તતઃ સ મથિતાષ્ટાશ્વં રથં ભગ્નાક્ષકૂબરમ્। વિહાય ન્યપતદ્ ભૂમૌ દુર્ધરસ્ત્યક્તજીવિતઃ
તેના આઠે ઘોડા પીસી નાખ્યા અને રથના પાંસળા તથા ધૂરી તૂટી ગઈ, દુર્ધરે રથ છોડી, જીવ ગુમાવી જમીન પર પડી ગયો.
તં વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ। તૌ જાતરોષૌ દુર્ધર્ષાવુત્પેતતુરરિંદમૌ
દુર્ધરને જમીન પર પડેલો જોઈને, વિરૂપાક્ષ અને યુપાક્ષ, બંને દુશ્મનને હરાવનારા અને ક્રોધથી ભરેલા, એકસાથે ઉછળી પડ્યા.
સ તાભ્યાં સહસોત્પ્લુત્ય વિષ્ઠિતો વિમલેઽમ્બરે। મુદ્ગરાભ્યાં મહાબાહુર્વક્ષસ્યભિહતઃ કપિઃ
પછી મહાબાહુ વાનર, બંને સાથે એકાએक નિર્ભળ આકાશમાં ઉછળી ગયો, ત્યારે બંનેએ તેના છાતી પર ગદા વડે પ્રહાર કર્યો.
તયોર્વેગવતોર્વેગં નિહત્ય સ મહાબલઃ। નિપપાત પુનર્ભૂમૌ સુપર્ણ ઇવ વેગિતઃ
તે મહાબલવાને, બંને ઝડપવાળાઓની તાકાતને હરાવી, ફરી એકવાર સુપર્ણ જેવો ઝડપથી જમીન પર પડ્યો.
સ સાલવૃક્ષમાસાદ્ય સમુત્પાટ્ય ચ વાનરઃ। તાવુભૌ રાક્ષસૌ વીરૌ જઘાન પવનાત્મજઃ
પવનપુત્ર વાનરે સાલનું વૃક્ષ ઉખાડી, બંને વીર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
તતસ્તાંસ્ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા વાનરેણ તરસ્વિના। અભિપેદે મહાવેગઃ પ્રહસ્ય પ્રઘસો બલી
પછી, તે ત્રણે રાક્ષસો વાનર દ્વારા મારાયા છે જાણીને, પ્રઘાસ નામનો બલવાન અને ઝડપી, હસતો હસતો આગળ આવ્યો.
ભાસકર્ણશ્ચ સંક્રુદ્ધઃ શૂલમાદાય વીર્યવાન્। એકતઃ કપિશાર્દૂલં યશસ્વિનમવસ્થિતૌ
ભાસકર્ણ પણ ક્રોધથી ભરાઈ, શૂળ લઈને, બંને વાનરશ્રેષ્ઠ સામે ઊભા રહ્યા.
પટ્ટિશેન શિતાગ્રેણ પ્રઘસઃ પ્રત્યપોથયત્। ભાસકર્ણશ્ચ શૂલેન રાક્ષસઃ કપિકુઞ્જરમ્
પ્રઘાસે તીક્ષ્ણ ધારવાળી ભાલા વડે વાનર-હાથી પર પ્રહાર કર્યો અને રાક્ષસ ભાસકર્ણે શૂળ વડે હુમલો કર્યો.
સ તાભ્યાં વિક્ષતૈર્ગાત્રૈરસૃગ્દિગ્ધતનૂરુહઃ। અભવદ્ વાનરઃ ક્રુદ્ધો બાલસૂર્યસમપ્રભઃ
બન્નેના પ્રહારોને કારણે વાનરના અંગો ઘાયલ થયા, શરીર લોહીથી લથપથ થયું, તો તે ગુસ્સે ભરાઈ, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી દેખાયો.
સમુત્પાટ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગં સમૃગવ્યાલપાદપમ્। જઘાન હનુમાન્ વીરો રાક્ષસૌ કપિકુઞ્જરઃ। ગિરિશૃઙ્ગસુનિષ્પિષ્ટૌ તિલશસ્તૌ બભૂવતુઃ
પછી હનુમાન વીર વાનર-હાથીએ, પર્વતનું શિખર, જંગલના પ્રાણીઓ, સાપ અને વૃક્ષો સાથે ઉખાડી, બંને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા; પર્વતના શિખરથી પીસાઈને તેઓ તલના દાણા જેવા થઈ ગયા.
તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પઞ્ચસુ। બલં તદવશેષં તુ નાશયામાસ વાનરઃ
પછી જ્યારે એ પાંચેય સેનાપતિઓ ઢળી પડ્યા, ત્યારે વાનરે બાકી રહેલું બધું સૈન્ય નાશ કરી નાખ્યું.
અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈ રથાન્। સ કપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્
ઘોડા સામે ઘોડા, હાથી સામે હાથી, યોદ્ધા સામે યોદ્ધા, રથ સામે રથ—એ રીતે વાનરે બધાને નાશ કરી નાખ્યા, જાણે ઇન્દ્રે અસુરોને સંહાર્યા હોય.
