અબાલવદ્ બાલદિવાકરપ્રભઃ કરોત્યયં કર્મ મહન્મહાબલઃ। ન ચાસ્ય સર્વાહવકર્મશાલિનઃ પ્રમાપણે મે મતિરત્ર જાયતે
આ મહાબળવાન, નવોદિત સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે, પણ બાળકની જેમ મહાન કાર્યો કરે છે; છતાં, યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હોવા છતાં, તેને મારવાનો મનમાં કોઈ નિશ્ચય થતો નથી.
અયં મહાત્મા ચ મહાંશ્ચ વીર્યતઃ સમાહિતશ્ચાતિસહશ્ચ સંયુગે। અસંશયં કર્મગુણોદયાદયં સનાગયક્ષૈર્મુનિભિશ્ચ પૂજિતઃ
આ મહાત્મા, બળમાં મહાન, મનથી સ્થિર અને યુદ્ધમાં અત્યંત સહનશીલ છે; નિશ્ચયપૂર્વક, તેના કર્મગુણના કારણે, તે નાગ, યક્ષ અને ઋષિઓ દ્વારા પણ પૂજિત છે.
પરાક્રમોત્સાહવિવૃદ્ધમાનસઃ- સમીક્ષતે માં પ્રમુખોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ। પરાક્રમો હ્યસ્ય મનાંસિ કમ્પયેત્ સુરાસુરાણામપિ શીઘ્રકારિણઃ
પરાક્રમ અને ઉત્સાહથી ભરેલા મનથી, એ મારા સામે ઊભો રહીને મને ધ્યાનથી જુએ છે; ખરેખર, તેનો પરાક્રમ તો દેવો અને દાનવોના મનને પણ કંપાવી શકે.
ન ખલ્વયં નાભિભવેદુપેક્ષિતઃ પરાક્રમો હ્યસ્ય રણે વિવર્ધતે। પ્રમાપણં હ્યસ્ય મમાદ્ય રોચતે ન વર્ધમાનોઽગ્નિરુપેક્ષિતું ક્ષમઃ
ખરેખર, તેને અવગણવું યોગ્ય નથી, કારણ કે યુદ્ધમાં તેનો પરાક્રમ વધતો જાય છે; આજે હું તેને સંહારવાનો નિશ્ચય કરું છું, કારણ કે વધતો અગ્નિ કદી અવગણ્ય ન હોય.
ઇતિ પ્રવેગં તુ પરસ્ય તર્કયન્ સ્વકર્મયોગં ચ વિધાય વીર્યવાન્। ચકાર વેગં તુ મહાબલસ્તદા મતિં ચ ચક્રેઽસ્ય વધે તદાનીમ્
એવી રીતે દુશ્મનના જોર વિશે વિચારતા અને પોતાનું કૌશલ્ય ઉપયોગમાં લેતા, મહાબળવાને પોતાની શક્તિ એકઠી કરી અને એ સમયે તેને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સ તસ્ય તાનષ્ટ વરાન્ મહાહયાન્ સમાહિતાન્ ભારસહાન્ વિવર્તને। જઘાન વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે તલપ્રહારૈઃ પવનાત્મજઃ કપિઃ
પછી પવનપુત્ર વાનરે, પવન ચાલતી પથ પર, તે શ્રેષ્ઠ, સુશિક્ષિત અને ભાર સહનારા ઘોડાઓને પોતાના હાથના પ્રહારો વડે મારી નાખ્યા.
તતસ્તલેનાભિહતો મહારથઃ સ તસ્ય પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિનિર્જિતઃ। સ ભગ્નનીડઃ પરિવૃત્તકૂબરઃ પપાત ભૂમૌ હતવાજિરમ્બરાત્
પછી, હાથના પ્રહારથી, એ મહાન રથયોધ્ધા, જેના રથચાલકને પીળા વાનરરાજાએ હરાવી દીધો હતો, અને જેના રથનું માથું તૂટી ગયું હતું, એ પછડાટ ખાઈ, તેના ઘોડા માર્યા ગયા હતા, એટલે એ આકાશમાંથી ધરતી પર પડી ગયો.
