્રેષ્ઠ યત્ત્વાં સમ્પ્રેષયામ્યહમ્। ઇયં ચ રાજધર્માણાં ક્ષત્રસ્ય ચ મતિર્મતા
હું તને મોકલું છું એ મારી પસંદગીથી નથી; આ તો રાજધર્મ અને ક્ષત્રિય ધર્મનો માર્ગ છે, અને એ જ મારી પક્કડ માન્યતા છે.
નાનાશસ્ત્રેષુ સંગ્રામે વૈશારદ્યમરિંદમ। અવશ્યમેવ બોદ્ધવ્યં કામ્યશ્ચ વિજયો રણે
યુદ્ધમાં વિવિધ શસ્ત્રો ચલાવવાની કુશળતા અવશ્ય જ આવડવી જોઈએ, અને યુદ્ધમાં વિજય મેળવવો હંમેશાં ઇચ્છનીય છે.
તતઃ પિતુસ્તદ્વચનં નિશમ્ય પ્રદક્ષિણં દક્ષસુતપ્રભાવઃ। ચકાર ભર્તારમતિત્વરેણ રણાય વીરઃ પ્રતિપન્નબુદ્ધિઃ
પછી પિતાજીના એ વચન સાંભળી, કુશળ પિતાના તેજસ્વી પુત્રે, પોતાના સ્વામીની ત્વરિત પરિક્રમા કરી, યુદ્ધ માટે મનમાં નિશ્ચય કર્યો.
તતસ્તૈઃ સ્વગણૈરિષ્ટૈરિન્દ્રજિત્ પ્રતિપૂજિતઃ। યુદ્ધોદ્ધતકૃતોત્સાહઃ સંગ્રામં સમ્પ્રપદ્યત
પછી, પોતાના પસંદ કરેલા સાથીઓ દ્વારા સન્માનિત થઈને, ઇન્દ્રજિત યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થઈ, યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશ્યો.
શ્રીમાન્ પદ્મવિશાલાક્ષો રાક્ષસાધિપતેઃ સુતઃ। નિર્જગામ મહાતેજાઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ
પદ્મ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતો, રાક્ષસાધિપતિનો તેજસ્વી પુત્ર, પૂર્ણિમાના સમુદ્ર જેવો પ્રભાવશાળી બહાર આવ્યો.
સ પક્ષિરાજોપમતુલ્યવેગૈ- ર્વ્યાઘ્રૈશ્ચતુર્ભિઃ સ તુ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈઃ। રથં સમાયુક્તમસહ્યવેગઃ સમારુરોહેન્દ્રજિદિન્દ્રકલ્પઃ
ઇન્દ્ર જેવો ઇન્દ્રજિત, ચાર વાઘો જેની દંતો તીખા અને ભયાનક હતાં, એવા પંખીરાજ જેવી ઝડપ ધરાવતા વાઘોથી જોડાયેલા રથ પર ચઢ્યો.
સ રથી ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ શસ્ત્રજ્ઞોઽસ્ત્રવિદાં વરઃ। રથેનાભિયયૌ ક્ષિપ્રં હનૂમાન્ યત્ર સોઽભવત્
શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર અને શસ્ત્રોનો જાણકાર એ રથસ્વાર, ઝડપથી પોતાના રથમાં હનુમાન જ્યાં હતો ત્યાં પહોંચી ગયો.
સ તસ્ય રથનિર્ઘોષં જ્યાસ્વનં કાર્મુકસ્ય ચ। નિશમ્ય હરિવીરોઽસૌ સમ્પ્રહૃષ્ટતરોઽભવત્
એ રથનો ગર્જન અને ધનુષ્યની તાંતનો અવાજ સાંભળીને, વાનરવીર હનુમાન વધુ આનંદિત થયો.
ઇન્દ્રજિચ્ચાપમાદાય શિતશલ્યાંશ્ચ સાયકાન્। હનૂમન્તમભિપ્રેત્ય જગામ રણપણ્ડિતઃ
યુદ્ધવિદ્યા જાણનારો ઇન્દ્રજિત, પોતાનું ધનુષ્ય અને તીખા બાણ લઈને, હનુમાનની સામે આવ્યો.
તસ્મિંસ્તતઃ સંયતિ જાતહર્ષે રણાય નિર્ગચ્છતિ બાણપાણૌ। દિશશ્ચ સર્વાઃ કલુષા બભૂવુ- ર્મૃગાશ્ચ રૌદ્રા બહુધા વિનેદુઃ
પછી, જ્યારે બાણ હાથમાં લઈને યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થઈ એ બહાર નીકળ્યો, ત્યારે બધું દિશાઓ અશુભ બની ગઈ અને અનેક ભયાનક પ્રાણીઓ વિવિધ રીતે ગર્જના કરવા લાગ્યાં.
સમાગતાસ્તત્ર તુ નાગયક્ષા મહર્ષયશ્ચક્રચરાશ્ચ સિદ્ધાઃ। નભઃ સમાવૃત્ય ચ પક્ષિસઙ્ઘા વિનેદુરુચ્ચૈઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ
ત્યાં નાગો, યક્ષો, મહર્ષિઓ અને આકાશમાં વિહાર કરતા સિદ્ધો, તેમજ અનેક પક્ષીઓ ભેગા થયા, અને બધા ખૂબ આનંદથી ઉંચા અવાજે બોલવા લાગ્યા.
આયાન્તં સ રથં દૃષ્ટ્વા તૂર્ણમિન્દ્રધ્વજં કપિઃ। નનાદ ચ મહાનાદં વ્યવર્ધત ચ વેગવાન્
ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવી ઝડપથી આવતો એ રથ જોઈને, વાનરે મોટો નાદ કર્યો અને પોતાનો જોર વધારી દીધો.
ઇન્દ્રજિત્ સ રથં દિવ્યમાશ્રિતશ્ચિત્રકાર્મુકઃ। ધનુર્વિસ્ફારયામાસ તડિદૂર્જિતનિઃસ્વનમ્
દિવ્ય રથ પર બેઠેલા ઇન્દ્રજિતે, સુંદર ધનુષ્ય ખેંચ્યું, જેનું ધ્વનિ વીજળીની ગર્જના જેવી હતી.
તતઃ સમેતાવતિતીક્ષ્ણવેગૌ મહાબલૌ તૌ રણનિર્વિશઙ્કૌ। કપિશ્ચ રક્ષોઽધિપતેસ્તનૂજઃ સુરાસુરેન્દ્રાવિવ બદ્ધવૈરૌ
પછી એ બંને, ભયાનક ઝડપ અને મહાન બળ ધરાવતા, યુદ્ધમાં નિર્ભય, વાનર અને રાક્ષસાધિપતિનો પુત્ર, ઇન્દ્ર અને અસુરાધિપતિ જેવો શત્રુભાવ રાખીને સામસામે ઊભા રહ્યા.
સ તસ્ય વીરસ્ય મહારથસ્ય ધનુષ્મતઃ સંયતિ સમ્મતસ્ય। શરપ્રવેગં વ્યહનત્ પ્રવૃદ્ધ- શ્ચચાર માર્ગે પિતુરપ્રમેયઃ
પવનપુત્ર એ મહાવીર હનુમાને, યુદ્ધમાં પ્રસિદ્ધ એવા રથસ્વાર ધનુર્ધરના બાણોના પ્રવાહને રોકી દીધો અને પોતાના માર્ગે આગળ વધ્યો.