સ રાજપુત્ર્યા પ્રતિવેદિતાર્થઃ કપિઃ કૃતાર્થઃ પરિહૃષ્ટચેતાઃ। તદલ્પશેષં પ્રસમીક્ષ્ય કાર્યં દિશં હ્યુદીચીં મનસા જગામ
રાજકુમારીનો સંદેશ સાંભળીને, વાનરે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું અને આનંદિત હૃદયથી, જે થોડું કામ બાકી હતું તેનું વિચાર કરીને, ઉત્તર દિશામાં મન લગાવ્યું.
thumb|એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો એકચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
સ ચ વાગ્ભિઃ પ્રશસ્તાભિર્ગમિષ્યન્ પૂજિતસ્તયા। તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમ્ય ચિન્તયામાસ વાનરઃ
તે વાનર, જ્યારે તે જવા લાગ્યો ત્યારે તેણીએ સુંદર શબ્દોથી તેનો સન્માન કર્યો; પછી તે ત્યાંથી દૂર જઈ વિચાર કરવા લાગ્યો.
અલ્પશેષમિદં કાર્યં દૃષ્ટેયમસિતેક્ષણા। ત્રીનુપાયાનતિક્રમ્ય ચતુર્થ ઇહ દૃશ્યતે
હવે તો હું કાળી આંખવાળી સ્ત્રીને જોઈ લીધી છે એટલે કામ લગભગ પૂરું થયું; ત્રણ ઉપાયો અજમાવી લીધા, હવે ચોથો ઉપાય અહીં દેખાય છે.
ન સામ રક્ષઃસુ ગુણાય કલ્પતે ન દાનમર્થોપચિતેષુ યુજ્યતે। ન ભેદસાધ્યા બલદર્પિતા જનાઃ પરાક્રમસ્ત્વેષ મમેહ રોચતે
રાક્ષસો માટે સમજાવટ યોગ્ય નથી; ધનવાન માટે દાન યોગ્ય નથી; જે લોકો બળથી ઘમંડિત છે, તેઓને ફૂટથી જીતવામાં નથી આવતું; અહીં તો માત્ર બળનો ઉપયોગ જ યોગ્ય લાગે છે.
ન ચાસ્ય કાર્યસ્ય પરાક્રમાદૃતે વિનિશ્ચયઃ કશ્ચિદિહોપપદ્યતે। હતપ્રવીરાશ્ચ રણે તુ રાક્ષસાઃ કથંચિદીયુર્યદિહાદ્ય માર્દવમ્
આ કામમાં બળ સિવાય બીજું કોઈ ઉપાય શક્ય નથી; જો યુદ્ધમાં રાક્ષસો મરી જાય તો કદાચ આજે તેઓ થોડું મૌલિકપણું બતાવે.
કાર્યે કર્મણિ નિર્વૃત્તે યો બહૂન્યપિ સાધયેત્। પૂર્વકાર્યાવિરોધેન સ કાર્યં કર્તુમર્હતિ
જે વ્યક્તિ અગાઉના કામમાં વિઘ્ન ન લાવે અને અનેક કામો પૂરાં કરે, એ જ વર્તમાન કાર્ય કરવા યોગ્ય છે.
ન હ્યેકઃ સાધકો હેતુઃ સ્વલ્પસ્યાપીહ કર્મણઃ। યો હ્યર્થં બહુધા વેદ સ સમર્થોઽર્થસાધને
અહીં તો નાનાં કામ માટે પણ એક જ કારણ પૂરતું નથી; જે વ્યક્તિ અનેક રીતે વિષયને જાણે છે, એ જ સફળતાપૂર્વક કાર્ય કરી શકે છે.
ઇહૈવ તાવત્કૃતનિશ્ચયો હ્યહં વ્રજેયમદ્ય પ્લવગેશ્વરાલયમ્। પરાત્મસમ્મર્દવિશેષતત્ત્વવિત્ તતઃ કૃતં સ્યાન્મમ ભર્તૃશાસનમ્
હવે અહીં જ મનમાં નક્કી કરીને, આજે હું વાનરરાજાના ઘરમાં જઈશ; બીજાઓ સાથેના સંઘર્ષનું સાચું સ્વરૂપ જાણીને, પછી મારા સ્વામીનું આદેશ પણ પૂરું કરીશ.
કથં નુ ખલ્વદ્ય ભવેત્ સુખાગતં પ્રસહ્ય યુદ્ધં મમ રાક્ષસૈઃ સહ। તથૈવ ખલ્વાત્મબલં ચ સારવત્ સમાનયેન્માં ચ રણે દશાનનઃ
આજે રાક્ષસો સાથે સીધો યુદ્ધ સુખદાયી કેવી રીતે થશે? એ જ રીતે, મારું પોતાનું બળ પણ પૂરું ઊભું રહે અને દશાનન રાવણ પણ યુદ્ધમાં મારા સામે આવે.
