તતઃ શ્રાન્તાહમુત્સઙ્ગમાસીનસ્ય તવાવિશમ્। ક્રુધ્યન્તીવ પ્રહૃષ્ટેન ત્વયાહં પરિસાન્ત્વિતા
પછી હું થાકીને, તારી ગોદમાં આવી બેઠી; ગુસ્સામાં હોવા છતાં, તારી ખુશીથી મને શાંતિ મળી.
બાષ્પપૂર્ણમુખી મન્દં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી। લક્ષિતાહં ત્વયા નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા
મારું મુખ આંસુથી ભરેલું હતું, ધીમે ધીમે આંખો પુંછતી હતી; ત્યારે, પ્રભુ, તું મને કાગડાથી પીડાયેલી જોઈ હતી.
પરિશ્રમાચ્ચ સુપ્તા હે રાઘવાઙ્કેઽસ્મ્યહં ચિરમ્। પર્યાયેણ પ્રસુપ્તશ્ચ મમાઙ્કે ભરતાગ્રજઃ
થાકથી, હું રાઘવની ગોદમાં લાંબો સમય સુઈ રહી; અને પછી, બરતના મોટા ભાઈ પણ મારી ગોદમાં સૂઈ ગયા.
સ તત્ર પુનરેવાથ વાયસઃ સમુપાગમત્। તતઃ સુપ્તપ્રબુદ્ધાં માં રાઘવાઙ્કાત્ સમુત્થિતામ્। વાયસઃ સહસાગમ્ય વિદદાર સ્તનાન્તરે
પછી ફરી એ કાગડો આવ્યો; હું રાઘવની ગોદમાંથી ઊઠી અને જાગી, ત્યારે એ કાગડો અચાનક આવ્યો અને મારા સ્તન વચ્ચે ઘા કર્યો.
પુનઃ પુનરથોત્પત્ય વિદદાર સ માં ભૃશમ્। તતઃ સમુત્થિતો રામો મુક્તૈઃ શોણિતબિન્દુભિઃ
પછી એ કાગડો વારંવાર ઉડીને મને વધારે ઘાયલ કરતો રહ્યો; ત્યારબાદ રામ ઊઠ્યા અને મારા શરીર પરથી વહેતા લોહીના ટીપાં જોયા.
સ માં દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્વિતુન્નાં સ્તનયોસ્તદા। આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધઃ શ્વસન્ વાક્યમભાષત
પછી, રામે મને સ્તન પર ઘાયલ જોઈ, તો એ મહાબલી ગુસ્સાથી સાપ જેવો ફફડતા, બોલ્યા.
કેન તે નાગનાસોરુ વિક્ષતં વૈ સ્તનાન્તરમ્। કઃ ક્રીડતિ સરોષેણ પઞ્ચવક્ત્રેણ ભોગિના
હે નાગની જેવી નાકવાળી, તારા સ્તન વચ્ચે કોને ઘા કર્યો? કોણ ગુસ્સામાં પાંચમુખી સાપ સાથે રમવાની હિંમત કરે છે?
વીક્ષમાણસ્તતસ્તં વૈ વાયસં સમવૈક્ષત। નખૈઃ સરુધિરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મામેવાભિમુખં સ્થિતમ્
પછી રામે ચારે બાજુ જોયું અને એ કાગડો, તીખા અને લોહીથી લથબથ નખો સાથે, મારી સામે ઊભો છે એ જોઈ લીધો.
પુત્રઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ। ધરાન્તરં ગતઃ શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ
એ કાગડો તો ઇન્દ્રનો પુત્ર કહેવાય છે, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પવન જેટલી ઝડપથી ધરતી પર ફરતો હતો.
તતસ્તસ્મિન્ મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ। વાયસે કૃતવાન્ ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વરઃ
પછી એ મહાબલી, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને, કાગડાને દંડ આપવાનો કડક નિશ્ચય કર્યો.
સ દર્ભસંસ્તરાદ્ ગૃહ્ય બ્રહ્મણોઽસ્ત્રેણ યોજયત્। સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખો દ્વિજમ્
પછી રામે દર્ભના આસનમાંથી એક દર્ભ ઉઠાવ્યો અને તેને બ્રહ્માસ્ત્રથી સંસ્કાર કર્યો; એ દર્ભ પંખી સામે વિનાશક અગ્નિ જેવો ધધકતો હતો.
સ તં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ। તતસ્તુ વાયસં દર્ભઃ સોઽમ્બરેઽનુજગામ હ
પછી એ પ્રજ્વલિત દર્ભ કાગડાની દિશામાં ફેંક્યો અને એ દર્ભ આકાશમાં કાગડાને પીછો કરતો ગયો.
અનુસૃષ્ટસ્તદા કાકો જગામ વિવિધાં ગતિમ્। ત્રાણકામ ઇમં લોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ
તે સમયે કાગડો પाछળ પડ્યો હતો, એટલે બચવા માટે એ અનેક રસ્તાઓથી આખા જગતમાં ફરતો રહ્યો.
સ પિત્રા ચ પરિત્યક્તઃ સર્વૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ। ત્રીઁલ્લોકાન્ સમ્પરિક્રમ્ય તમેવ શરણં ગતઃ
પિતા અને બધા મહાન ઋષિઓએ પણ એને ત્યજી દીધો હતો. એ ત્રણેય લોકમાં ભટકી ને અંતે એના જ શરણે આવ્યો.
