સ તાન્ પ્રવૃદ્ધાન્ વિનિહત્ય રાક્ષસાન્ મહાબલશ્ચણ્ડપરાક્રમઃ કપિઃ। યુયુત્સુરન્યૈઃ પુનરેવ રાક્ષસૈ- સ્તદેવ વીરોઽભિજગામ તોરણમ્
એ મહાબલી, ભયાનક પરાક્રમી વાનરે એ વિકટ રાક્ષસોને મારીને, બાકી રહેલા રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કરવા ફરીથી એ જ દ્વાર પાસે ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ।। ૫.
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકીકૃત રામાયણના સુંદરકાંડના પાંસઠમા સર્ગનો અંત આવે છે.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના સુંદરકાંડનો છપ્પનમો સર્ગ સાંભળો.
હતાન્ મન્ત્રિસુતાન્ બુદ્ધ્વા વાનરેણ મહાત્મના। રાવણઃ સંવૃતાકારશ્ચકાર મતિમુત્તમામ્
મહાન આત્માવાળા વાનરે મંત્રીઓના પુત્રોને મારી નાખ્યા છે એ જાણીને, રાવણે પોતાના વિચારો છુપાવીને ઉત્તમ યોજના ઘડી.
સ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દુર્ધરં ચૈવ રાક્ષસમ્। પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ પઞ્ચ સેનાગ્રનાયકાન્
તેને વિરૂપાક્ષ, યૂપાક્ષ, દુર્ધર, પ્રઘાસ અને ભાસકર્ણ — આ પાંચ સેનાપતિઓને બોલાવ્યા.
સંદિદેશ દશગ્રીવો વીરાન્ નયવિશારદાન્। હનૂમદ્ગ્રહણેઽવ્યગ્રાન્ વાયુવેગસમાન્ યુધિ
દશમુખ રાવણે આ વીરોને, જે યુક્તિમાં નિપુણ અને યુદ્ધમાં અડગ હતા, હનુમાનને પકડવા માટે આજ્ઞા આપી.
યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ। સવાજિરથમાતઙ્ગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ
તમામ સેનાના મુખ્યો, તમારાં ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે જાઓ અને એ વાનરને કાબૂમાં લો.
યત્તૈશ્ચ ખલુ ભાવ્યં સ્યાત્ તમાસાદ્ય વનાલયમ્। કર્મ ચાપિ સમાધેયં દેશકાલાવિરોધિતમ્
એ વનવાસીને સામનો કરતાં જે કરવું યોગ્ય લાગે, એ કામ સ્થળ અને સમયને અનુરૂપ કરો.
ન હ્યહં તં કપિં મન્યે કર્મણા પ્રતિ તર્કયન્। સર્વથા તન્મહદ્ ભૂતં મહાબલપરિગ્રહમ્
હું એની કરામતો જોઈને એ વાનરને સામાન્ય માનતો નથી; એમાં તો અતિશય બળ છે.
વાનરોઽયમિતિ જ્ઞાત્વા નહિ શુદ્ધ્યતિ મે મનઃ। નૈવાહં તં કપિં મન્યે યથેયં પ્રસ્તુતા કથા
એ વાનર છે એ જાણીને પણ મારું મન શાંત થતું નથી; અને જે રીતે એનું વર્ણન થાય છે, એ પ્રમાણે હું એને માનતો નથી.
ભવેદિન્દ્રેણ વા સૃષ્ટમસ્મદર્થં તપોબલાત્। સનાગયક્ષગન્ધર્વદેવાસુરમહર્ષયઃ
શક્ય છે કે એ ઈન્દ્રે આપણા વિનાશ માટે તપસ્યા દ્વારા ઉત્પન્ન કર્યો હોય, અથવા તો એ નાગ, યક્ષ, ગંધર્વ, દેવ, અસુર કે મહર્ષિ પૈકી કોઈ હોય.