તતઃ સમાસાદ્ય રણે દશાનનં સમન્ત્રિવર્ગં સબલં સયાયિનમ્। હૃદિ સ્થિતં તસ્ય મતં બલં ચ સુખેન મત્વાહમિતઃ પુનર્વ્રજે
પછી, મંત્રીઓ, સેના અને રથો સાથે રાવણ સામે યુદ્ધમાં ઊભો રહી, એની મનની વાત અને બળને સમજીને, હું અહીંથી નિરાંતે પાછો ફરું.
ઇદમસ્ય નૃશંસસ્ય નન્દનોપમમુત્તમમ્। વનં નેત્રમનઃકાન્તં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્
આ સુંદર ઉદ્યાન, આંખ અને મનને આનંદ આપતું, સ્વર્ગના બગીચા જેવું, એ ક્રૂર રાવણનું છે અને色色 વૃક્ષો અને વેલીઓથી ભરેલું છે.
ઇદં વિધ્વંસયિષ્યામિ શુષ્કં વનમિવાનલઃ। અસ્મિન્ ભગ્ને તતઃ કોપં કરિષ્યતિ સ રાવણઃ
હું આ ઉદ્યાનને સુકા જંગલમાં આગ ફાટી જાય એમ બળાવી દઈશ; જ્યારે આ બગડી જશે ત્યારે રાવણને ભારે ગુસ્સો આવશે.
તતો મહત્સાશ્વમહારથદ્વિપં બલં સમાનેષ્યતિ રાક્ષસાધિપઃ। ત્રિશૂલકાલાયસપટ્ટિશાયુધં તતો મહદ્યુદ્ધમિદં ભવિષ્યતિ
પછી રાક્ષસોના રાજા ઘોડા, મહારથ અને હાથીઓથી મોટી સેના ભેગી કરશે, જે ત્રિશૂલ, લોખંડની ગદા અને ભાલા જેવા શસ્ત્રોથી સજ્જ હશે; પછી મોટું યુદ્ધ થશે.
અહં ચ તૈઃ સંયતિ ચણ્ડવિક્રમૈઃ સમેત્ય રક્ષોભિરભઙ્ગવિક્રમઃ। નિહત્ય તદ્ રાવણચોદિતં બલં સુખં ગમિષ્યામિ હરીશ્વરાલયમ્
હું પણ એ ભયાનક પરાક્રમી રાક્ષસો સામે અડીખમ રહીને યુદ્ધ કરીશ, રાવણ દ્વારા મોકલાયેલી એ સેનાને હરાવી, આનંદથી વાનરરાજાના ઘરમાં પાછો જઈશ.
તતો મારુતવત્ ક્રુદ્ધો મારુતિર્ભીમવિક્રમઃ। ઊરુવેગેન મહતા દ્રુમાન્ ક્ષેપ્તુમથારભત્
પછી પવનપુત્ર હનુમાન, ભારે ગુસ્સામાં, પવન જેવો પરાક્રમ બતાવી, પોતાની જાંઘના જોરથી મોટા મોટા વૃક્ષો ફેંકવા લાગ્યા.
તતસ્તદ્ધનુમાન્ વીરો બભઞ્જ પ્રમદાવનમ્। મત્તદ્વિજસમાઘુષ્ટં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્
પછી એ વિર હનુમાને, મસ્ત પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું અને色色 વૃક્ષો-વેલીઓથી ભરેલું એ આનંદઉદ્યાન તોડી નાંખ્યું.
તદ્વનં મથિતૈર્વૃક્ષૈર્ભિન્નૈશ્ચ સલિલાશયૈઃ। ચૂર્ણિતૈઃ પર્વતાગ્રૈશ્ચ બભૂવાપ્રિયદર્શનમ્
એ ઉદ્યાન, તૂટી ગયેલા વૃક્ષો, ફાટેલા જળાશયો અને ભૂક્કા થયેલા પર્વતશિખરોને કારણે, હવે જોવા પણ ગમતું નહોતું.
નાનાશકુન્તવિરુતૈઃ પ્રભિન્નસલિલાશયૈઃ। તામ્રૈઃ કિસલયૈઃ ક્લાન્તૈઃ ક્લાન્તદ્રુમલતાયુતૈઃ
色色 પક્ષીઓના રડવાથી, તૂટી ગયેલા જળાશયો, તાંબાં જેવા થાકેલા પાંદડા અને થાકેલા વૃક્ષો-વેલીઓથી એ ઉદ્યાન ભરાઈ ગયું હતું.
