તતઃ પ્લવઙ્ગાધિપમન્ત્રિસત્તમઃ સમીક્ષ્ય તં રાજવરાત્મજં રણે। ઉદગ્રચિત્રાયુધચિત્રકાર્મુકં જહર્ષ ચાપૂર્યત ચાહવોન્મુખઃ
પછી વાનરરાજાના શ્રેષ્ઠ મંત્રીએ યુદ્ધમાં તે રાજકુમારને સુંદર શસ્ત્રો અને ધનુષ્ય સાથે જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થયો.
સ મન્દરાગ્રસ્થ ઇવાંશુમાલી વિવૃદ્ધકોપો બલવીર્યસંવૃતઃ। કુમારમક્ષં સબલં સવાહનં દદાહ નેત્રાગ્નિમરીચિભિસ્તદા
તે સમયે, મન્દર પર્વત પરના સૂર્ય જેવો, ક્રોધથી ભરેલો અને બલવંત, હનુમાન પોતાની આંખોના અગ્નિકિરણોથી અક્ષકુમાર અને તેની સેના સાથેના રથાદિકોને દહન કરવા લાગ્યો.
તતઃ સ બાણાસનશક્રકાર્મુકઃ શરપ્રવર્ષો યુધિ રાક્ષસામ્બુદઃ। શરાન્ મુમોચાશુ હરીશ્વરાચલે બલાહકો વૃષ્ટિમિવાચલોત્તમે
પછી તે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, ઇન્દ્ર જેવા ધનુષ્યવાળા, યુદ્ધમાં મેઘ જેવો, વાનરરાજા પર તીરોની વરસાદ વરસાવતો, જાણે મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે તેમ તીરો છોડવા લાગ્યો.
કપિસ્તતસ્તં રણચણ્ડવિક્રમં પ્રવૃદ્ધતેજોબલવીર્યસાયકમ્। કુમારમક્ષં પ્રસમીક્ષ્ય સંયુગે નનાદ હર્ષાદ્ ઘનતુલ્યનિઃસ્વનઃ
પછી વાનરે યુદ્ધમાં ભયાનક પરાક્રમ ધરાવતો, તેજ, બળ અને શૌર્યથી ભરેલો અક્ષકુમાર જોઈને આનંદથી ગર્જના કરી, તેની ધ્વનિ મેઘના ગર્જન જેવી હતી.
સ બાલભાવાદ્ યુધિ વીર્યદર્પિતઃ પ્રવૃદ્ધમન્યુઃ ક્ષતજોપમેક્ષણઃ। સમાસસાદાપ્રતિમં રણે કપિં ગજો મહાકૂપમિવાવૃતં તૃણૈઃ
યુવાન હોવા છતાં, યુદ્ધમાં પોતાના શૌર્યનો ગર્વ ધરાવતો, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો અક્ષકુમાર, વાનર સાથે યુદ્ધ કરવા માટે એ રીતે આગળ વધ્યો જેમ હાથી ઘાસથી ઢંકાયેલા મોટા કૂવામાં જાય.
સ તેન બાણૈઃ પ્રસભં નિપાતિતૈ- શ્ચકાર નાદં ઘનનાદનિઃસ્વનઃ। સમુત્સહેનાશુ નભઃ સમારુજન્ ભુજોરુવિક્ષેપણઘોરદર્શનઃ
તે તીરોની પ્રહારથી ઘાયલ થઈ, વાનરે ઘનના ગર્જન જેવી ગર્જના કરી અને ઉત્સાહથી તરત જ આકાશમાં ઉડી ગયો, તેના વિશાળ હાથો ફેલાવીને ભયાનક દેખાવતો હતો.
તમુત્પતન્તં સમભિદ્રવદ્ બલી સ રાક્ષસાનાં પ્રવરઃ પ્રતાપવાન્। રથી રથશ્રેષ્ઠતરઃ કિરન્ શરૈઃ પયોધરઃ શૈલમિવાશ્મવૃષ્ટિભિઃ
તે સમયે, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, શક્તિશાળી રથયોદ્ધા, તીરોની વરસાદ વરસાવતો, હનુમાન ઉપર દોડતો ગયો, જાણે મેઘ પર્વત પર પથ્થરોની વરસાદ વરસાવે.