યુષ્માભિઃ પ્રહિતૈઃ સર્વૈર્મયા સહ વિનિર્જિતાઃ। તૈરવશ્યં વિધાતવ્યં વ્યલીકં કિંચિદેવ નઃ
તમારા અને મારા દ્વારા જે-જે શત્રુઓને હરાવ્યા છે, એ બધાએ ચોક્કસ અમારે સામે કોઈ ચતુરાઈ ગોઠવી હશે.
તદેવ નાત્ર સંદેહઃ પ્રસહ્ય પરિગૃહ્યતામ્। યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ
આમાં કોઈ શંકા રાખશો નહીં — એ વાનરને જોરથી પકડી લો; બધા સેનાના મુખ્યો, તમારાં મહાન બળ સાથે આગળ વધો.
સવાજિરથમાતઙ્ગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ। નાવમન્યો ભવદ્ભિશ્ચ કપિર્ધીરપરાક્રમઃ
ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે એ વાનરને કાબૂમાં લો; એ વાનર ધીર અને પરાક્રમી છે, એને ઓછી નજરે ન જુઓ.
દૃષ્ટા હિ હરયઃ પૂર્વે મયા વિપુલવિક્રમાઃ। વાલી ચ સહ સુગ્રીવો જામ્બવાંશ્ચ મહાબલઃ
હું અગાઉ પણ વાલી, સુગ્રીવ અને મહાબલી જાંબવંત જેવા વિક્રમશાળી વાનરોને જોયા છે.
નીલઃ સેનાપતિશ્ચૈવ યે ચાન્યે દ્વિવિદાદયઃ। નૈવ તેષાં ગતિર્ભીમા ન તેજો ન પરાક્રમઃ
નીલ સેનાપતિ કે દ્વિવિદ અને બીજા કોઈ પણ એવા ભયાનક જલદી, તેજ કે પરાક્રમ ધરાવતા નથી.
ન મતિર્ન બલોત્સાહો ન રૂપપરિકલ્પનમ્। મહત્સત્ત્વમિદં જ્ઞેયં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતમ્
એમણે સમજ, બળ, ઉત્સાહ કે આકર્ષક રૂપ નથી; વાનરરૂપે દેખાતો આ મહાન પ્રાણી અસાધારણ છે, એ રીતે ઓળખો.
પ્રયત્નં મહદાસ્થાય ક્રિયતામસ્ય નિગ્રહઃ। કામં લોકાસ્ત્રયઃ સેન્દ્રાઃ સસુરાસુરમાનવાઃ
એને કાબૂમાં લેવા માટે ખૂબ મહેનત કરો; કારણ કે ઈન્દ્ર સહિત ત્રણેય લોક, દેવ, અસુર અને માનવો પણ,
ભવતામગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાપ્તા રણાજિરે। તથાપિ તુ નયજ્ઞેન જયમાકાઙ્ક્ષતા રણે
તમારા સામે યુદ્ધભૂમિમાં ટકી શકતા નથી; છતાંયે, જે યુદ્ધમાં વિજય ઈચ્છે છે, એને યુક્તિથી કામ લેવું જોઈએ.
આત્મા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન યુદ્ધસિદ્ધિર્હિ ચઞ્ચલા। તે સ્વામિવચનં સર્વે પ્રતિગૃહ્ય મહૌજસઃ
પોતાને બચાવવા માટે પૂરી કાળજી રાખવી જોઈએ, કારણ કે યુદ્ધમાં વિજય અનિશ્ચિત હોય છે; એ બધા મહાન વીરોએ પોતાના સ્વામીનું વચન સ્વીકાર્યું.
સમુત્પેતુર્મહાવેગા હુતાશસમતેજસઃ। રથૈશ્ચ મત્તૈર્નાગૈશ્ચ વાજિભિશ્ચ મહાજવૈઃ
એ બધા જલદી ઊભા થયા, તેમનું તેજ અગ્નિ જેવું ઝળહળતું હતું; તેઓ રથ, ઉન્મત્ત હાથીઓ અને ઝડપી ઘોડાઓ સાથે આગળ વધ્યા.