હયૈર્નાગૈસ્તુરંગૈશ્ચ ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ। હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમી રુદ્ધમાર્ગા સમન્તતઃ
ઘોડા, હાથી, દોડતા ઘોડા, તૂટી ગયેલા રથો અને મરેલા રાક્ષસોથી આખી ધરતી ચારે બાજુથી ભરાઈ ગઈ હતી.
તતઃ કપિસ્તાન્ ધ્વજિનીપતીન્ રણે નિહત્ય વીરાન્ સબલાન્ સવાહનાન્। તથૈવ વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી વાનરે એ ધ્વજાવાળા સેનાપતિઓને તેમની સેનાઓ અને વાહનો સાથે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા અને પછી તુરંત જ દ્વાર પર પહોંચી ગયો, જાણે પ્રલયકાળે સમય સર્વ પ્રજાનો અંત લાવે તેમ.
thumb|સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સાત્તેરમો અધ્યાય સાંભળો.
સેનાપતીન્ પઞ્ચ સ તુ પ્રમાપિતાન્ હનૂમતા સાનુચરાન્ સવાહનાન્। નિશમ્ય રાજા સમરોદ્ધતોન્મુખં કુમારમક્ષં પ્રસમૈક્ષતાક્ષમ્
હનુમાન દ્વારા પાંચેય સેનાપતિઓ તેમના સાથીઓ અને વાહનો સાથે વિજયી થયા એ સાંભળીને, યુદ્ધ માટે આતુર રાજાએ અક્ષકુમાર તરફ તીવ્ર નજરે જોયું.
સ તસ્ય દૃષ્ટ્યર્પણસમ્પ્રચોદિતઃ પ્રતાપવાન્ કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકઃ। સમુત્પપાતાથ સદસ્યુદીરિતો દ્વિજાતિમુખ્યૈર્હવિષેવ પાવકઃ
રાજાની નજરથી પ્રેરિત એ પરાક્રમી અક્ષકુમાર સુવર્ણથી શોભતા શસ્ત્ર સાથે ઊભો થયો, જાણે યજ્ઞમાં ઋષિઓ દ્વારા બોલાવેલો અગ્નિ પ્રગટે તેમ.
તતો મહાન્ બાલદિવાકરપ્રભં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલસંતતમ્। રથં સમાસ્થાય યયૌ સ વીર્યવાન્ મહાહરિં તં પ્રતિ નૈર્ઋતર્ષભઃ
પછી એ વીર રાક્ષસપતિ તેજસ્વી, નવસૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન અને ગરમ સોનાની જાળથી શોભતા મહારથ પર ચઢી, મહાવાનર સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
તતસ્તપઃસંગ્રહસંચયાર્જિતં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલચિત્રિતમ્। પતાકિનં રત્નવિભૂષિતધ્વજં મનોજવાષ્ટાશ્વવરૈઃ સુયોજિતમ્
એ રથ, તપથી પ્રાપ્ત, ગરમ સોનાની જાળથી શોભિત, ધ્વજાવાળો, રત્નોથી શણગારેલી ધ્વજાવાળો અને આઠ ઝડપી ઘોડાઓથી સારી રીતે જોડાયેલો હતો.
સુરાસુરાધૃષ્યમસઙ્ગચારિણં તડિત્પ્રભં વ્યોમચરં સમાહિતમ્। સતૂણમષ્ટાસિનિબદ્ધબન્ધુરં યથાક્રમાવેશિતશક્તિતોમરમ્
એ રથ દેવો અને દાનવો પણ જીતવા અસમર્થ એવા, આકાશમાં વિહરતો, વીજળી જેવો તેજસ્વી, તૂણીઓ અને આઠ તલવારોથી સજ્જ, સુંદર રીતે બંધાયેલો અને શ્રેષ્ઠ ભાલા-ટોમરા યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા હતા.
વિરાજમાનં પ્રતિપૂર્ણવસ્તુના સહેમદામ્ના શશિસૂર્યવર્ચસા। દિવાકરાભં રથમાસ્થિતસ્તતઃ સ નિર્જગામામરતુલ્યવિક્રમઃ
એ રથ સર્વ શસ્ત્રોથી ભરેલો, સુવર્ણ દોરડાવાળો, ચાંદ્ર-સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો. એ સૂર્ય સમાન રથ પર ચડી, અમર દેવો જેવો પરાક્રમી અક્ષકુમાર ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
સ પૂરયન્ ખં ચ મહીં ચ સાચલાં તુરઙ્ગમાતઙ્ગમહારથસ્વનૈઃ। બલૈઃ સમેતૈઃ સહતોરણસ્થિતં સમર્થમાસીનમુપાગમત્ કપિમ્
એણે ઘોડા, હાથી અને મહારથોના ઘોંઘાટથી આકાશ અને પર્વતોવાળી ધરતી ગુંજી ઉઠી, અને પોતાની સેનાઓ સાથે દ્વાર પાસે ઊભેલા શક્તિશાળી વાનર પાસે પહોંચ્યો.