સ તાઞ્છરાંસ્તસ્ય હરિર્વિમોક્ષયં- શ્ચચાર વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે। શરાન્તરે મારુતવદ્ વિનિષ્પતન્ મનોજવઃ સંયતિ ભીમવિક્રમઃ
તે વીર વાનરે, મન જેટલી ઝડપથી ચાલતો અને યુદ્ધમાં ભયાનક, પવન ચાલતી પથ પર, પવન જેવી ચપળતાથી એ તીરો વચ્ચેથી પસાર થઈ ગયો.
તમાત્તબાણાસનમાહવોન્મુખં ખમાસ્તૃણન્તં વિવિધૈઃ શરોત્તમૈઃ। અવૈક્ષતાક્ષં બહુમાનચક્ષુષા જગામ ચિન્તાં સ ચ મારુતાત્મજઃ
પછી હનુમાને, ધનુષ્ય અને તીરો સાથે યુદ્ધ માટે તત્પર, વિવિધ ઉત્તમ તીરો વડે આકાશને ઢાંકી રહેલા અક્ષકુમારને માનપૂર્વક જોયો અને વિચારમાં પડી ગયો.
તતઃ શરૈર્ભિન્નભુજાન્તરઃ કપિઃ કુમારવર્યેણ મહાત્મના નદન્। મહાભુજઃ કર્મવિશેષતત્ત્વવિદ્ વિચિન્તયામાસ રણે પરાક્રમમ્
પછી વાનર, પોતાના હાથોમાં તીરો વાગતાં, જોરથી ગર્જના કરી; તે મહાબળવાન અને વિશેષ કાર્યો જાણનાર, યુદ્ધમાં તે મહાન રાજકુમારના પરાક્રમ વિશે વિચારવા લાગ્યો.
અબાલવદ્ બાલદિવાકરપ્રભઃ કરોત્યયં કર્મ મહન્મહાબલઃ। ન ચાસ્ય સર્વાહવકર્મશાલિનઃ પ્રમાપણે મે મતિરત્ર જાયતે
આ મહાબળવાન, નવોદિત સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે, પણ બાળકની જેમ મહાન કાર્યો કરે છે; છતાં, યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હોવા છતાં, તેને મારવાનો મનમાં કોઈ નિશ્ચય થતો નથી.
અયં મહાત્મા ચ મહાંશ્ચ વીર્યતઃ સમાહિતશ્ચાતિસહશ્ચ સંયુગે। અસંશયં કર્મગુણોદયાદયં સનાગયક્ષૈર્મુનિભિશ્ચ પૂજિતઃ
આ મહાત્મા, બળમાં મહાન, મનથી સ્થિર અને યુદ્ધમાં અત્યંત સહનશીલ છે; નિશ્ચયપૂર્વક, તેના કર્મગુણના કારણે, તે નાગ, યક્ષ અને ઋષિઓ દ્વારા પણ પૂજિત છે.
પરાક્રમોત્સાહવિવૃદ્ધમાનસઃ- સમીક્ષતે માં પ્રમુખોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ। પરાક્રમો હ્યસ્ય મનાંસિ કમ્પયેત્ સુરાસુરાણામપિ શીઘ્રકારિણઃ
પરાક્રમ અને ઉત્સાહથી ભરેલા મનથી, એ મારા સામે ઊભો રહીને મને ધ્યાનથી જુએ છે; ખરેખર, તેનો પરાક્રમ તો દેવો અને દાનવોના મનને પણ કંપાવી શકે.
ન ખલ્વયં નાભિભવેદુપેક્ષિતઃ પરાક્રમો હ્યસ્ય રણે વિવર્ધતે। પ્રમાપણં હ્યસ્ય મમાદ્ય રોચતે ન વર્ધમાનોઽગ્નિરુપેક્ષિતું ક્ષમઃ
ખરેખર, તેને અવગણવું યોગ્ય નથી, કારણ કે યુદ્ધમાં તેનો પરાક્રમ વધતો જાય છે; આજે હું તેને સંહારવાનો નિશ્ચય કરું છું, કારણ કે વધતો અગ્નિ કદી અવગણ્ય ન હોય.
