તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પઞ્ચસુ। બલં તદવશેષં તુ નાશયામાસ વાનરઃ
પછી જ્યારે એ પાંચેય સેનાપતિઓ ઢળી પડ્યા, ત્યારે વાનરે બાકી રહેલું બધું સૈન્ય નાશ કરી નાખ્યું.
અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈ રથાન્। સ કપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્
ઘોડા સામે ઘોડા, હાથી સામે હાથી, યોદ્ધા સામે યોદ્ધા, રથ સામે રથ—એ રીતે વાનરે બધાને નાશ કરી નાખ્યા, જાણે ઇન્દ્રે અસુરોને સંહાર્યા હોય.
હયૈર્નાગૈસ્તુરંગૈશ્ચ ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ। હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમી રુદ્ધમાર્ગા સમન્તતઃ
ઘોડા, હાથી, દોડતા ઘોડા, તૂટી ગયેલા રથો અને મરેલા રાક્ષસોથી આખી ધરતી ચારે બાજુથી ભરાઈ ગઈ હતી.
તતઃ કપિસ્તાન્ ધ્વજિનીપતીન્ રણે નિહત્ય વીરાન્ સબલાન્ સવાહનાન્। તથૈવ વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી વાનરે એ ધ્વજાવાળા સેનાપતિઓને તેમની સેનાઓ અને વાહનો સાથે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા અને પછી તુરંત જ દ્વાર પર પહોંચી ગયો, જાણે પ્રલયકાળે સમય સર્વ પ્રજાનો અંત લાવે તેમ.
thumb|સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સાત્તેરમો અધ્યાય સાંભળો.
સેનાપતીન્ પઞ્ચ સ તુ પ્રમાપિતાન્ હનૂમતા સાનુચરાન્ સવાહનાન્। નિશમ્ય રાજા સમરોદ્ધતોન્મુખં કુમારમક્ષં પ્રસમૈક્ષતાક્ષમ્
હનુમાન દ્વારા પાંચેય સેનાપતિઓ તેમના સાથીઓ અને વાહનો સાથે વિજયી થયા એ સાંભળીને, યુદ્ધ માટે આતુર રાજાએ અક્ષકુમાર તરફ તીવ્ર નજરે જોયું.
સ તસ્ય દૃષ્ટ્યર્પણસમ્પ્રચોદિતઃ પ્રતાપવાન્ કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકઃ। સમુત્પપાતાથ સદસ્યુદીરિતો દ્વિજાતિમુખ્યૈર્હવિષેવ પાવકઃ
રાજાની નજરથી પ્રેરિત એ પરાક્રમી અક્ષકુમાર સુવર્ણથી શોભતા શસ્ત્ર સાથે ઊભો થયો, જાણે યજ્ઞમાં ઋષિઓ દ્વારા બોલાવેલો અગ્નિ પ્રગટે તેમ.
તતો મહાન્ બાલદિવાકરપ્રભં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલસંતતમ્। રથં સમાસ્થાય યયૌ સ વીર્યવાન્ મહાહરિં તં પ્રતિ નૈર્ઋતર્ષભઃ
પછી એ વીર રાક્ષસપતિ તેજસ્વી, નવસૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન અને ગરમ સોનાની જાળથી શોભતા મહારથ પર ચઢી, મહાવાનર સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
તતસ્તપઃસંગ્રહસંચયાર્જિતં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલચિત્રિતમ્। પતાકિનં રત્નવિભૂષિતધ્વજં મનોજવાષ્ટાશ્વવરૈઃ સુયોજિતમ્
એ રથ, તપથી પ્રાપ્ત, ગરમ સોનાની જાળથી શોભિત, ધ્વજાવાળો, રત્નોથી શણગારેલી ધ્વજાવાળો અને આઠ ઝડપી ઘોડાઓથી સારી રીતે જોડાયેલો હતો.
સુરાસુરાધૃષ્યમસઙ્ગચારિણં તડિત્પ્રભં વ્યોમચરં સમાહિતમ્। સતૂણમષ્ટાસિનિબદ્ધબન્ધુરં યથાક્રમાવેશિતશક્તિતોમરમ્
એ રથ દેવો અને દાનવો પણ જીતવા અસમર્થ એવા, આકાશમાં વિહરતો, વીજળી જેવો તેજસ્વી, તૂણીઓ અને આઠ તલવારોથી સજ્જ, સુંદર રીતે બંધાયેલો અને શ્રેષ્ઠ ભાલા-ટોમરા યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા હતા.
