લતાગૃહૈશ્ચિત્રગૃહૈશ્ચ સાદિતૈ- ર્વ્યાલૈર્મૃગૈરાર્તરવૈશ્ચ પક્ષિભિઃ। શિલાગૃહૈરુન્મથિતૈસ્તથા ગૃહૈઃ પ્રણષ્ટરૂપં તદભૂન્મહદ્ વનમ્
વેલીઓના મકાનો અને સુશોભિત ઝૂંપડાં તૂટી ગયા હતા, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ દુઃખથી રડતા હતા, પથ્થરના મકાનો પણ ઉખડી ગયા હતા, એ મોટું જંગલ હવે ઓળખી શકાયું નહોતું.
સા વિહ્વલાશોકલતાપ્રતાના વનસ્થલી શોકલતાપ્રતાના। જાતા દશાસ્યપ્રમદાવનસ્ય કપેર્બલાદ્ધિ પ્રમદાવનસ્ય
એ જંગલ, દુઃખી વેલીઓના ઝુંડથી ભરાઈ ગયું હતું અને દશમુખ રાવણની સ્ત્રીઓના આનંદઉદ્યાન જેવું બની ગયું હતું, આ બધું વાનરનાં બળથી થયું હતું.
તતઃ સ કૃત્વા જગતીપતેર્મહાન્ મહદ્ વ્યલીકં મનસો મહાત્મનઃ। યુયુત્સુરેકો બહુભિર્મહાબલૈઃ શ્રિયા જ્વલંસ્તોરણમાશ્રિતઃ કપિઃ
પછી પૃથ્વીનાથ સામે મનથી મોટું અપમાન કરીને, એ મહાત્મા માટે મનમાં દોષ કરીને, વાનર એકલો જ અનેક શક્તિશાળી યુદ્ધવીરો સામે લડવા તૈયાર થયો અને તેજથી ઝળહળતો દ્વાર પાસે ઊભો રહ્યો.
thumb|દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રવણ કરો, શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો બે ચાલીસમો સર્ગ.
તતઃ પક્ષિનિનાદેન વૃક્ષભઙ્ગસ્વનેન ચ। બભૂવુસ્ત્રાસસમ્ભ્રાન્તાઃ સર્વે લઙ્કાનિવાસિનઃ
પછી પક્ષીઓના રડકા અને વૃક્ષો તૂટી પડવાના અવાજથી, આખા લંકાના રહેવાસીઓ ડરી ગયા અને ગભરાઈ ગયા.
તતો ગતાયાં નિદ્રાયાં રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ। તદ્ વનં દદૃશુર્ભગ્નં તં ચ વીરં મહાકપિમ્
પછી, ઊંઘ ઊડી ગયા પછી, વિકૃત ચહેરાવાળી રાક્ષસીઓએ એ તૂટેલું ઉદ્યાન અને એ મહાવીર વાનરને જોયો.
સ તા દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્મહાસત્ત્વો મહાબલઃ। ચકાર સુમહદ્રૂપં રાક્ષસીનાં ભયાવહમ્
મહાબાહુ, મહાસત્તાવાન અને મહાબલવાન વાનરે તેમને જોઈને રાક્ષસીઓ માટે ભયાનક એવું પોતાનું વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું.
તતસ્તુ ગિરિસંકાશમતિકાયં મહાબલમ્। રાક્ષસ્યો વાનરં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છુર્જનકાત્મજામ્
પછી, પર્વત જેટલું વિશાળ અને અતિશય બળવાન વાનર જોઈને રાક્ષસીઓએ જનકનંદિનીને પ્રશ્ન કર્યો.
કોઽયં કસ્ય કુતો વાયં કિંનિમિત્તમિહાગતઃ। કથં ત્વયા સહાનેન સંવાદઃ કૃત ઇત્યુત
આ કોણ છે? કોનો છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? અહીં શા માટે આવ્યો છે? અને તું તેની સાથે કેવી રીતે વાત કરી?
આચક્ષ્વ નો વિશાલાક્ષિ મા ભૂત્તે સુભગે ભયમ્। સંવાદમસિતાપાઙ્ગિ ત્વયા કિં કૃતવાનયમ્
વિશાળ નેત્રવાળી, સુભાગ્યવતી, તું ડરતી નહીં, અમને સાચું કહો. કાળી આંખવાળી, તું તેની સાથે શું વાત કરી?