ઇતિ પ્રવેગં તુ પરસ્ય તર્કયન્ સ્વકર્મયોગં ચ વિધાય વીર્યવાન્। ચકાર વેગં તુ મહાબલસ્તદા મતિં ચ ચક્રેઽસ્ય વધે તદાનીમ્
એવી રીતે દુશ્મનના જોર વિશે વિચારતા અને પોતાનું કૌશલ્ય ઉપયોગમાં લેતા, મહાબળવાને પોતાની શક્તિ એકઠી કરી અને એ સમયે તેને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સ તસ્ય તાનષ્ટ વરાન્ મહાહયાન્ સમાહિતાન્ ભારસહાન્ વિવર્તને। જઘાન વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે તલપ્રહારૈઃ પવનાત્મજઃ કપિઃ
પછી પવનપુત્ર વાનરે, પવન ચાલતી પથ પર, તે શ્રેષ્ઠ, સુશિક્ષિત અને ભાર સહનારા ઘોડાઓને પોતાના હાથના પ્રહારો વડે મારી નાખ્યા.
તતસ્તલેનાભિહતો મહારથઃ સ તસ્ય પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિનિર્જિતઃ। સ ભગ્નનીડઃ પરિવૃત્તકૂબરઃ પપાત ભૂમૌ હતવાજિરમ્બરાત્
પછી, હાથના પ્રહારથી, એ મહાન રથયોધ્ધા, જેના રથચાલકને પીળા વાનરરાજાએ હરાવી દીધો હતો, અને જેના રથનું માથું તૂટી ગયું હતું, એ પછડાટ ખાઈ, તેના ઘોડા માર્યા ગયા હતા, એટલે એ આકાશમાંથી ધરતી પર પડી ગયો.
સ તં પરિત્યજ્ય મહારથો રથં સકાર્મુકઃ ખડ્ગધરઃ ખમુત્પતન્। તતોઽભિયોગાદૃષિરુગ્રવીર્યવાન્ વિહાય દેહં મરુતામિવાલયમ્
એ મહાયોધ્ધાએ પોતાનું રથ છોડી દીધું, હાથમાં ધનુષ્ય અને તલવાર લઈને, ગુસ્સામાં આકાશમાં કૂદી પડ્યો. પછી, જાણે કોઈ તપસ્વી પોતાનું શરીર ત્યજી દે એ રીતે, એ ગગનમાં ઊંચે ઉડી ગયો.
કપિસ્તતસ્તં વિચરન્તમમ્બરે પતત્ત્રિરાજાનિલસિદ્ધસેવિતે। સમેત્ય તં મારુતવેગવિક્રમઃ ક્રમેણ જગ્રાહ ચ પાદયોર્દૃઢમ્
પછી વાનરે, જે પંખીઓના રાજા અને પવનના પુત્રો રહે છે એ આકાશમાં ફરતો હતો, પવન જેવી ઝડપથી એ યોધ્ધા પાસે ગયો અને તેના પગ મજબૂતીથી પકડી લીધા.
સ તં સમાવિધ્ય સહસ્રશઃ કપિ- ર્મહોરગં ગૃહ્ય ઇવાણ્ડજેશ્વરઃ। મુમોચ વેગાત્ પિતૃતુલ્યવિક્રમો મહીતલે સંયતિ વાનરોત્તમઃ
પછી શ્રેષ્ઠ વાનરે, જાણે ગરુડ મહાન સાપને પકડી લે એ રીતે, એને હજારો વાર ઘુમાવીને, જોરથી યુદ્ધભૂમિ પર ફેંકી દીધો.
સ ભગ્નબાહૂરુકટીપયોધરઃ ક્ષરન્નસૃઙ્નિર્મથિતાસ્થિલોચનઃ। સમ્ભિન્નસંધિઃ પ્રવિકીર્ણબન્ધનો હતઃ ક્ષિતૌ વાયુસુતેન રાક્ષસઃ
એ રાક્ષસના હાથ, જાંઘ, કટિ અને છાતી તૂટી ગઈ, હાડકાં અને આંખો ચૂરી ગયા, સાંધા છુટા પડી ગયા, બંધન તૂટી ગયું અને લોહી વહેવા લાગ્યું—આ રીતે પવનપુત્રે એને ધરતી પર મારી નાખ્યો.
