એવમુક્તસ્તુ વૈદેહ્યા હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। તતો રામં યથાતત્ત્વમાખ્યાતુમુપચક્રમે
વૈદેહીએ આમ કહ્યું ત્યારે પવનપુત્ર હનુમાન રામનું સાચું વર્ણન કરવા લાગ્યા.
જાનન્તી બત દિષ્ટ્યા માં વૈદેહિ પરિપૃચ્છસિ। ભર્તુઃ કમલપત્રાક્ષિ સંસ્થાનં લક્ષ્મણસ્ય ચ
હે વૈદેહિ, કમળની પાંખ જેવી આંખોવાળી, ધન્ય છે કે તું પતિ અને લક્ષ્મણના સ્વરૂપ વિશે મને પૂછે છે.
યાનિ રામસ્ય ચિહ્નાનિ લક્ષ્મણસ્ય ચ યાનિ વૈ। લક્ષિતાનિ વિશાલાક્ષિ વદતઃ શૃણુ તાનિ મે
હે વિશાળ નેત્રવાળી, રામ અને લક્ષ્મણના સ્પષ્ટ ચિહ્નો હું કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનઃ। રૂપદાક્ષિણ્યસમ્પન્નઃ પ્રસૂતો જનકાત્મજે
રામના નેત્ર કમળની પાંખ જેવા છે, ચહેરો પૂર્ણચંદ્ર જેવો છે, રૂપ અને દયાથી ભરપૂર છે, હે જનકનંદિની.
તેજસાઽઽદિત્યસંકાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ। બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા યશસા વાસવોપમઃ
તે તેજમાં સૂર્ય જેવો છે, ક્ષમામાં ધરતી જેવો છે, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન છે અને યશમાં ઇન્દ્ર જેવો છે.
રક્ષિતા જીવલોકસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા। રક્ષિતા સ્વસ્ય વૃત્તસ્ય ધર્મસ્ય ચ પરંતપઃ
તે સર્વ જીવોના અને પોતાના લોકોના રક્ષક છે, પોતાના વર્તન અને ધર્મના પણ રક્ષક છે, શત્રુઓને દહન કરનાર છે.
રામો ભામિનિ લોકસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા। મર્યાદાનાં ચ લોકસ્ય કર્તા કારયિતા ચ સઃ
હે સુંદર સ્ત્રી, રામ જગતના ચાર વર્ણોના રક્ષક છે, લોકની મર્યાદા સ્થાપનારા અને પાલનારા છે.
અર્ચિષ્માનર્ચિતોઽત્યર્થં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ। સાધૂનામુપકારજ્ઞઃ પ્રચારજ્ઞશ્ચ કર્મણામ્
તે તેજસ્વી છે, ખૂબ સન્માનિત છે, બ્રહ્મચર્યમાં અડગ છે, સારા લોકોના ઉપકારને યાદ રાખે છે અને સારા કર્મોમાં નિપુણ છે.
રાજનીત્યાં વિનીતશ્ચ બ્રાહ્મણાનામુપાસકઃ। જ્ઞાનવાન્ શીલસમ્પન્નો વિનીતશ્ચ પરંતપઃ
રાજનીતિમાં પારંગત છે, બ્રાહ્મણોની સેવા કરે છે, જ્ઞાની છે, સારા સ્વભાવવાળા છે અને શિસ્તબદ્ધ છે, શત્રુઓને દહન કરનાર છે.
યજુર્વેદવિનીતશ્ચ વેદવિદ્ભિઃ સુપૂજિતઃ। ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ વેદાઙ્ગેષુ ચ નિષ્ઠિતઃ
યજુરવેદમાં નિપુણ છે, વેદજ્ઞો દ્વારા સન્માનિત છે, ધનુર્વેદ, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત છે.
વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કમ્બુગ્રીવઃ શુભાનનઃ। ગૂઢજત્રુઃ સુતામ્રાક્ષો રામો નામ જનૈઃ શ્રુતઃ
પહોળા ખભા, બલવાન હાથ, શંખ જેવી ગળા, સુંદર ચહેરો, છુપાયેલા હાડકાં અને લાલચટાક આંખો—લોકો તેમને રામ નામે ઓળખે છે.