સ તં પરિત્યજ્ય મહારથો રથં સકાર્મુકઃ ખડ્ગધરઃ ખમુત્પતન્। તતોઽભિયોગાદૃષિરુગ્રવીર્યવાન્ વિહાય દેહં મરુતામિવાલયમ્
એ મહાયોધ્ધાએ પોતાનું રથ છોડી દીધું, હાથમાં ધનુષ્ય અને તલવાર લઈને, ગુસ્સામાં આકાશમાં કૂદી પડ્યો. પછી, જાણે કોઈ તપસ્વી પોતાનું શરીર ત્યજી દે એ રીતે, એ ગગનમાં ઊંચે ઉડી ગયો.
કપિસ્તતસ્તં વિચરન્તમમ્બરે પતત્ત્રિરાજાનિલસિદ્ધસેવિતે। સમેત્ય તં મારુતવેગવિક્રમઃ ક્રમેણ જગ્રાહ ચ પાદયોર્દૃઢમ્
પછી વાનરે, જે પંખીઓના રાજા અને પવનના પુત્રો રહે છે એ આકાશમાં ફરતો હતો, પવન જેવી ઝડપથી એ યોધ્ધા પાસે ગયો અને તેના પગ મજબૂતીથી પકડી લીધા.
સ તં સમાવિધ્ય સહસ્રશઃ કપિ- ર્મહોરગં ગૃહ્ય ઇવાણ્ડજેશ્વરઃ। મુમોચ વેગાત્ પિતૃતુલ્યવિક્રમો મહીતલે સંયતિ વાનરોત્તમઃ
પછી શ્રેષ્ઠ વાનરે, જાણે ગરુડ મહાન સાપને પકડી લે એ રીતે, એને હજારો વાર ઘુમાવીને, જોરથી યુદ્ધભૂમિ પર ફેંકી દીધો.
સ ભગ્નબાહૂરુકટીપયોધરઃ ક્ષરન્નસૃઙ્નિર્મથિતાસ્થિલોચનઃ। સમ્ભિન્નસંધિઃ પ્રવિકીર્ણબન્ધનો હતઃ ક્ષિતૌ વાયુસુતેન રાક્ષસઃ
એ રાક્ષસના હાથ, જાંઘ, કટિ અને છાતી તૂટી ગઈ, હાડકાં અને આંખો ચૂરી ગયા, સાંધા છુટા પડી ગયા, બંધન તૂટી ગયું અને લોહી વહેવા લાગ્યું—આ રીતે પવનપુત્રે એને ધરતી પર મારી નાખ્યો.
મહાકપિર્ભૂમિતલે નિપીડ્ય તં ચકાર રક્ષોઽધિપતેર્મહદ્ભયમ્। મહર્ષિભિશ્ચક્રચરૈઃ સમાગતૈઃ સમેત્ય ભૂતૈશ્ચ સયક્ષપન્નગૈઃ। સુરૈશ્ચ સેન્દ્રૈર્ભૃશજાતવિસ્મયૈ- ર્હતે કુમારે સ કપિર્નિરીક્ષિતઃ
મહાન વાનરે એને જમીન પર દબાવી દીધો અને રાક્ષસોના રાજાને ભારે ભયમાં મૂકી દીધો. મહર્ષિઓ, ચક્ર સાથે ફરતા દેવો, ભૂત, યક્ષ, સાપ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓએ, બધા આશ્ચર્યથી એ વાનરને જોયો, કારણ કે રાજકુમાર મારાઈ ગયો હતો.
નિહત્ય તં વજ્રિસુતોપમં રણે કુમારમક્ષં ક્ષતજોપમેક્ષણમ્। તદેવ વીરોઽભિજગામ તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી એ વીર વાનરે, યુદ્ધમાં વજ્રધારીના પુત્ર જેવો અને આંખોમાં લોહી જેવી લાલિમા ધરાવતો અક્ષકુમારને મારીને, સમયના અંતે જે રીતે સમય પોતે આવે છે એ રીતે તરત જ દ્વાર તરફ આગળ વધ્યો.
thumb|અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો અઢીચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તુ રક્ષોઽધિપતિર્મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે। મનઃ સમાધાય સ દેવકલ્પં સમાદિદેશેન્દ્રજિતં સરોષઃ
પછી મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ, હનુમાન દ્વારા અક્ષકુમારના વધ થયા પછી, મન એકાગ્ર કરીને, દેવ સમાન ઇન્દ્રજિતને ગુસ્સામાં આદેશ આપ્યો.