અથાબ્રવીત્ તદા સાધ્વી સીતા સર્વાઙ્ગશોભના। રક્ષસાં કામરૂપાણાં વિજ્ઞાને કા ગતિર્મમ
ત્યારે સર્વાંગ સુંદર અને પવિત્ર સીતાએ કહ્યું: આ કામરૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોને ઓળખવામાં મારું શું ચાલે?
યૂયમેવાસ્ય જાનીત યોઽયં યદ્ વા કરિષ્યતિ। અહિરેવ હ્યહેઃ પાદાન્ વિજાનાતિ ન સંશયઃ
તમે જ જાણો છો કે આ કોણ છે અને શું કરશે; જેમ સાપને બીજા સાપના પગ જાણી લે છે, એમ તમને શંકા નથી.
અહમપ્યતિભીતાસ્મિ નૈવ જાનામિ કો હ્યયમ્। વેદ્મિ રાક્ષસમેવૈનં કામરૂપિણમાગતમ્
હું પણ બહુ ડરી ગઈ છું; મને ખબર નથી કે આ કોણ છે. મને તો એ જ લાગે છે કે કોઈ કામરૂપ ધારણ કરેલો રાક્ષસ અહીં આવ્યો છે.
વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસ્યો વિદ્રુતા દ્રુતમ્। સ્થિતાઃ કાશ્ચિદ્ગતાઃ કાશ્ચિદ્ રાવણાય નિવેદિતુમ્
વૈદેહીના શબ્દો સાંભળીને રાક્ષસીઓ ઝડપથી વિખૂટા થઈ ગઈ; કેટલીક રહી ગઈ અને કેટલીક રાવણને જાણ કરવા દોડી ગઈ.
રાવણસ્ય સમીપે તુ રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ। વિરૂપં વાનરં ભીમં રાવણાય ન્યવેદિષુઃ
રાવણની હાજરીમાં વિકૃત ચહેરાવાળી રાક્ષસીઓએ ભયાનક અને વિકરાળ વાનર વિશે રાવણને કહ્યું.
અશોકવનિકામધ્યે રાજન્ ભીમવપુઃ કપિઃ। સીતયા કૃતસંવાદસ્તિષ્ઠત્યમિતવિક્રમઃ
રાજા, અશોકવટિકાના મધ્યમાં એક ભયાનક રૂપ ધરાવતો વાનર ઊભો છે, જેણે સીતાજી સાથે વાત કરી છે અને જેનું પરાક્રમ અમાપ છે.
ન ચ તં જાનકી સીતા હરિં હરિણલોચના। અસ્માભિર્બહુધા પૃષ્ટા નિવેદયિતુમિચ્છતિ
પણ જનકનંદિની, હરણ જેવી આંખવાળી સીતાએ, અમારે અનેક પ્રશ્નો કર્યા છતાં, એ વાનર વિશે કંઈ કહેવું ઇચ્છતી નથી.
વાસવસ્ય ભવેદ્ દૂતો દૂતો વૈશ્રવણસ્ય વા। પ્રેષિતો વાપિ રામેણ સીતાન્વેષણકાઙ્ક્ષયા
એ કદાચ ઇન્દ્રનો દૂત હશે, અથવા કુબેરનો દૂત હશે, અથવા તો રામે પોતે સીતાજીની શોધમાં મોકલ્યો હશે.
તેનૈવાદ્ભુતરૂપેણ યત્તત્તવ મનોહરમ્। નાનામૃગગણાકીર્ણં પ્રમૃષ્ટં પ્રમદાવનમ્
એ જ અદ્ભુત અને મનને આકર્ષે એવું રૂપ ધારણ કરીને, અનેક પ્રકારના મૃગોથી ભરેલી આનંદવાટિકા એ વાનરે ઉજાડી નાખી.
ન તત્ર કશ્ચિદુદ્દેશો યસ્તેન ન વિનાશિતઃ। યત્ર સા જાનકી દેવી સ તેન ન વિનાશિતઃ
આ વાટિકામાં એ જગ્યાને છોડીને, જ્યાં જનકનંદિની બેઠી છે, બાકી કોઈ પણ સ્થાન એ વાનરે બગાડ્યું નહિ હોય એવું નથી.