દુન્દુભિસ્વનનિર્ઘોષઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્। સમશ્ચ સુવિભક્તાઙ્ગો વર્ણં શ્યામં સમાશ્રિતઃ
તેનો અવાજ ઢોલ જેવી ગુંજ ધરાવે છે, રંગ મૃદુ છે, પ્રભાવશાળી છે, શરીર સમતુલ્ય છે, અંગો સ્પષ્ટ છે અને રંગ શ્યામ છે.
ત્રિસ્થિરસ્ત્રિપ્રલમ્બશ્ચ ત્રિસમસ્ત્રિષુ ચોન્નતઃ। ત્રિતામ્રસ્ત્રિષુ ચ સ્નિગ્ધો ગમ્ભીરસ્ત્રિષુ નિત્યશઃ
તે ત્રણ રીતે મજબૂત છે, ત્રણ રીતે લાંબા છે, ત્રણ રીતે સમાન છે, ત્રણ રીતે ઊંચા છે, ત્રણ રીતે તાંબાના રંગના છે, ત્રણ રીતે કોમળ છે અને ત્રણ રીતે ઊંડા છે.
ત્રિવલીમાંસ્ત્ર્યવનતશ્ચતુર્વ્યઙ્ગસ્ત્રિશીર્ષવાન્। ચતુષ્કલશ્ચતુર્લેખશ્ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુઃસમઃ
તેના શરીર પર ત્રણ વળાંકો છે, ત્રણ જગ્યાએ વળેલા છે, ચાર વિશેષ અંગો ધરાવે છે, ત્રણ મસ્તક છે, ચાર ભાગ છે, ચાર રેખાઓ છે, ચાર જાંઘો છે અને ચાર સમાનતાઓ ધરાવે છે.
ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ગતિઃ। મહોષ્ઠહનુનાસશ્ચ પઞ્ચસ્નિગ્ધોઽષ્ટવંશવાન્
તેને ચૌદ જોડી, ચાર દાંત, ચાલવાની ચાર રીતો, મોટા હોઠ, જડબાં અને નાક, પાંચ કોમળ ગુણો અને આઠ વંશ છે.
દશપદ્મો દશબૃહત્ ત્રિભિર્વ્યાપ્તો દ્વિશુક્લવાન્। ષડુન્નતો નવતનુસ્ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ રાઘવઃ
તેને દસ કમળ જેવા અંગો છે, દસ પહોળા અંગો છે, ત્રણ વસ્તુઓથી ઢંકાયેલ છે, બે સફેદ ચિહ્નો છે, છ ઊંચા અંગો છે, નવ પાતળા અંગો છે અને રાઘવ ત્રણ રીતે વિસ્તરે છે.
સત્યધર્મરતઃ શ્રીમાન્ સંગ્રહાનુગ્રહે રતઃ। દેશકાલવિભાગજ્ઞઃ સર્વલોકપ્રિયંવદઃ
સત્ય અને ધર્મમાં આનંદ મેળવનારો, સૌભાગ્યશાળી, સૌનું ભલું અને દયાળુ, જગ્યા અને સમયની સમજ ધરાવનાર, અને બધાને પ્રિય લાગતી વાતો કરનાર છે.
ભ્રાતા ચાસ્ય ચ વૈમાત્રઃ સૌમિત્રિરમિતપ્રભઃ। અનુરાગેણ રૂપેણ ગુણૈશ્ચાપિ તથાવિધઃ
તેના સાવકી માતાનો ભાઈ, સૌમિત્રિ, અજમાયશ પ્રકાશવાળો છે, પ્રેમ, રૂપ અને ગુણોમાં પણ એ જવો છે.
સ સુવર્ણચ્છવિઃ શ્રીમાન્ રામઃ શ્યામો મહાયશાઃ। તાવુભૌ નરશાર્દૂલૌ ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સવૌ
સુવર્ણ જેવો તેજસ્વી, સૌભાગ્યશાળી, શ્યામવર્ણ અને મહાન યશવાળો રામ અને એ બંને પુરુષશ્રેષ્ઠો તને જોઈને આનંદ પામે છે.
વિચિન્વન્તૌ મહીં કૃત્સ્નામસ્માભિઃ સહ સંગતૌ। ત્વામેવ માર્ગમાણૌ તૌ વિચરન્તૌ વસુન્ધરામ્
સંપૂર્ણ ધરતી પર શોધ કરતાં, તેઓ અમારો સંગાથ કર્યો અને તને શોધતા, એ બંને ધરતી પર ફર્યા.