મહાકપિર્ભૂમિતલે નિપીડ્ય તં ચકાર રક્ષોઽધિપતેર્મહદ્ભયમ્। મહર્ષિભિશ્ચક્રચરૈઃ સમાગતૈઃ સમેત્ય ભૂતૈશ્ચ સયક્ષપન્નગૈઃ। સુરૈશ્ચ સેન્દ્રૈર્ભૃશજાતવિસ્મયૈ- ર્હતે કુમારે સ કપિર્નિરીક્ષિતઃ
મહાન વાનરે એને જમીન પર દબાવી દીધો અને રાક્ષસોના રાજાને ભારે ભયમાં મૂકી દીધો. મહર્ષિઓ, ચક્ર સાથે ફરતા દેવો, ભૂત, યક્ષ, સાપ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓએ, બધા આશ્ચર્યથી એ વાનરને જોયો, કારણ કે રાજકુમાર મારાઈ ગયો હતો.
નિહત્ય તં વજ્રિસુતોપમં રણે કુમારમક્ષં ક્ષતજોપમેક્ષણમ્। તદેવ વીરોઽભિજગામ તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી એ વીર વાનરે, યુદ્ધમાં વજ્રધારીના પુત્ર જેવો અને આંખોમાં લોહી જેવી લાલિમા ધરાવતો અક્ષકુમારને મારીને, સમયના અંતે જે રીતે સમય પોતે આવે છે એ રીતે તરત જ દ્વાર તરફ આગળ વધ્યો.
thumb|અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો અઢીચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તુ રક્ષોઽધિપતિર્મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે। મનઃ સમાધાય સ દેવકલ્પં સમાદિદેશેન્દ્રજિતં સરોષઃ
પછી મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ, હનુમાન દ્વારા અક્ષકુમારના વધ થયા પછી, મન એકાગ્ર કરીને, દેવ સમાન ઇન્દ્રજિતને ગુસ્સામાં આદેશ આપ્યો.
ત્વદસ્ત્રબલમાસાદ્ય સસુરાઃ સમરુદ્ગણાઃ। ન શેકુઃ સમરે સ્થાતું સુરેશ્વરસમાશ્રિતાઃ
તારા શસ્ત્રબળ સામે તો દેવો અને પવનદેવના સાથેના બધા પણ, દેવોના રાજા પાસે આશ્રય લીધા છતાં, યુદ્ધમાં ઊભા રહી શક્યા નથી.
ન કશ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગે ન ગતશ્રમઃ। ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ। દેશકાલપ્રધાનશ્ચ ત્વમેવ મતિસત્તમઃ
ત્રણે લોકોમાં કોઈ પણ, પોતાના બળ અથવા તપસ્યાથી સુરક્ષિત હોય કે સ્થાન-સમયમાં શ્રેષ્ઠ હોય, યુદ્ધમાં અશ્રાંત રહી શકતો નથી; માત્ર તું જ સર્વોચ્ચ બુદ્ધિવાળો છે.
ન તેઽસ્ત્યશક્યં સમરેષુ કર્મણાં ન તેઽસ્ત્યકાર્યં મતિપૂર્વમન્ત્રણે। ન સોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ત્રિષુ સંગ્રહેષુ ન વેદ યસ્તેઽસ્ત્રબલં બલં ચ
તારા માટે યુદ્ધમાં કોઈ કાર્ય અશક્ય નથી; અને કોઈ કામ વિચાર વિના રહેતું નથી. ત્રણે સેના સમૂહોમાં એવો કોઈ નથી જે તારા શસ્ત્રબળ અને બળને ઓળખતો ન હોય.
મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે। ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનઃ શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્
મારું અને તું જે તપ, બળ, પરાક્રમ અને યુદ્ધકૌશલ્ય ધરાવે છે, એ યોગ્ય છે. છતાં, જ્યારે હું તને યુદ્ધમાં સામનો કરું છું, ત્યારે મારો મન નિશ્ચયપૂર્વક થાકી જતું નથી.
નિહતાઃ કિંકરાઃ સર્વે જમ્બુમાલી ચ રાક્ષસઃ। અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ચ પઞ્ચ સેનાગ્રગામિનઃ
બધા કિંકર અને રાક્ષસ જાંબુમાલી, અને અમાત્યપુત્રો—પાંચેય વીર સેનાપતિઓ પણ મારાઈ ગયા છે.