દેવદેવે ગતે તસ્મિન્ સોઽઙ્ગુષ્ઠાગ્રનિપીડિતામ્ । કૃત્વા વસુમતીં રામ વત્સરં સમુપાસત ॥૧-૪૩-
જ્યારે દેવોના દેવ બ્રહ્મા ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ભગીરથે પોતાના અંગૂઠ downstairs પૃથ્વી પર દબાવી અને એક વર્ષ સુધી ઉપાસના કરી.
અથ સંવત્સરે પૂર્ણે સર્વલોકનમસ્કૃતઃ । ઉમાપતિઃ પશુપતી રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥૧-૪૩-
જ્યારે એક વર્ષ પૂરું થયું, ત્યારે સર્વલોકના પૂજ્ય, ઉમાપતિ, પશુપતિ ભગવાને રાજાને આ રીતે કહ્યું.
પ્રીતસ્તેઽહં નરશ્રેષ્ઠ કરિષ્યામિ તવ પ્રિયમ્ । શિરસા ધારયિષ્યામિ શૈલરાજસુતામહમ્ ॥૧-૪૩-
હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ. હું તને આનંદ આપું છું. હું પર્વતરાજની દીકરીને મારા માથે ધારણ કરીશ.
તતો હૈમવતી જ્યેષ્ઠા સર્વલોકનમસ્કૃતા । તદા સાતિમહદ્રૂપં કૃત્વા વેગં ચ દુઃસહમ્॥૧-૪૩-
પછી હિમાલયની મોટી દીકરી, સર્વલોકમાં પૂજનીય ગંગાએ, અત્યંત વિશાળ અને અસહ્ય ગતિ ધારણ કરી.
આકાશાદપતદ્ રામ શિવે શિવશિરસ્યુત । અચિન્તયચ્ચ સા દેવી ગઙ્ગા પરમદુર્ધરા ॥૧-૪૩-
હે રામ, આકાશમાંથી ગંગા ઉતરી અને શિવજીના માથે પડી. એ દુર્લભ અને અપરિમિત ગતિવાળી દેવી ગંગાએ પોતાના માર્ગ વિશે વિચાર્યું.
વિશામ્યહં હિ પાતાલં સ્ત્રોતસા ગૃહ્ય શઙ્કરમ્ । તસ્યાવલેપનં જ્ઞાત્વા ક્રુદ્ધસ્તુ ભગવાન્ હરઃ ॥૧-૪૩-
હું પાતાળમાં પ્રવેશી, ધારોને પકડીને શિવજીને લઈ ગયો. તેની અહંકારભરી ચાલ જાણી ભગવાન હરાએ ક્રોધ કર્યો.
તિરોભાવયિતું બુદ્ધિં ચક્રે ત્રિનયનસ્તદા । સા તસ્મિન્ પતિતા પુણ્યા પુણ્યે રુદ્રસ્ય મૂર્ધનિ॥૧-૪૩-
પછી ત્રિનેત્રધારી શિવજીએ તેને છુપાવવાનો વિચાર કર્યો. એ પવિત્ર ગંગા શિવજીના પવિત્ર શિર્ષ પર પડી.
હિમવત્પ્રતિમે રામ જટામણ્ડલગહ્વરે । સા કથંચિન્મહીં ગન્તું નાશક્નોદ્ યત્નમાસ્થિતા ॥૧-૪૩-
હે રામ, હિમાલય જેવાં શિવજીના જટાનાં ગુફામાં, એ ગંગા ઘણી કોશિશ કરી છતાં ધરતી પર આવી શકી નહિ.
નૈવ સા નિર્ગમં લેભે જટામણ્ડલમન્તતઃ । તત્રૈવાબભ્રમદ્ દેવી સંવત્સરગણાન્ બહૂન્ ॥૧-૪૩-
એ જટાનાં વલયમાંથી બહાર નીકળી શકી નહિ; ત્યાં જ એ દેવી ઘણા વર્ષો સુધી ભટકી.
તામપશ્યત્ પુનસ્તત્ર તપઃ પરમમાસ્થિતઃ । સ તેન તોષિતશ્ચાસીદત્યન્તં રઘુનન્દન ॥૧-૪૩-
ત્યાં ફરી એક મહાન તપસ્વીએ તેને જોયી; તેની હાજરીથી તે ખૂબ પ્રસન્ન થયો, હે રઘુકુલના આનંદ.