વિરાજમાનં પ્રતિપૂર્ણવસ્તુના સહેમદામ્ના શશિસૂર્યવર્ચસા। દિવાકરાભં રથમાસ્થિતસ્તતઃ સ નિર્જગામામરતુલ્યવિક્રમઃ
એ રથ સર્વ શસ્ત્રોથી ભરેલો, સુવર્ણ દોરડાવાળો, ચાંદ્ર-સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો. એ સૂર્ય સમાન રથ પર ચડી, અમર દેવો જેવો પરાક્રમી અક્ષકુમાર ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
સ પૂરયન્ ખં ચ મહીં ચ સાચલાં તુરઙ્ગમાતઙ્ગમહારથસ્વનૈઃ। બલૈઃ સમેતૈઃ સહતોરણસ્થિતં સમર્થમાસીનમુપાગમત્ કપિમ્
એણે ઘોડા, હાથી અને મહારથોના ઘોંઘાટથી આકાશ અને પર્વતોવાળી ધરતી ગુંજી ઉઠી, અને પોતાની સેનાઓ સાથે દ્વાર પાસે ઊભેલા શક્તિશાળી વાનર પાસે પહોંચ્યો.
સ તં સમાસાદ્ય હરિં હરીક્ષણો યુગાન્તકાલાગ્નિમિવ પ્રજાક્ષયે। અવસ્થિતં વિસ્મિતજાતસમ્ભ્રમં સમૈક્ષતાક્ષો બહુમાનચક્ષુષા
અક્ષકુમારે એ વાનરને, જેના નેત્ર સિંહ જેવા હતા, યુદ્ધ માટે સ્થિર અને અડગ બેઠેલા, બધાને આશ્ચર્ય અને ભયમાં મૂકે એવા, જાણે યુગાંતના વિનાશક અગ્નિ સમાન, બહુ માનથી નિહાળ્યો.
સ તસ્ય વેગં ચ કપેર્મહાત્મનઃ પરાક્રમં ચારિષુ રાવણાત્મજઃ। વિચારયન્ સ્વં ચ બલં મહાબલો યુગક્ષયે સૂર્ય ઇવાભિવર્ધત
રાવણપુત્ર અક્ષકુમારે એ મહાત્મા વાનરનો જોર અને પરાક્રમ, તથા પોતાનું બળ વિચારી, યુગાંતના સૂર્ય જેવો પોતાનો તેજ વધાર્યો.
સ જાતમન્યુઃ પ્રસમીક્ષ્ય વિક્રમં સ્થિતઃ સ્થિરઃ સંયતિ દુર્નિવારણમ્। સમાહિતાત્મા હનુમન્તમાહવે પ્રચોદયામાસ શિતૈઃ શરૈસ્ત્રિભિઃ
પછી, અક્ષકુમારે યુદ્ધમાં અડગ અને દુર્જય એવા હનુમાનનું પરાક્રમ નિહાળી, મનમાં ક્રોધ ઉઠી, સ્થિર રહી, તીક્ષ્ણ ત્રણ બાણો વડે હનુમાન પર પ્રહાર કર્યો.
તતઃ કપિં તં પ્રસમીક્ષ્ય ગર્વિતં જિતશ્રમં શત્રુપરાજયોચિતમ્। અવૈક્ષતાક્ષઃ સમુદીર્ણમાનસં સબાણપાણિઃ પ્રગૃહીતકાર્મુકઃ
પછી અક્ષકુમારે એ ગર્વીલા, શત્રુવિજયી અને અશ્રાંત વાનરને જોયો, મનમાં ઉત્સાહ સાથે, હાથમાં ધનુષ્ય અને તણાયેલા બાણો સાથે તીવ્ર નજરે નિહાળ્યો.
