સમુત્પેતુર્મહાવેગા હુતાશસમતેજસઃ। રથૈશ્ચ મત્તૈર્નાગૈશ્ચ વાજિભિશ્ચ મહાજવૈઃ
એ બધા જલદી ઊભા થયા, તેમનું તેજ અગ્નિ જેવું ઝળહળતું હતું; તેઓ રથ, ઉન્મત્ત હાથીઓ અને ઝડપી ઘોડાઓ સાથે આગળ વધ્યા.
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સર્વૈશ્ચોપહિતા બલૈઃ। તતસ્તુ દદૃશુર્વીરા દીપ્યમાનં મહાકપિમ્
વિવિધ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને સમગ્ર સેના સાથે સજ્જ થઈ, પછી એ વીરોએ તેજસ્વી મહાવાનરને જોયો.
રશ્મિમન્તમિવોદ્યન્તં સ્વતેજોરશ્મિમાલિનમ્। તોરણસ્થં મહાવેગં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્
તે દ્વાર પર ઊભેલો, પોતાની તેજસ્વિતા થી આસપાસ પ્રકાશિત થતો, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજવાળો, ઝડપમાં અતિશય, મહાન આત્માવાળો અને બલવાન દેખાતો હતો.
મહામતિં મહોત્સાહં મહાકાયં મહાભુજમ્। તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે દિક્ષુ સર્વાસ્વવસ્થિતાઃ
તે મહાન બુદ્ધિશાળી, ઉત્સાહી, વિશાળ શરીરવાળો અને મજબૂત ભુજાવાળો હતો. તેને જોઈને ચારેય દિશામાં ઊભેલા બધા જ લોકો ચકિત થઈ ગયા.
તૈસ્તૈઃ પ્રહરણૈર્ભીમૈરભિપેતુસ્તતસ્તતઃ। તસ્ય પઞ્ચાયસાસ્તીક્ષ્ણાઃ સિતાઃ પીતમુખાઃ શરાઃ। શિરસ્યુત્પલપત્રાભા દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ
પછી તેઓએ ભયાનક હથિયારો લઈને ચારેય બાજુથી હુમલો કર્યો. દુર્ધરે નામના રાક્ષસે પાંચ તીક્ષ્ણ, પાંખિયા જેવા પીળા અગ્રવાળા તીરો વડે વાનરનાં માથા પર પ્રહાર કર્યો.
સ તૈઃ પઞ્ચભિરાવિદ્ધઃ શરૈઃ શિરસિ વાનરઃ। ઉત્પપાત નદન્ વ્યોમ્નિ દિશો દશ વિનાદયન્
આ પાંચ તીરો વડે માથા પર ઘાયલ થયેલો વાનર ગર્જના કરતાં આકાશમાં ઊંચકાયો અને તેની ગાજથી દસેય દિશાઓ ધ્વનિત થઈ ઉઠી.
તતસ્તુ દુર્ધરો વીરઃ સરથઃ સજ્જકાર્મુકઃ। કિરન્ શરશતૈર્નૈકૈરભિપેદે મહાબલઃ
પછી દુર્ધર નામનો વીર, રથ અને તણાવેલું ધનુષ્ય લઈને, અનેક તીરોની વર્ષા કરતાં મહાબલવાન વાનર પાસે આવ્યો.
સ કપિર્વારયામાસ તં વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણમ્। વૃષ્ટિમન્તં પયોદાન્તે પયોદમિવ મારુતઃ
આકાશમાં તે તીરો વરસાવનાર દુર્ધરને વાનરે રોકી દીધો, જેમ પવન વરસાદના અંતે મેઘને વિખેરી દે છે.
અર્દ્યમાનસ્તતસ્તેન દુર્ધરેણાનિલાત્મજઃ। ચકાર નિનદં ભૂયો વ્યવર્ધત ચ વીર્યવાન્
દુર્ધરેના હુમલાથી પવનપુત્ર વાનરે ફરી એકવાર ગર્જના કરી અને તેની વીરતા વધુ વધી ગઈ.
સ દૂરં સહસોત્પત્ય દુર્ધરસ્ય રથે હરિઃ। નિપપાત મહાવેગો વિદ્યુદ્રાશિર્ગિરાવિવ
પછી વાનરે એકાએક દૂરથી ઉછળી, મહાવેગથી દુર્ધરના રથ પર આવી પડ્યો, જેમ વીજળીનો ગોટો પર્વત પર પડતો હોય તેમ.