વિસસર્જ તતો ગઙ્ગાં હરો બિન્દુસરઃ પ્રતિ । તસ્યાં વિસૃજ્યમાનાયાં સપ્ત સ્રોતાંસિ જજ્ઞિરે ॥૧-૪૩-
પછી હરાએ ગંગાને બિંદુસરસ તરફ છોડીને વહવા દીધી; જ્યારે એ છૂટવા લાગી, ત્યારે સાત ધારા ઉત્પન્ન થઈ.
હ્લાદિની પાવની ચૈવ નલિની ચ તથૈવ ચ । તિસ્રઃ પ્રાચીં દિશં જગ્મુર્ગઙ્ગાઃ શિવજલાઃ શુભાઃ ॥૧-૪૩-
હ્લાદિની, પાવની અને નલિની—આ ત્રણ પવિત્ર શિવજળની ધારા પૂર્વ દિશામાં વહેવા લાગી.
સુચક્ષુશ્ચૈવ સીતા ચ સિન્ધુશ્ચૈવ મહાનદી । તિસ્રશ્ચૈતા દિશં જગ્મુઃ પ્રતીચીં તુ દિશં શુભાઃ ॥૧-૪૩-
સુચક્ષુ, સીતા અને મહાનદી સિંધુ—આ ત્રણ શુભ ધારા પશ્ચિમ દિશામાં વહેવા લાગી.
સપ્તમી ચાન્વગાત્ તાસાં ભગીરથરથં તદા । ભગીરથોઽપિ રાજર્ષિર્દિવ્યં સ્યંદનમાસ્થિતઃ ॥૧-૪૩-
સાતમી ધારા ત્યારે ભગીરથના રથના પાછળ પાછળ ગઈ; રાજર્ષિ ભગીરથ પણ દિવ્ય રથ પર આરૂઢ થયા.
પ્રાયાદગ્રે મહાતેજા ગઙ્ગા તં ચાપ્યનુવ્રજત્ । ગગનાચ્છઙ્કરશિરસ્તતો ધરણિમાગતા ॥૧-૪૩-
મહાતેજસ્વી ગંગા આગળ આગળ ચાલી, અને ભગીરથ પણ તેની પાછળ ગયા; શિવજીના શિર્ષ પરથી, આકાશમાંથી, ગંગા ધરતી પર આવી.
અસર્પત જલં તત્ર તીવ્રશબ્દપુરસ્કૃતમ્ । મત્સ્યકચ્છપસઙ્ઘૈશ્ચ શિંશુમારગણૈસ્તથા ॥૧-૪૩-
ત્યાં પાણી ગર્જન સાથે વહેવા લાગ્યું, જેમાં માછલીઓ, કાચબાઓ અને શિશુમારોના ટોળા સાથે હતા.
પતદ્ભિઃ પતિતૈશ્ચૈવ વ્યરોચત વસુંધરા । તતો દેવર્ષિગન્ધર્વા યક્ષસિદ્ધગણાસ્તથા ॥૧-૪૩-
પાણી પડતાં અને છલકતાં ધરા તેજથી ઝગમગાઈ; પછી દેવર્ષિ, ગંધર્વ, યક્ષ અને સિદ્ધો પણ ત્યાં આવ્યા.
વ્યલોકયન્ત તે તત્ર ગગનાદ્ ગાં ગતાં તદા । વિમાનૈર્નગરાકારૈર્હયૈર્ગજવરૈસ્તદા ॥૧-૪૩-
તેઓએ ગંગાને આકાશમાંથી ધરા પર ઉતરતી જોઈ, શહેર જેવાં વિમાનો, ઘોડા અને ઉત્તમ હાથીઓ સાથે.
પારિપ્લવગતાશ્ચાપિ દેવતાસ્તત્ર વિષ્ઠિતાઃ । તદદ્ભુતમિમં લોકે ગઙ્ગાવતરમુત્તમમ્ ॥૧-૪૩-
ત્યાં દેવતાઓ નાવમાં બેઠા ફરતા હતા; તેમણે એ અદ્ભુત અને શ્રેષ્ઠ ગંગાવતરણ જોયું.
દિદૃક્ષવો દેવગણાઃ સમીયુરમિતૌજસઃ । સમ્પતદ્ભિઃ સુરગણૈસ્તેષાં ચાભરણૌજસા ॥૧-૪૩-
એ અદભુત દૃશ્ય જોવા માટે અસંખ્ય શક્તિશાળી દેવતાઓ એકત્ર થયા; તેઓ ઉડી રહ્યા હતા અને તેમના આભૂષણો તેજથી ઝગમગતા હતા.