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સર્વૈશ્ચોપહિતા બલૈઃ। તતસ્તુ દદૃશુર્વીરા દીપ્યમાનં મહાકપિમ્
વિવિધ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને સમગ્ર સેના સાથે સજ્જ થઈ, પછી એ વીરોએ તેજસ્વી મહાવાનરને જોયો.
રશ્મિમન્તમિવોદ્યન્તં સ્વતેજોરશ્મિમાલિનમ્। તોરણસ્થં મહાવેગં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્
તે દ્વાર પર ઊભેલો, પોતાની તેજસ્વિતા થી આસપાસ પ્રકાશિત થતો, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજવાળો, ઝડપમાં અતિશય, મહાન આત્માવાળો અને બલવાન દેખાતો હતો.
મહામતિં મહોત્સાહં મહાકાયં મહાભુજમ્। તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે દિક્ષુ સર્વાસ્વવસ્થિતાઃ
તે મહાન બુદ્ધિશાળી, ઉત્સાહી, વિશાળ શરીરવાળો અને મજબૂત ભુજાવાળો હતો. તેને જોઈને ચારેય દિશામાં ઊભેલા બધા જ લોકો ચકિત થઈ ગયા.
તૈસ્તૈઃ પ્રહરણૈર્ભીમૈરભિપેતુસ્તતસ્તતઃ। તસ્ય પઞ્ચાયસાસ્તીક્ષ્ણાઃ સિતાઃ પીતમુખાઃ શરાઃ। શિરસ્યુત્પલપત્રાભા દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ
પછી તેઓએ ભયાનક હથિયારો લઈને ચારેય બાજુથી હુમલો કર્યો. દુર્ધરે નામના રાક્ષસે પાંચ તીક્ષ્ણ, પાંખિયા જેવા પીળા અગ્રવાળા તીરો વડે વાનરનાં માથા પર પ્રહાર કર્યો.
સ તૈઃ પઞ્ચભિરાવિદ્ધઃ શરૈઃ શિરસિ વાનરઃ। ઉત્પપાત નદન્ વ્યોમ્નિ દિશો દશ વિનાદયન્
આ પાંચ તીરો વડે માથા પર ઘાયલ થયેલો વાનર ગર્જના કરતાં આકાશમાં ઊંચકાયો અને તેની ગાજથી દસેય દિશાઓ ધ્વનિત થઈ ઉઠી.
તતસ્તુ દુર્ધરો વીરઃ સરથઃ સજ્જકાર્મુકઃ। કિરન્ શરશતૈર્નૈકૈરભિપેદે મહાબલઃ
પછી દુર્ધર નામનો વીર, રથ અને તણાવેલું ધનુષ્ય લઈને, અનેક તીરોની વર્ષા કરતાં મહાબલવાન વાનર પાસે આવ્યો.
સ કપિર્વારયામાસ તં વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણમ્। વૃષ્ટિમન્તં પયોદાન્તે પયોદમિવ મારુતઃ
આકાશમાં તે તીરો વરસાવનાર દુર્ધરને વાનરે રોકી દીધો, જેમ પવન વરસાદના અંતે મેઘને વિખેરી દે છે.
અર્દ્યમાનસ્તતસ્તેન દુર્ધરેણાનિલાત્મજઃ। ચકાર નિનદં ભૂયો વ્યવર્ધત ચ વીર્યવાન્
દુર્ધરેના હુમલાથી પવનપુત્ર વાનરે ફરી એકવાર ગર્જના કરી અને તેની વીરતા વધુ વધી ગઈ.
સ દૂરં સહસોત્પત્ય દુર્ધરસ્ય રથે હરિઃ। નિપપાત મહાવેગો વિદ્યુદ્રાશિર્ગિરાવિવ
પછી વાનરે એકાએક દૂરથી ઉછળી, મહાવેગથી દુર્ધરના રથ પર આવી પડ્યો, જેમ વીજળીનો ગોટો પર્વત પર પડતો હોય તેમ.