ન બભૌ તદ્ વનં તત્ર દાવાનલહતં યથા। વ્યાકુલાવરણા રેજુર્વિહ્વલા ઇવ તા લતાઃ
એ જંગલ હવે જલતી આગે બળી ગયેલું લાગે તેમ નહોતું; વેલીઓના પાંદડાં વિખેરાઈ ગયા હતા અને વેલીઓ પણ ગભરાઈને કાંપતી હતી.
લતાગૃહૈશ્ચિત્રગૃહૈશ્ચ સાદિતૈ- ર્વ્યાલૈર્મૃગૈરાર્તરવૈશ્ચ પક્ષિભિઃ। શિલાગૃહૈરુન્મથિતૈસ્તથા ગૃહૈઃ પ્રણષ્ટરૂપં તદભૂન્મહદ્ વનમ્
વેલીઓના મકાનો અને સુશોભિત ઝૂંપડાં તૂટી ગયા હતા, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ દુઃખથી રડતા હતા, પથ્થરના મકાનો પણ ઉખડી ગયા હતા, એ મોટું જંગલ હવે ઓળખી શકાયું નહોતું.
સા વિહ્વલાશોકલતાપ્રતાના વનસ્થલી શોકલતાપ્રતાના। જાતા દશાસ્યપ્રમદાવનસ્ય કપેર્બલાદ્ધિ પ્રમદાવનસ્ય
એ જંગલ, દુઃખી વેલીઓના ઝુંડથી ભરાઈ ગયું હતું અને દશમુખ રાવણની સ્ત્રીઓના આનંદઉદ્યાન જેવું બની ગયું હતું, આ બધું વાનરનાં બળથી થયું હતું.
તતઃ સ કૃત્વા જગતીપતેર્મહાન્ મહદ્ વ્યલીકં મનસો મહાત્મનઃ। યુયુત્સુરેકો બહુભિર્મહાબલૈઃ શ્રિયા જ્વલંસ્તોરણમાશ્રિતઃ કપિઃ
પછી પૃથ્વીનાથ સામે મનથી મોટું અપમાન કરીને, એ મહાત્મા માટે મનમાં દોષ કરીને, વાનર એકલો જ અનેક શક્તિશાળી યુદ્ધવીરો સામે લડવા તૈયાર થયો અને તેજથી ઝળહળતો દ્વાર પાસે ઊભો રહ્યો.
thumb|દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રવણ કરો, શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો બે ચાલીસમો સર્ગ.
તતઃ પક્ષિનિનાદેન વૃક્ષભઙ્ગસ્વનેન ચ। બભૂવુસ્ત્રાસસમ્ભ્રાન્તાઃ સર્વે લઙ્કાનિવાસિનઃ
પછી પક્ષીઓના રડકા અને વૃક્ષો તૂટી પડવાના અવાજથી, આખા લંકાના રહેવાસીઓ ડરી ગયા અને ગભરાઈ ગયા.
તતો ગતાયાં નિદ્રાયાં રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ। તદ્ વનં દદૃશુર્ભગ્નં તં ચ વીરં મહાકપિમ્
પછી, ઊંઘ ઊડી ગયા પછી, વિકૃત ચહેરાવાળી રાક્ષસીઓએ એ તૂટેલું ઉદ્યાન અને એ મહાવીર વાનરને જોયો.
સ તા દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્મહાસત્ત્વો મહાબલઃ। ચકાર સુમહદ્રૂપં રાક્ષસીનાં ભયાવહમ્
મહાબાહુ, મહાસત્તાવાન અને મહાબલવાન વાનરે તેમને જોઈને રાક્ષસીઓ માટે ભયાનક એવું પોતાનું વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું.
તતસ્તુ ગિરિસંકાશમતિકાયં મહાબલમ્। રાક્ષસ્યો વાનરં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છુર્જનકાત્મજામ્
પછી, પર્વત જેટલું વિશાળ અને અતિશય બળવાન વાનર જોઈને રાક્ષસીઓએ જનકનંદિનીને પ્રશ્ન કર્યો.
કોઽયં કસ્ય કુતો વાયં કિંનિમિત્તમિહાગતઃ। કથં ત્વયા સહાનેન સંવાદઃ કૃત ઇત્યુત
આ કોણ છે? કોનો છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? અહીં શા માટે આવ્યો છે? અને તું તેની સાથે કેવી રીતે વાત કરી?
આચક્ષ્વ નો વિશાલાક્ષિ મા ભૂત્તે સુભગે ભયમ્। સંવાદમસિતાપાઙ્ગિ ત્વયા કિં કૃતવાનયમ્
વિશાળ નેત્રવાળી, સુભાગ્યવતી, તું ડરતી નહીં, અમને સાચું કહો. કાળી આંખવાળી, તું તેની સાથે શું વાત કરી?