ત્વદસ્ત્રબલમાસાદ્ય સસુરાઃ સમરુદ્ગણાઃ। ન શેકુઃ સમરે સ્થાતું સુરેશ્વરસમાશ્રિતાઃ
તારા શસ્ત્રબળ સામે તો દેવો અને પવનદેવના સાથેના બધા પણ, દેવોના રાજા પાસે આશ્રય લીધા છતાં, યુદ્ધમાં ઊભા રહી શક્યા નથી.
ન કશ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગે ન ગતશ્રમઃ। ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ। દેશકાલપ્રધાનશ્ચ ત્વમેવ મતિસત્તમઃ
ત્રણે લોકોમાં કોઈ પણ, પોતાના બળ અથવા તપસ્યાથી સુરક્ષિત હોય કે સ્થાન-સમયમાં શ્રેષ્ઠ હોય, યુદ્ધમાં અશ્રાંત રહી શકતો નથી; માત્ર તું જ સર્વોચ્ચ બુદ્ધિવાળો છે.
ન તેઽસ્ત્યશક્યં સમરેષુ કર્મણાં ન તેઽસ્ત્યકાર્યં મતિપૂર્વમન્ત્રણે। ન સોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ત્રિષુ સંગ્રહેષુ ન વેદ યસ્તેઽસ્ત્રબલં બલં ચ
તારા માટે યુદ્ધમાં કોઈ કાર્ય અશક્ય નથી; અને કોઈ કામ વિચાર વિના રહેતું નથી. ત્રણે સેના સમૂહોમાં એવો કોઈ નથી જે તારા શસ્ત્રબળ અને બળને ઓળખતો ન હોય.
મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે। ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનઃ શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્
મારું અને તું જે તપ, બળ, પરાક્રમ અને યુદ્ધકૌશલ્ય ધરાવે છે, એ યોગ્ય છે. છતાં, જ્યારે હું તને યુદ્ધમાં સામનો કરું છું, ત્યારે મારો મન નિશ્ચયપૂર્વક થાકી જતું નથી.
નિહતાઃ કિંકરાઃ સર્વે જમ્બુમાલી ચ રાક્ષસઃ। અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ચ પઞ્ચ સેનાગ્રગામિનઃ
બધા કિંકર અને રાક્ષસ જાંબુમાલી, અને અમાત્યપુત્રો—પાંચેય વીર સેનાપતિઓ પણ મારાઈ ગયા છે.
બલાનિ સુસમૃદ્ધાનિ સાશ્વનાગરથાનિ ચ। સહોદરસ્તે દયિતઃ કુમારોઽક્ષશ્ચ સૂદિતઃ। ન તુ તેષ્વેવ મે સારો યસ્ત્વય્યરિનિષૂદન
ઘોડા, હાથી અને રથોથી સજ્જ એવી બધી સેનાઓ નાશ પામી છે; તારો પ્રિય ભાઈ, અક્ષકુમાર પણ મારાઈ ગયો છે. છતાં, એ બધામાં મને માત્ર તારી જ ચિંતા છે, હે શત્રુવિનાશક.
ઇદં ચ દૃષ્ટ્વા નિહતં મહદ્ બલં કપેઃ પ્રભાવં ચ પરાક્રમં ચ। ત્વમાત્મનશ્ચાપિ નિરીક્ષ્ય સારં કુરુષ્વ વેગં સ્વબલાનુરૂપમ્
આટલી મોટી સેના નાશ પામેલી જોઈને, વાનરનું બળ અને પરાક્રમ જોઈને, અને તું પોતાનું સાચું બળ પણ વિચારીને, તું તારા બળ પ્રમાણે જોર બતાવ.