દદર્શતુર્મૃગપતિં પૂર્વજેનાવરોપિતમ્। ઋષ્યમૂકસ્ય મૂલે તુ બહુપાદપસંકુલે
તેઓએ ઋષ્યમૂક પર્વતના પાદે, વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા સ્થળે, પૂર્વકર્મથી ત્યાં આવેલા વનરાજને જોયો.
ભ્રાતુર્ભયાર્તમાસીનં સુગ્રીવં પ્રિયદર્શનમ્। વયં ચ હરિરાજં તં સુગ્રીવં સત્યસઙ્ગરમ્
તેઓએ ભાઈના ભયથી બેઠેલા, સૌમ્ય દેખાવવાળા સુગ્રીવને જોયો; અને અમે પણ એ વાનરરાજ સુગ્રીવને, જે સત્યમાં અડગ છે.
પરિચર્યામહે રાજ્યાત્ પૂર્વજેનાવરોપિતમ્। તતસ્તૌ ચીરવસનૌ ધનુઃપ્રવરપાણિનૌ
અમે પૂર્વકર્મથી મળેલા રાજ્યની સેવા કરીએ છીએ; પછી એ બંને ચીરવસ્ત્ર પહેરી, હાથમાં ઉત્તમ ધનુષ્ય લઈને.
ઋષ્યમૂકસ્ય શૈલસ્ય રમ્યં દેશમુપાગતૌ। સ તૌ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રૌ ધન્વિનૌ વાનરર્ષભઃ
ઋષ્યમૂક પર્વતના મનોહર પ્રદેશમાં પહોંચ્યા; ધનુષ્ય ધરાવતાં એ બંને પુરુષશ્રેષ્ઠોને જોઈને વાનરશ્રેષ્ઠે.
અભિપ્લુતો ગિરેસ્તસ્ય શિખરં ભયમોહિતઃ। તતઃ સ શિખરે તસ્મિન્ વાનરેન્દ્રો વ્યવસ્થિતઃ
ભયથી ગભરાઈને એ પર્વતના શિખર પર કૂદી ગયો; પછી એ શિખર પર વાનરરાજ સ્થિર રહ્યો.
તયોઃ સમીપં મામેવ પ્રેષયામાસ સત્વરમ્। તાવહં પુરુષવ્યાઘ્રૌ સુગ્રીવવચનાત્ પ્રભૂ
એમણે મને જલદીથી એ બંનેની નજીક મોકલ્યો; એટલે હું સુગ્રીવના આદેશે એ બંને પુરુષશ્રેષ્ઠો પાસે ગયો.
રૂપલક્ષણસમ્પન્નૌ કૃતાઞ્જલિરુપસ્થિતઃ। તૌ પરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થૌ મયા પ્રીતિસમન્વિતૌ
સુંદરતા અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, હાથ જોડીને એ બંને મારા સામે ઊભા રહ્યા; અને મેં તેમનો સાચો સ્વરૂપ ઓળખી પ્રેમથી ભરાઈ ગયો.
પૃષ્ઠમારોપ્ય તં દેશં પ્રાપિતૌ પુરુષર્ષભૌ। નિવેદિતૌ ચ તત્ત્વેન સુગ્રીવાય મહાત્મને
પીઠ પર બેસાડી, એ પુરુષશ્રેષ્ઠોને એ સ્થળે લઈ ગયો અને મહાત્મા સુગ્રીવને સાચી રીતે રજૂ કર્યા.
તયોરન્યોન્યસમ્ભાષાદ્ ભૃશં પ્રીતિરજાયત। તત્ર તૌ કીર્તિસમ્પન્નૌ હરીશ્વરનરેશ્વરૌ
એ બંનેની પરસ્પર વાતચીતથી ઊંડો સ્નેહ થયો; ત્યાં એ બંને, પ્રસિદ્ધ, વાનરરાજ અને નરરાજ.
પરસ્પરકૃતાશ્વાસૌ કથયા પૂર્વવૃત્તયા। તં તતઃ સાન્ત્વયામાસ સુગ્રીવં લક્ષ્મણાગ્રજઃ
એકબીજાને આશ્વાસન આપી, ભૂતકાળની વાતો કરી; પછી લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ રામે સુગ્રીવને શાંત કર્યા.