જાનકીરક્ષણાર્થં વા શ્રમાદ્ વા નોપલક્ષ્યતે। અથવા કઃ શ્રમસ્તસ્ય સૈવ તેનાભિરક્ષિતા
જાનકીની રક્ષા માટે કે થાકથી એમ સ્પષ્ટ નથી, પણ એના માટે શો થાક? એણે માત્ર સીતાની જ રક્ષા કરી.
ચારુપલ્લવપત્રાઢ્યં યં સીતા સ્વયમાસ્થિતા। પ્રવૃદ્ધઃ શિંશપાવૃક્ષઃ સ ચ તેનાભિરક્ષિતઃ
સીતાજી જે સુંદર પાંદડાવાળો મોટો શિષપા વૃક્ષ છે, એ પર બેઠી હતી, એ વૃક્ષની પણ એ વાનરે રક્ષા કરી.
તસ્યોગ્રરૂપસ્યોગ્રં ત્વં દણ્ડમાજ્ઞાતુમર્હસિ। સીતા સમ્ભાષિતા યેન વનં તેન વિનાશિતમ્
જે ભયાનક રૂપ ધરાવે છે અને જેણે સીતાજી સાથે વાત કરી અને વાટિકા ઉજાડી, એને તું કડક સજા આપવી જોઈએ.
મનઃપરિગૃહીતાં તાં તવ રક્ષોગણેશ્વર। કઃ સીતામભિભાષેત યો ન સ્યાત્ ત્યક્તજીવિતઃ
રાક્ષસોના સ્વામી, જેને તારા મનથી તું સ્વીકારી લીધી છે, એવી સીતાને, જીવ ગુમાવવાનો ભય ન હોય એવો જ કોઈ બોલી શકે.
રાક્ષસીનાં વચઃ શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ચિતાગ્નિરિવ જજ્વાલ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ
રાક્ષસીઓની વાત સાંભળી, રાવણ રાક્ષસોના રાજા, શમશાનની અગ્નિ જેવી જ્વલતો થયો, તેની આંખોમાં ક્રોધથી જ્વાળા ફાટી નીકળી.
તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ। દીપ્તાભ્યામિવ દીપાભ્યાં સાર્ચિષઃ સ્નેહબિન્દવઃ
તેના ગુસ્સે ભરેલા નેત્રોમાંથી આંસુના ટીપાં વહી પડ્યા, જાણે પ્રજ્વલિત દીવટીઓમાંથી તેલના ટીપાં ટપકે.
આત્મનઃ સદૃશાન્ વીરાન્ કિંકરાન્નામ રાક્ષસાન્। વ્યાદિદેશ મહાતેજા નિગ્રહાર્થં હનૂમતઃ
મહાન તેજવાળા રાવણે પોતાને સમાન વીર કિંકર નામના રાક્ષસોને હનુમાનને પકડી લેવા આજ્ઞા આપી.
તેષામશીતિસાહસ્રં કિંકરાણાં તરસ્વિનામ્। નિર્યયુર્ભવનાત્ તસ્માત્ કૂટમુદ્ગરપાણયઃ
એ તીખા કિંકરોની અશી હજારની ટોળકી, હાથમાં ગદા અને મુદગર લઈને, એ મહેલમાંથી બહાર આવી.
મહોદરા મહાદંષ્ટ્રા ઘોરરૂપા મહાબલાઃ। યુદ્ધાભિમનસઃ સર્વે હનૂમદ્ગ્રહણોન્મુખાઃ
મોટા પેટવાળા, ભયાનક દાંતવાળા, ડરામણા રૂપવાળા અને અતિશય બળવાન એવા બધા જ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈ, હનુમાનને પકડવા દોડી નીકળ્યા.
તે કપિં તં સમાસાદ્ય તોરણસ્થમવસ્થિતમ્। અભિપેતુર્મહાવેગાઃ પતંગા ઇવ પાવકમ્
એ બધા વાનર હનુમાનને, જે તોરણા પર ઊભો હતો, ઝડપથી ઘેરીને, જાણે પતંગિયાં અગ્નિ તરફ દોડે તેમ, તેની તરફ તૂટી પડ્યા.