બલાવમર્દસ્ત્વયિ સંનિકૃષ્ટે યથા ગતે શામ્યતિ શાન્તશત્રૌ। તથા સમીક્ષ્યાત્મબલં પરં ચ સમારભસ્વાસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠ
જ્યારે તું હાજર હોય ત્યારે યુદ્ધની તીવ્રતા ઓછી થઈ જાય છે, જેમ શત્રુ શાંત થાય ત્યારે શમન થાય છે. એટલે, તું પોતાનું અને વિરોધીનું બળ સારી રીતે વિચારીને, પછી જ યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર, હે શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રધારી.
ન વીર સેના ગણશો ચ્યવન્તિ ન વજ્રમાદાય વિશાલસારમ્। ન મારુતસ્યાસ્તિ ગતિપ્રમાણં ન ચાગ્નિકલ્પઃ કરણેન હન્તુમ્
હે વીર, સેના તો વજ્રના પ્રહારથી પણ એકસાથે નાશ પામતી નથી; પવનની ઝડપનું કોઈ માપ નથી, અને અગ્નિ જેવું જે હોય છે, એને માત્ર પ્રયત્નથી નાશ કરી શકાતું નથી.
તમેવમર્થં પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્ સ્વકર્મસામ્યાદ્ધિ સમાહિતાત્મા। સ્મરંશ્ચ દિવ્યં ધનુષોઽસ્ય વીર્યં વ્રજાક્ષતં કર્મ સમારભસ્વ
આ રીતે બધું સારી રીતે વિચારીને, પોતાનું કર્તવ્ય મનમાં રાખી, અને પોતાના ધનુષ્યની દિવ્ય શક્તિ યાદ કરીને, જે કામ બાકી છે તેને પૂરૂં કરવા માટે તું આગળ વધ.
ન ખલ્વિયં મતિશ્રેષ્ઠ યત્ત્વાં સમ્પ્રેષયામ્યહમ્। ઇયં ચ રાજધર્માણાં ક્ષત્રસ્ય ચ મતિર્મતા
હું તને મોકલું છું એ મારી પસંદગીથી નથી; આ તો રાજધર્મ અને ક્ષત્રિય ધર્મનો માર્ગ છે, અને એ જ મારી પક્કડ માન્યતા છે.
નાનાશસ્ત્રેષુ સંગ્રામે વૈશારદ્યમરિંદમ। અવશ્યમેવ બોદ્ધવ્યં કામ્યશ્ચ વિજયો રણે
યુદ્ધમાં વિવિધ શસ્ત્રો ચલાવવાની કુશળતા અવશ્ય જ આવડવી જોઈએ, અને યુદ્ધમાં વિજય મેળવવો હંમેશાં ઇચ્છનીય છે.
તતઃ પિતુસ્તદ્વચનં નિશમ્ય પ્રદક્ષિણં દક્ષસુતપ્રભાવઃ। ચકાર ભર્તારમતિત્વરેણ રણાય વીરઃ પ્રતિપન્નબુદ્ધિઃ
પછી પિતાજીના એ વચન સાંભળી, કુશળ પિતાના તેજસ્વી પુત્રે, પોતાના સ્વામીની ત્વરિત પરિક્રમા કરી, યુદ્ધ માટે મનમાં નિશ્ચય કર્યો.
તતસ્તૈઃ સ્વગણૈરિષ્ટૈરિન્દ્રજિત્ પ્રતિપૂજિતઃ। યુદ્ધોદ્ધતકૃતોત્સાહઃ સંગ્રામં સમ્પ્રપદ્યત
પછી, પોતાના પસંદ કરેલા સાથીઓ દ્વારા સન્માનિત થઈને, ઇન્દ્રજિત યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થઈ, યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશ્યો.
શ્રીમાન્ પદ્મવિશાલાક્ષો રાક્ષસાધિપતેઃ સુતઃ। નિર્જગામ મહાતેજાઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ
પદ્મ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતો, રાક્ષસાધિપતિનો તેજસ્વી પુત્ર, પૂર્ણિમાના સમુદ્ર જેવો પ્રભાવશાળી બહાર આવ્યો.