સ તં સમાસાદ્ય હરિં હરીક્ષણો યુગાન્તકાલાગ્નિમિવ પ્રજાક્ષયે। અવસ્થિતં વિસ્મિતજાતસમ્ભ્રમં સમૈક્ષતાક્ષો બહુમાનચક્ષુષા
અક્ષકુમારે એ વાનરને, જેના નેત્ર સિંહ જેવા હતા, યુદ્ધ માટે સ્થિર અને અડગ બેઠેલા, બધાને આશ્ચર્ય અને ભયમાં મૂકે એવા, જાણે યુગાંતના વિનાશક અગ્નિ સમાન, બહુ માનથી નિહાળ્યો.
સ તસ્ય વેગં ચ કપેર્મહાત્મનઃ પરાક્રમં ચારિષુ રાવણાત્મજઃ। વિચારયન્ સ્વં ચ બલં મહાબલો યુગક્ષયે સૂર્ય ઇવાભિવર્ધત
રાવણપુત્ર અક્ષકુમારે એ મહાત્મા વાનરનો જોર અને પરાક્રમ, તથા પોતાનું બળ વિચારી, યુગાંતના સૂર્ય જેવો પોતાનો તેજ વધાર્યો.
સ જાતમન્યુઃ પ્રસમીક્ષ્ય વિક્રમં સ્થિતઃ સ્થિરઃ સંયતિ દુર્નિવારણમ્। સમાહિતાત્મા હનુમન્તમાહવે પ્રચોદયામાસ શિતૈઃ શરૈસ્ત્રિભિઃ
પછી, અક્ષકુમારે યુદ્ધમાં અડગ અને દુર્જય એવા હનુમાનનું પરાક્રમ નિહાળી, મનમાં ક્રોધ ઉઠી, સ્થિર રહી, તીક્ષ્ણ ત્રણ બાણો વડે હનુમાન પર પ્રહાર કર્યો.
તતઃ કપિં તં પ્રસમીક્ષ્ય ગર્વિતં જિતશ્રમં શત્રુપરાજયોચિતમ્। અવૈક્ષતાક્ષઃ સમુદીર્ણમાનસં સબાણપાણિઃ પ્રગૃહીતકાર્મુકઃ
પછી અક્ષકુમારે એ ગર્વીલા, શત્રુવિજયી અને અશ્રાંત વાનરને જોયો, મનમાં ઉત્સાહ સાથે, હાથમાં ધનુષ્ય અને તણાયેલા બાણો સાથે તીવ્ર નજરે નિહાળ્યો.
સ હેમનિષ્કાઙ્ગદચારુકુણ્ડલઃ સમાસસાદાશુપરાક્રમઃ કપિમ્। તયોર્બભૂવાપ્રતિમઃ સમાગમઃ સુરાસુરાણામપિ સમ્ભ્રમપ્રદઃ
સુવર્ણની કડી અને સુંદર કુંડળો ધારણ કરેલો, અપ્રતિમ પરાક્રમ ધરાવતો અક્ષકુમાર વાનર પાસે પહોંચ્યો; એમની મુલાકાત અનન્ય હતી, જેને જોઈ દેવો અને દાનવો પણ ભયભીત થયા.
રરાસ ભૂમિર્ન તતાપ ભાનુમાન્ વવૌ ન વાયુઃ પ્રચચાલ ચાચલઃ। કપેઃ કુમારસ્ય ચ વીર્યસંયુગં નનાદ ચ દ્યૌરુદધિશ્ચ ચુક્ષુભે
પૃથ્વી ગુંજી ઉઠી, સૂર્યે તાપ આપ્યો નહીં, પવને વહાવ્યું નહીં, પર્વતો અડગ રહ્યા; વાનર અને અક્ષકુમારના બલયુદ્ધ શરૂ થતાં આકાશ ગર્જના કરવા લાગ્યું અને સમુદ્ર પણ ઉથલપાથલ થયો.
સ તસ્ય વીરઃ સુમુખાન્ પતત્રિણઃ સુવર્ણપુઙ્ખાન્ સવિષાનિવોરગાન્। સમાધિસંયોગવિમોક્ષતત્ત્વવિ- ચ્છરાનથ ત્રીન્ કપિમૂર્ધ્ન્યતાડયત્
એ વીરે સુમુખ અને સુવર્ણશિરવાળા, ઝેર ભરેલા તીરો, જેનું નિશાન અને છોડવું તે ધ્યાનપૂર્વક શીખેલા હતા, તે ત્રણ તીરો વાનરનાં માથા પર મારે છે.
સ તૈઃ શરૈર્મૂર્ધ્નિ સમં નિપાતિતૈઃ ક્ષરન્નસૃગ્દિગ્ધવિવૃત્તનેત્રઃ। નવોદિતાદિત્યનિભઃ શરાંશુમાન્ વ્યરાજતાદિત્ય ઇવાંશુમાલિકઃ
આ તીરો સીધા માથા પર વાગતાં, લોહી વહી રહ્યું હતું, આંખો લાલ અને ફરતી હતી; હનુમાન તીરોની કિરણોથી ઝગમગતો, નવોદિત સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો, જાણે કિરણમાળાવાળો સૂર્ય જ હોય.