સ તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્। વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થઃ કૃપયા પર્યપાલયત્
જે શરણ આપનાર છે, એ કાકુત્સ્થએ જમીન પર પડેલા, શરણમાં આવેલા, મૃત્યુયોગ્ય કાગડાને પણ દયા કરીને બચાવ્યો.
પરિદ્યૂનં વિવર્ણં ચ પતમાનં તમબ્રવીત્। મોઘમસ્ત્રં ન શક્યં તુ બ્રાહ્મં કર્તું તદુચ્યતામ્
એ થાકેલો, કલરહીન અને પડી રહેલા કાગડાને એણે કહ્યું: 'બ્રહ્માસ્ત્ર વ્યર્થ કરી શકાતું નથી, એ કયાં વાગવું જોઈએ, એ કહો.'
તતસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્। દત્ત્વા તુ દક્ષિણં નેત્રં પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ
પછી એ બ્રહ્માસ્ત્રે કાગડાનું જમણું આંખ ફોડી નાખ્યું. એણે પોતાનું જમણું નેત્ર આપીને પ્રાણ બચાવ્યા.
સ રામાય નમસ્કૃત્વા રાજ્ઞે દશરથાય ચ। વિસૃષ્ટસ્તેન વીરેણ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્
એ રામને અને રાજા દશરથને વંદન કરીને, એ વીર દ્વારા મુક્ત થયો અને પોતાના ઘર પર પાછો ગયો.
મત્કૃતે કાકમાત્રેઽપિ બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતમ્। કસ્માદ્ યો માહરત્ ત્વત્તઃ ક્ષમસે તં મહીપતે
મારા માટે, માત્ર કાગડાની ભૂલ માટે પણ બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપસાવવામાં આવ્યું હતું; તો રાજા, જે મારા પર ગુનાહ કરે છે, એને તમે કેમ માફ કરો છો?
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્ત્વત્ત એવ મયા શ્રુતમ્। જાનામિ ત્વાં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલમ્
તમારી પાસેથી મેં સાંભળ્યું છે કે દયાળુપણું સર્વોચ્ચ ધર્મ છે; હું જાણું છું કે તમે મહા શક્તિશાળી, મહા ઉત્સાહી અને મહા બળવાન છો.
અપારવારમક્ષોભ્યં ગામ્ભીર્યાત્ સાગરોપમમ્। ભર્તારં સસમુદ્રાયા ધરણ્યા વાસવોપમમ્
તમે તો સાગર જેવી ઊંડાઈ ધરાવતા, અડગ અને અપરિમિત છો; સમુદ્રવાળી ધરાની સ્વામી અને દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન છો.
એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠો બલવાન્ સત્ત્વવાનપિ। કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષઃસુ ન યોજયસિ રાઘવ
તમે શસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ, બળવાન અને સ્થિર હોવા છતાં, રાઘવ, રાક્ષસો પર શસ્ત્રો કેમ નહિ ચલાવો છો?
ન નાગા નાપિ ગન્ધર્વા ન સુરા ન મરુદ્ગણાઃ। રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમીહિતુમ્
યુદ્ધમાં રામના પ્રચંડ બળને નાગો, ગાંધીર્વો, દેવો કે પવનદેવોના સમૂહો પણ રોકી શકતા નથી.
તસ્ય વીર્યવતઃ કચ્ચિદ્ યદ્યસ્તિ મયિ સમ્ભ્રમઃ। કિમર્થં ન શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્
જો એ વીરને મારા માટે થોડું પણ ચિંતાન હોય, તો એ તીક્ષ્ણ બાણોથી રાક્ષસોનો નાશ કેમ નથી કરતો?
ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણો વા પરંતપઃ। કસ્ય હેતોર્ન માં વીરઃ પરિત્રાતિ મહાબલઃ
ભાઈનો આદેશ પામી, દુશ્મનોને તડપાવનાર લક્ષ્મણ, હે મહાબળવાન, કયા કારણથી મને બચાવતો નથી?
યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વિન્દ્રસમતેજસૌ। સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ
જો એ બંને પુરુષશ્રેષ્ઠો, પવન અને ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી, દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય છે, તો એ મને કેમ અવગણે છે?
મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ। સમર્થાવપિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ
ખરેખર મારા કોઈ મોટું પાપ છે, નહિંતર એ બંને શક્તિશાળી અને દુશ્મનોના વિનાશક હોવા છતાં મને કેમ નથી જોતા?
વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુ ભાષિતમ્। અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનૂમાન્ હરિયૂથપઃ
વૈદેહીનું આશુભર્યું, દુઃખદ વચન સાંભળીને, મહાતેજસ્વી વાનરસેનાપતિ હનુમાન એ પછી બોલ્યા.
ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે। રામે દુઃખાભિપન્ને તુ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે
હે દેવી, રામ તો તમારા શોકમાં ડૂબેલા છે, હું સત્યની શપથ લઈને કહું છું; રામ દુઃખી હોય ત્યારે લક્ષ્મણ પણ વ્યાકુળ થાય છે.
કથંચિદ્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્। ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનામન્તં દ્રક્ષ્યસિ શોભને
કેમકર તમે મળી ગઈ છો, હવે શોક કરવાનો સમય નથી; હે સુંદરિ, આ જ ક્ષણે તમારા દુઃખોનો અંત દેખાશે.