સ દર્ભસંસ્તરાદ્ ગૃહ્ય બ્રહ્મણોઽસ્ત્રેણ યોજયત્। સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખો દ્વિજમ્
પછી રામે દર્ભના આસનમાંથી એક દર્ભ ઉઠાવ્યો અને તેને બ્રહ્માસ્ત્રથી સંસ્કાર કર્યો; એ દર્ભ પંખી સામે વિનાશક અગ્નિ જેવો ધધકતો હતો.
સ તં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ। તતસ્તુ વાયસં દર્ભઃ સોઽમ્બરેઽનુજગામ હ
પછી એ પ્રજ્વલિત દર્ભ કાગડાની દિશામાં ફેંક્યો અને એ દર્ભ આકાશમાં કાગડાને પીછો કરતો ગયો.
અનુસૃષ્ટસ્તદા કાકો જગામ વિવિધાં ગતિમ્। ત્રાણકામ ઇમં લોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ
તે સમયે કાગડો પाछળ પડ્યો હતો, એટલે બચવા માટે એ અનેક રસ્તાઓથી આખા જગતમાં ફરતો રહ્યો.
સ પિત્રા ચ પરિત્યક્તઃ સર્વૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ। ત્રીઁલ્લોકાન્ સમ્પરિક્રમ્ય તમેવ શરણં ગતઃ
પિતા અને બધા મહાન ઋષિઓએ પણ એને ત્યજી દીધો હતો. એ ત્રણેય લોકમાં ભટકી ને અંતે એના જ શરણે આવ્યો.
સ તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્। વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થઃ કૃપયા પર્યપાલયત્
જે શરણ આપનાર છે, એ કાકુત્સ્થએ જમીન પર પડેલા, શરણમાં આવેલા, મૃત્યુયોગ્ય કાગડાને પણ દયા કરીને બચાવ્યો.
પરિદ્યૂનં વિવર્ણં ચ પતમાનં તમબ્રવીત્। મોઘમસ્ત્રં ન શક્યં તુ બ્રાહ્મં કર્તું તદુચ્યતામ્
એ થાકેલો, કલરહીન અને પડી રહેલા કાગડાને એણે કહ્યું: 'બ્રહ્માસ્ત્ર વ્યર્થ કરી શકાતું નથી, એ કયાં વાગવું જોઈએ, એ કહો.'
તતસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્। દત્ત્વા તુ દક્ષિણં નેત્રં પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ
પછી એ બ્રહ્માસ્ત્રે કાગડાનું જમણું આંખ ફોડી નાખ્યું. એણે પોતાનું જમણું નેત્ર આપીને પ્રાણ બચાવ્યા.
સ રામાય નમસ્કૃત્વા રાજ્ઞે દશરથાય ચ। વિસૃષ્ટસ્તેન વીરેણ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્
એ રામને અને રાજા દશરથને વંદન કરીને, એ વીર દ્વારા મુક્ત થયો અને પોતાના ઘર પર પાછો ગયો.
મત્કૃતે કાકમાત્રેઽપિ બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતમ્। કસ્માદ્ યો માહરત્ ત્વત્તઃ ક્ષમસે તં મહીપતે
મારા માટે, માત્ર કાગડાની ભૂલ માટે પણ બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપસાવવામાં આવ્યું હતું; તો રાજા, જે મારા પર ગુનાહ કરે છે, એને તમે કેમ માફ કરો છો?
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્ત્વત્ત એવ મયા શ્રુતમ્। જાનામિ ત્વાં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલમ્
તમારી પાસેથી મેં સાંભળ્યું છે કે દયાળુપણું સર્વોચ્ચ ધર્મ છે; હું જાણું છું કે તમે મહા શક્તિશાળી, મહા ઉત્સાહી અને મહા બળવાન છો.
અપારવારમક્ષોભ્યં ગામ્ભીર્યાત્ સાગરોપમમ્। ભર્તારં સસમુદ્રાયા ધરણ્યા વાસવોપમમ્
તમે તો સાગર જેવી ઊંડાઈ ધરાવતા, અડગ અને અપરિમિત છો; સમુદ્રવાળી ધરાની સ્વામી અને દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન છો.
એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠો બલવાન્ સત્ત્વવાનપિ। કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષઃસુ ન યોજયસિ રાઘવ
તમે શસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ, બળવાન અને સ્થિર હોવા છતાં, રાઘવ, રાક્ષસો પર શસ્ત્રો કેમ નહિ ચલાવો છો?
ન નાગા નાપિ ગન્ધર્વા ન સુરા ન મરુદ્ગણાઃ। રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમીહિતુમ્
યુદ્ધમાં રામના પ્રચંડ બળને નાગો, ગાંધીર્વો, દેવો કે પવનદેવોના સમૂહો પણ રોકી શકતા નથી.
તસ્ય વીર્યવતઃ કચ્ચિદ્ યદ્યસ્તિ મયિ સમ્ભ્રમઃ। કિમર્થં ન શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્
જો એ વીરને મારા માટે થોડું પણ ચિંતાન હોય, તો એ તીક્ષ્ણ બાણોથી રાક્ષસોનો નાશ કેમ નથી કરતો?
ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણો વા પરંતપઃ। કસ્ય હેતોર્ન માં વીરઃ પરિત્રાતિ મહાબલઃ
ભાઈનો આદેશ પામી, દુશ્મનોને તડપાવનાર લક્ષ્મણ, હે મહાબળવાન, કયા કારણથી મને બચાવતો નથી?
યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વિન્દ્રસમતેજસૌ। સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ
જો એ બંને પુરુષશ્રેષ્ઠો, પવન અને ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી, દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય છે, તો એ મને કેમ અવગણે છે?
મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ। સમર્થાવપિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ
ખરેખર મારા કોઈ મોટું પાપ છે, નહિંતર એ બંને શક્તિશાળી અને દુશ્મનોના વિનાશક હોવા છતાં મને કેમ નથી જોતા?
વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુ ભાષિતમ્। અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનૂમાન્ હરિયૂથપઃ
વૈદેહીનું આશુભર્યું, દુઃખદ વચન સાંભળીને, મહાતેજસ્વી વાનરસેનાપતિ હનુમાન એ પછી બોલ્યા.
ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે। રામે દુઃખાભિપન્ને તુ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે
હે દેવી, રામ તો તમારા શોકમાં ડૂબેલા છે, હું સત્યની શપથ લઈને કહું છું; રામ દુઃખી હોય ત્યારે લક્ષ્મણ પણ વ્યાકુળ થાય છે.
કથંચિદ્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્। ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનામન્તં દ્રક્ષ્યસિ શોભને
કેમકર તમે મળી ગઈ છો, હવે શોક કરવાનો સમય નથી; હે સુંદરિ, આ જ ક્ષણે તમારા દુઃખોનો અંત દેખાશે.
તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ। ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહૌ લોકાન્ ભસ્મીકરિષ્યતઃ
એ બંને પુરુષોમાં વાઘ સમાન, રાજકુમાર અને મહાબલી છે. તારી મુલાકાતની આશામાં, એ બંને આખા જગતને રાખ કરી નાખશે.
હત્વા ચ સમરક્રૂરં રાવણં સહબાન્ધવમ્। રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ નેષ્યતિ
યુદ્ધમાં ક્રૂર એવા રાવણ અને તેના સગાંઓને મારીને, રાઘવ તને, વિશાળ આંખવાળી, પોતાની નગરીમાં પાછી લઈ જશે.
બ્રૂહિ યદ્ રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ। સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયો વા સમાગતાઃ
મને કહો, રાઘવ, મહાબલી લક્ષ્મણ, તેજસ્વી સુગ્રીવ કે ભેગા થયેલા વાનરોને શું સંદેશ આપવો તે.
ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંશ્ચ સીતા પુનરથાબ્રવીત્। કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની
હનુમાને આવું કહ્યું ત્યારે, સીતાએ ફરી કહ્યું: 'કૌશલ્યા, જે મનમાં ઉન્નત છે, એણે જગતના સ્વામીનું જન્મ આપ્યું.'
તં મમાર્થે સુખં પૃચ્છ શિરસા ચાભિવાદય। સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાયાશ્ચ વરાઙ્ગનાઃ
મારા માટે, તેની ખેરખબર પૂછજે અને માથું ઝુકાવીને વંદન કરજે; અને જે પ્રિય સ્ત્રીઓ છે, જે ફૂલોની માળા અને બધા રત્નોથી શોભાયમાન છે, તેમને પણ.
ઐશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યામપિ દુર્લભમ્। પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્ય ચ
વિશાળ ધરતી પર દુર્લભ એવા ઐશ્વર્યથી પણ, તેના પિતા અને માતાને સન્માન અને પ્રસન્નતા આપવી જોઈએ.
અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ। આનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્
સુમિત્રાનો ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર, જે રામ સાથે વનવાસે ગયો છે, એણે શ્રેષ્ઠ સુખ છોડી દીધું છે, માત્ર વફાદારી માટે.
અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્ વને। સિંહસ્કન્ધો મહાબાહુર્મનસ્વી પ્રિયદર્શનઃ
એ કાકુત્સ્થ રામના ભાઈનું વનમાં રક્ષણ કરે છે; સિંહ જેવી છાતી, મજબૂત હાથ, વિચારશીલ અને સૌમ્ય દેખાવાળો છે.
પિતૃવદ્ વર્તતે રામે માતૃવન્માં સમાચરત્। હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ
રામ સાથે એ પુત્ર જેવો વર્તે છે અને મારા સાથે માતા જેવી લાગણી રાખે છે; પણ જ્યારે રાવણે મને લઈ જતી હતી, ત્યારે એ વીર લક્ષ્મણને ખબર નહોતી.
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તો ન બહુભાષિતા। રાજપુત્રપ્રિયશ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વશુરસ્ય મે
લક્ષ્મણ વડીલોની સેવા કરે છે, સૌભાગ્યશાળી છે, શક્તિશાળી છે, વધુ બોલતો નથી, રાજકુમારના પ્રિયમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મારા સસરા જેવો છે.