શતાદિત્યમિવાભાતિ ગગનં ગતતોયદમ્ । શિંશુમારોરગગણૈર્મીનૈરપિ ચ ચઞ્ચલૈઃ ॥૧-૪૩-
મેઘોથી ભરેલું આકાશ સો સૂર્ય જેવું તેજસ્વી લાગતું હતું, જેમાં શિશુમાર, સાપ અને ચંચળ માછલીઓ તરતી હતી.
વિદ્યુદ્ભિરિવ વિક્ષિપ્તૈરાકાશમભવત્ તદા । પાણ્ડુરૈઃ સલિલોત્પીડૈઃ કીર્યમાણૈઃ સહસ્રધા ॥૧-૪૩-
આકાશ વીજળીની જેમ ચમકતું હતું, અને સફેદ પાણીની લહેરો હજારો ધારામાં ફેલાઈ રહી હતી.
શારદાભ્રૈરિવાકીર્ણં ગગનં હંસસમ્પ્લવૈઃ । ક્વચિદ્ દ્રુતતરં યાતિ કુટિલં ક્વચિદાયતમ્ ॥૧-૪૩-
આકાશ શરદના વાદળ જેવું હંસોના ઝુંડથી ઢંકાઈ ગયું હતું; ક્યાંક ગંગા ઝડપથી વહેતી, ક્યાંક વાંકાકુચી, તો ક્યાંક પહોળી થઈ જતી.
વિનતં ક્વચિદુદ્ભૂતં ક્વચિદ્ યાતિ શનૈઃ શનૈઃ । સલિલેનૈવ સલિલં ક્વચિદભ્યાહતં પુનઃ ॥૧-૪૩-
ક્યાંક ગંગાનું પાણી ઊંચે ઉછળતું હતું, તો ક્યાંક ધીમે ધીમે વહેતું હતું; ક્યારેક પાણી પાણી સાથે અથડાતું હતું.
મુહુરૂર્ધ્વપથં ગત્વા પપાત વસુધાં પુનઃ । તચ્છઙ્કરશિરોભ્રષ્ટં ભ્રષ્ટં ભૂમિતલે પુનઃ ॥૧-૪૩-
વારંવાર પાણી ઉપર ચઢી જતું અને પછી જમીન પર પડતું; શંકરજીના માથેથી જે પાણી પડ્યું, એ ફરી જમીન પર વહી ગયું.
વ્યરોચત તદા તોયં નિર્મલં ગતકલ્મષમ્ । તત્રર્ષિગણગન્ધર્વા વસુધાતલવાસિનઃ ॥૧-૪૩-
એ સમયે એ નિર્મળ અને પાવન થયેલું પાણી તેજથી ચમકી ઉઠ્યું; ત્યાં ધરતી પર રહેતા ઋષિગણ અને ગંધર્વો એકત્ર થયા.
ભવાઙ્ગપતિતં તોયં પવિત્રમિતિ પસ્પૃશુઃ । શાપાત્ પ્રપતિતા યે ચ ગગનાદ્ વસુધાતલમ્ ॥૧-૪૩-
ભવાનીના અંગ પરથી પડેલું એ પવિત્ર પાણી છે એમ માની સૌએ એ સ્પર્શ્યું; અને જે શાપથી આકાશમાંથી ધરતી પર પડ્યા હતા—
કૃત્વા તત્રાભિષેકં તે બભૂવુર્ગતકલ્મષાઃ । ધૂપપાપાઃ પુનસ્તેન તોયેનાથ શુભાન્વિતાઃ ॥૧-૪૩-
તેઓએ ત્યાં સ્નાન કરીને પોતાના પાપો દૂર કર્યા; એ પાણીથી તેમના બધા પાપ ધોઈને તેઓ શુભતા પામ્યા.
પુનરાકાશમાવિશ્ય સ્વાઁલ્લોકાન્ પ્રતિપેદિરે । મુમુદે મુદિતો લોકસ્તેન તોયેન ભાસ્વતા ॥૧-૪૩-
પછી તેઓ ફરી આકાશમાં જઈને પોતાના લોકમાં પહોંચ્યા; એ તેજસ્વી પાણીથી બધા લોકો આનંદિત થયા.
કૃતાભિષેકો ગઙ્ગાયાં બભૂવ ગતકલ્મષઃ । ભગીરથો હિ રાજર્ષિર્દિવ્યં સ્યન્દનમાસ્થિતઃ ॥૧-૪૩-
ગંગામાં સ્નાન કરીને બધા પવિત્ર થયા; અને રાજર્ષિ ભગીરથ દેવદુત રથમાં બેઠા.