તતઃ સ મથિતાષ્ટાશ્વં રથં ભગ્નાક્ષકૂબરમ્। વિહાય ન્યપતદ્ ભૂમૌ દુર્ધરસ્ત્યક્તજીવિતઃ
તેના આઠે ઘોડા પીસી નાખ્યા અને રથના પાંસળા તથા ધૂરી તૂટી ગઈ, દુર્ધરે રથ છોડી, જીવ ગુમાવી જમીન પર પડી ગયો.
તં વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ। તૌ જાતરોષૌ દુર્ધર્ષાવુત્પેતતુરરિંદમૌ
દુર્ધરને જમીન પર પડેલો જોઈને, વિરૂપાક્ષ અને યુપાક્ષ, બંને દુશ્મનને હરાવનારા અને ક્રોધથી ભરેલા, એકસાથે ઉછળી પડ્યા.
સ તાભ્યાં સહસોત્પ્લુત્ય વિષ્ઠિતો વિમલેઽમ્બરે। મુદ્ગરાભ્યાં મહાબાહુર્વક્ષસ્યભિહતઃ કપિઃ
પછી મહાબાહુ વાનર, બંને સાથે એકાએक નિર્ભળ આકાશમાં ઉછળી ગયો, ત્યારે બંનેએ તેના છાતી પર ગદા વડે પ્રહાર કર્યો.
તયોર્વેગવતોર્વેગં નિહત્ય સ મહાબલઃ। નિપપાત પુનર્ભૂમૌ સુપર્ણ ઇવ વેગિતઃ
તે મહાબલવાને, બંને ઝડપવાળાઓની તાકાતને હરાવી, ફરી એકવાર સુપર્ણ જેવો ઝડપથી જમીન પર પડ્યો.
સ સાલવૃક્ષમાસાદ્ય સમુત્પાટ્ય ચ વાનરઃ। તાવુભૌ રાક્ષસૌ વીરૌ જઘાન પવનાત્મજઃ
પવનપુત્ર વાનરે સાલનું વૃક્ષ ઉખાડી, બંને વીર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
તતસ્તાંસ્ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા વાનરેણ તરસ્વિના। અભિપેદે મહાવેગઃ પ્રહસ્ય પ્રઘસો બલી
પછી, તે ત્રણે રાક્ષસો વાનર દ્વારા મારાયા છે જાણીને, પ્રઘાસ નામનો બલવાન અને ઝડપી, હસતો હસતો આગળ આવ્યો.
ભાસકર્ણશ્ચ સંક્રુદ્ધઃ શૂલમાદાય વીર્યવાન્। એકતઃ કપિશાર્દૂલં યશસ્વિનમવસ્થિતૌ
ભાસકર્ણ પણ ક્રોધથી ભરાઈ, શૂળ લઈને, બંને વાનરશ્રેષ્ઠ સામે ઊભા રહ્યા.
પટ્ટિશેન શિતાગ્રેણ પ્રઘસઃ પ્રત્યપોથયત્। ભાસકર્ણશ્ચ શૂલેન રાક્ષસઃ કપિકુઞ્જરમ્
પ્રઘાસે તીક્ષ્ણ ધારવાળી ભાલા વડે વાનર-હાથી પર પ્રહાર કર્યો અને રાક્ષસ ભાસકર્ણે શૂળ વડે હુમલો કર્યો.
સ તાભ્યાં વિક્ષતૈર્ગાત્રૈરસૃગ્દિગ્ધતનૂરુહઃ। અભવદ્ વાનરઃ ક્રુદ્ધો બાલસૂર્યસમપ્રભઃ
બન્નેના પ્રહારોને કારણે વાનરના અંગો ઘાયલ થયા, શરીર લોહીથી લથપથ થયું, તો તે ગુસ્સે ભરાઈ, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી દેખાયો.
સમુત્પાટ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગં સમૃગવ્યાલપાદપમ્। જઘાન હનુમાન્ વીરો રાક્ષસૌ કપિકુઞ્જરઃ। ગિરિશૃઙ્ગસુનિષ્પિષ્ટૌ તિલશસ્તૌ બભૂવતુઃ
પછી હનુમાન વીર વાનર-હાથીએ, પર્વતનું શિખર, જંગલના પ્રાણીઓ, સાપ અને વૃક્ષો સાથે ઉખાડી, બંને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા; પર્વતના શિખરથી પીસાઈને તેઓ તલના દાણા જેવા થઈ ગયા.
તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પઞ્ચસુ। બલં તદવશેષં તુ નાશયામાસ વાનરઃ
પછી જ્યારે એ પાંચેય સેનાપતિઓ ઢળી પડ્યા, ત્યારે વાનરે બાકી રહેલું બધું સૈન્ય નાશ કરી નાખ્યું.
અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈ રથાન્। સ કપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્
ઘોડા સામે ઘોડા, હાથી સામે હાથી, યોદ્ધા સામે યોદ્ધા, રથ સામે રથ—એ રીતે વાનરે બધાને નાશ કરી નાખ્યા, જાણે ઇન્દ્રે અસુરોને સંહાર્યા હોય.
હયૈર્નાગૈસ્તુરંગૈશ્ચ ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ। હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમી રુદ્ધમાર્ગા સમન્તતઃ
ઘોડા, હાથી, દોડતા ઘોડા, તૂટી ગયેલા રથો અને મરેલા રાક્ષસોથી આખી ધરતી ચારે બાજુથી ભરાઈ ગઈ હતી.
તતઃ કપિસ્તાન્ ધ્વજિનીપતીન્ રણે નિહત્ય વીરાન્ સબલાન્ સવાહનાન્। તથૈવ વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે
પછી વાનરે એ ધ્વજાવાળા સેનાપતિઓને તેમની સેનાઓ અને વાહનો સાથે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા અને પછી તુરંત જ દ્વાર પર પહોંચી ગયો, જાણે પ્રલયકાળે સમય સર્વ પ્રજાનો અંત લાવે તેમ.
thumb|સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સાત્તેરમો અધ્યાય સાંભળો.
સેનાપતીન્ પઞ્ચ સ તુ પ્રમાપિતાન્ હનૂમતા સાનુચરાન્ સવાહનાન્। નિશમ્ય રાજા સમરોદ્ધતોન્મુખં કુમારમક્ષં પ્રસમૈક્ષતાક્ષમ્
હનુમાન દ્વારા પાંચેય સેનાપતિઓ તેમના સાથીઓ અને વાહનો સાથે વિજયી થયા એ સાંભળીને, યુદ્ધ માટે આતુર રાજાએ અક્ષકુમાર તરફ તીવ્ર નજરે જોયું.
સ તસ્ય દૃષ્ટ્યર્પણસમ્પ્રચોદિતઃ પ્રતાપવાન્ કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકઃ। સમુત્પપાતાથ સદસ્યુદીરિતો દ્વિજાતિમુખ્યૈર્હવિષેવ પાવકઃ
રાજાની નજરથી પ્રેરિત એ પરાક્રમી અક્ષકુમાર સુવર્ણથી શોભતા શસ્ત્ર સાથે ઊભો થયો, જાણે યજ્ઞમાં ઋષિઓ દ્વારા બોલાવેલો અગ્નિ પ્રગટે તેમ.
તતો મહાન્ બાલદિવાકરપ્રભં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલસંતતમ્। રથં સમાસ્થાય યયૌ સ વીર્યવાન્ મહાહરિં તં પ્રતિ નૈર્ઋતર્ષભઃ
પછી એ વીર રાક્ષસપતિ તેજસ્વી, નવસૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન અને ગરમ સોનાની જાળથી શોભતા મહારથ પર ચઢી, મહાવાનર સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
તતસ્તપઃસંગ્રહસંચયાર્જિતં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલચિત્રિતમ્। પતાકિનં રત્નવિભૂષિતધ્વજં મનોજવાષ્ટાશ્વવરૈઃ સુયોજિતમ્
એ રથ, તપથી પ્રાપ્ત, ગરમ સોનાની જાળથી શોભિત, ધ્વજાવાળો, રત્નોથી શણગારેલી ધ્વજાવાળો અને આઠ ઝડપી ઘોડાઓથી સારી રીતે જોડાયેલો હતો.
સુરાસુરાધૃષ્યમસઙ્ગચારિણં તડિત્પ્રભં વ્યોમચરં સમાહિતમ્। સતૂણમષ્ટાસિનિબદ્ધબન્ધુરં યથાક્રમાવેશિતશક્તિતોમરમ્
એ રથ દેવો અને દાનવો પણ જીતવા અસમર્થ એવા, આકાશમાં વિહરતો, વીજળી જેવો તેજસ્વી, તૂણીઓ અને આઠ તલવારોથી સજ્જ, સુંદર રીતે બંધાયેલો અને શ્રેષ્ઠ ભાલા-ટોમરા યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા હતા.