સ હેમનિષ્કાઙ્ગદચારુકુણ્ડલઃ સમાસસાદાશુપરાક્રમઃ કપિમ્। તયોર્બભૂવાપ્રતિમઃ સમાગમઃ સુરાસુરાણામપિ સમ્ભ્રમપ્રદઃ
સુવર્ણની કડી અને સુંદર કુંડળો ધારણ કરેલો, અપ્રતિમ પરાક્રમ ધરાવતો અક્ષકુમાર વાનર પાસે પહોંચ્યો; એમની મુલાકાત અનન્ય હતી, જેને જોઈ દેવો અને દાનવો પણ ભયભીત થયા.
રરાસ ભૂમિર્ન તતાપ ભાનુમાન્ વવૌ ન વાયુઃ પ્રચચાલ ચાચલઃ। કપેઃ કુમારસ્ય ચ વીર્યસંયુગં નનાદ ચ દ્યૌરુદધિશ્ચ ચુક્ષુભે
પૃથ્વી ગુંજી ઉઠી, સૂર્યે તાપ આપ્યો નહીં, પવને વહાવ્યું નહીં, પર્વતો અડગ રહ્યા; વાનર અને અક્ષકુમારના બલયુદ્ધ શરૂ થતાં આકાશ ગર્જના કરવા લાગ્યું અને સમુદ્ર પણ ઉથલપાથલ થયો.
સ તસ્ય વીરઃ સુમુખાન્ પતત્રિણઃ સુવર્ણપુઙ્ખાન્ સવિષાનિવોરગાન્। સમાધિસંયોગવિમોક્ષતત્ત્વવિ- ચ્છરાનથ ત્રીન્ કપિમૂર્ધ્ન્યતાડયત્
એ વીરે સુમુખ અને સુવર્ણશિરવાળા, ઝેર ભરેલા તીરો, જેનું નિશાન અને છોડવું તે ધ્યાનપૂર્વક શીખેલા હતા, તે ત્રણ તીરો વાનરનાં માથા પર મારે છે.
સ તૈઃ શરૈર્મૂર્ધ્નિ સમં નિપાતિતૈઃ ક્ષરન્નસૃગ્દિગ્ધવિવૃત્તનેત્રઃ। નવોદિતાદિત્યનિભઃ શરાંશુમાન્ વ્યરાજતાદિત્ય ઇવાંશુમાલિકઃ
આ તીરો સીધા માથા પર વાગતાં, લોહી વહી રહ્યું હતું, આંખો લાલ અને ફરતી હતી; હનુમાન તીરોની કિરણોથી ઝગમગતો, નવોદિત સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો, જાણે કિરણમાળાવાળો સૂર્ય જ હોય.
તતઃ પ્લવઙ્ગાધિપમન્ત્રિસત્તમઃ સમીક્ષ્ય તં રાજવરાત્મજં રણે। ઉદગ્રચિત્રાયુધચિત્રકાર્મુકં જહર્ષ ચાપૂર્યત ચાહવોન્મુખઃ
પછી વાનરરાજાના શ્રેષ્ઠ મંત્રીએ યુદ્ધમાં તે રાજકુમારને સુંદર શસ્ત્રો અને ધનુષ્ય સાથે જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થયો.
સ મન્દરાગ્રસ્થ ઇવાંશુમાલી વિવૃદ્ધકોપો બલવીર્યસંવૃતઃ। કુમારમક્ષં સબલં સવાહનં દદાહ નેત્રાગ્નિમરીચિભિસ્તદા
તે સમયે, મન્દર પર્વત પરના સૂર્ય જેવો, ક્રોધથી ભરેલો અને બલવંત, હનુમાન પોતાની આંખોના અગ્નિકિરણોથી અક્ષકુમાર અને તેની સેના સાથેના રથાદિકોને દહન કરવા લાગ્યો.
તતઃ સ બાણાસનશક્રકાર્મુકઃ શરપ્રવર્ષો યુધિ રાક્ષસામ્બુદઃ। શરાન્ મુમોચાશુ હરીશ્વરાચલે બલાહકો વૃષ્ટિમિવાચલોત્તમે
પછી તે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, ઇન્દ્ર જેવા ધનુષ્યવાળા, યુદ્ધમાં મેઘ જેવો, વાનરરાજા પર તીરોની વરસાદ વરસાવતો, જાણે મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે તેમ તીરો છોડવા લાગ્યો.
કપિસ્તતસ્તં રણચણ્ડવિક્રમં પ્રવૃદ્ધતેજોબલવીર્યસાયકમ્। કુમારમક્ષં પ્રસમીક્ષ્ય સંયુગે નનાદ હર્ષાદ્ ઘનતુલ્યનિઃસ્વનઃ
પછી વાનરે યુદ્ધમાં ભયાનક પરાક્રમ ધરાવતો, તેજ, બળ અને શૌર્યથી ભરેલો અક્ષકુમાર જોઈને આનંદથી ગર્જના કરી, તેની ધ્વનિ મેઘના ગર્જન જેવી હતી.
સ બાલભાવાદ્ યુધિ વીર્યદર્પિતઃ પ્રવૃદ્ધમન્યુઃ ક્ષતજોપમેક્ષણઃ। સમાસસાદાપ્રતિમં રણે કપિં ગજો મહાકૂપમિવાવૃતં તૃણૈઃ
યુવાન હોવા છતાં, યુદ્ધમાં પોતાના શૌર્યનો ગર્વ ધરાવતો, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો અક્ષકુમાર, વાનર સાથે યુદ્ધ કરવા માટે એ રીતે આગળ વધ્યો જેમ હાથી ઘાસથી ઢંકાયેલા મોટા કૂવામાં જાય.
સ તેન બાણૈઃ પ્રસભં નિપાતિતૈ- શ્ચકાર નાદં ઘનનાદનિઃસ્વનઃ। સમુત્સહેનાશુ નભઃ સમારુજન્ ભુજોરુવિક્ષેપણઘોરદર્શનઃ
તે તીરોની પ્રહારથી ઘાયલ થઈ, વાનરે ઘનના ગર્જન જેવી ગર્જના કરી અને ઉત્સાહથી તરત જ આકાશમાં ઉડી ગયો, તેના વિશાળ હાથો ફેલાવીને ભયાનક દેખાવતો હતો.
તમુત્પતન્તં સમભિદ્રવદ્ બલી સ રાક્ષસાનાં પ્રવરઃ પ્રતાપવાન્। રથી રથશ્રેષ્ઠતરઃ કિરન્ શરૈઃ પયોધરઃ શૈલમિવાશ્મવૃષ્ટિભિઃ
તે સમયે, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, શક્તિશાળી રથયોદ્ધા, તીરોની વરસાદ વરસાવતો, હનુમાન ઉપર દોડતો ગયો, જાણે મેઘ પર્વત પર પથ્થરોની વરસાદ વરસાવે.
સ તાઞ્છરાંસ્તસ્ય હરિર્વિમોક્ષયં- શ્ચચાર વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે। શરાન્તરે મારુતવદ્ વિનિષ્પતન્ મનોજવઃ સંયતિ ભીમવિક્રમઃ
તે વીર વાનરે, મન જેટલી ઝડપથી ચાલતો અને યુદ્ધમાં ભયાનક, પવન ચાલતી પથ પર, પવન જેવી ચપળતાથી એ તીરો વચ્ચેથી પસાર થઈ ગયો.
તમાત્તબાણાસનમાહવોન્મુખં ખમાસ્તૃણન્તં વિવિધૈઃ શરોત્તમૈઃ। અવૈક્ષતાક્ષં બહુમાનચક્ષુષા જગામ ચિન્તાં સ ચ મારુતાત્મજઃ
પછી હનુમાને, ધનુષ્ય અને તીરો સાથે યુદ્ધ માટે તત્પર, વિવિધ ઉત્તમ તીરો વડે આકાશને ઢાંકી રહેલા અક્ષકુમારને માનપૂર્વક જોયો અને વિચારમાં પડી ગયો.
તતઃ શરૈર્ભિન્નભુજાન્તરઃ કપિઃ કુમારવર્યેણ મહાત્મના નદન્। મહાભુજઃ કર્મવિશેષતત્ત્વવિદ્ વિચિન્તયામાસ રણે પરાક્રમમ્
પછી વાનર, પોતાના હાથોમાં તીરો વાગતાં, જોરથી ગર્જના કરી; તે મહાબળવાન અને વિશેષ કાર્યો જાણનાર, યુદ્ધમાં તે મહાન રાજકુમારના પરાક્રમ વિશે વિચારવા લાગ્યો.