વાલ્મીકિરામાયણમ્

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્ । સર્વલોકપ્રિયઃ સાધુરદીનાત્મા વિચક્ષણઃ ॥૧-૧-

તેઓ બધા શાસ્ત્રોના તત્વ જાણે છે, સ્મરણશક્તિ ધરાવે છે, તત્પર છે, બધા લોકોએ પ્રિય છે, સારા છે, દુઃખથી મુક્ત છે અને વિવેકી છે.

સર્વદાભિગતઃ સદ્ભિઃ સમુદ્ર ઇવ સિન્ધુભિઃ । આર્યઃ સર્વસમશ્ચૈવ સદૈવ પ્રિયદર્શનઃ ॥૧-૧-

તેઓ સદાય સારા લોકો દ્વારા મળવા માટે પસંદ છે, જેમ કે નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે; આર્ય છે, બધા માટે સમ છે અને હંમેશા પ્રિય દેખાય છે.

સ ચ સર્વ ગુણોપેતઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ । સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યે ધૈર્યેણ હિમવાનિવ ॥૧-૧-

તેઓ બધા ગુણોથી ભરપૂર છે, કૌશલ્યાની આનંદ વધારનાર છે; ગાંભીર્યમાં સમુદ્ર જેવો અને ધૈર્યમાં હિમાલય જેવો છે.

વિષ્ણુના સદૃશો વીર્યે સોમવત્પ્રિયદર્શનઃ । કાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ ॥૧-૧-

વીરતા માં વિષ્ણુ જેવો, રૂપમાં ચંદ્ર જેવો, ક્રોધમાં કાળાગ્નિ જેવો અને ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો છે.

ધનદેન સમસ્ત્યાગે સત્યે ધર્મ ઇવાપરઃ । તમેવંગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥૧-૧-

સંપૂર્ણ ધન ત્યાગમાં, રામ સત્ય અને ધર્મમાં બીજાં જેવો હતો; એમાં બધા ગુણો ભરપૂર હતા અને તે સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રહ્યો.

જ્યેષ્ઠં જ્યેષ્ઠગુણૈર્યુક્તં પ્રિયં દશરથસ્સુતમ્ । પ્રકૃતીનાં હિતૈર્યુક્તં પ્રકૃતિપ્રિયકામ્યયા ॥૧-૧-

દશરથનો સૌથી મોટો અને પ્રિય પુત્ર, પોતાની વયના ગુણોથી યુક્ત હતો; જનતાની ભલાઈમાં તત્પર અને સૌના મન જીતવા ઈચ્છતો હતો.

યૌવરાજ્યેન સંયોક્તુમ્ ઐચ્છત્પ્રીત્યા મહીપતિઃ । તસ્યાભિષેકસમ્ભારાન્ દૃષ્ટ્વા ભાર્યાથ કૈકયી ॥૧-૧-

રાજા, પ્રેમથી, રામને યૌવરાજ્ય આપવું ઈચ્છતા હતા; પણ જ્યારે એના અભિષેકની તૈયારી જોઈ, ત્યારે તેની પત્ની કૈકેયી—

પૂર્વં દત્તવરા દેવી વરમેનમયાચત । વિવાસનઞ્ચ રામસ્ય ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥૧-૧-

પૂર્વે મળેલા વરદાનમાંથી, રાણી કૈકેયીએ રામના વનવાસ અને ભરતના અભિષેકનો વર માંગ્યો.

સ સત્યવચનાદ્રાજા ધર્મપાશેન સંયતઃ । વિવાસયામાસ સુતં રામં દશરથઃ પ્રિયમ્ ॥૧-૧-

સત્યવચન અને ધર્મના બંધનથી બાંધાયેલા, રાજા દશરથએ પોતાના પ્રિય પુત્ર રામને વનવાસે મોકલ્યા.

સ જગામ વનં વીરઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ । પિતુર્વચનનિર્દેશાત્ કૈકેય્યાઃ પ્રિયકારણાત્ ॥૧-૧-

એ વિરુ રામે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળી, પિતાના આજ્ઞા અને કૈકેયી pleasing માટે, વનમાં ગયો.

તં વ્રજન્તં પ્રિયો ભ્રાતા લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ । સ્નેહાદ્ વિનયસમ્પન્નઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥૧-૧-

રામ જતા, તેનો પ્રિય ભાઈ લક્ષ્મણ પ્રેમથી, વિનય અને સુમિત્રાને આનંદ આપતો, સાથે ગયો.

ભ્રાતરં દયિતો ભ્રાતુઃ સૌભ્રાત્રમનુદર્શયન્ । રામસ્ય દયિતા ભાર્યા નિત્યં પ્રાણસમા હિતા ॥૧-૧-

ભાઈના પ્રત્યે ભાઈ-પ્રેમ બતાવતા, રામની પ્રિય પત્ની, હંમેશા રામના જીવન જેવી અને હિતમાં તત્પર હતી.

જનકસ્ય કુલે જાતા દેવમાયેવ નિર્મિતા । સર્વલક્ષણસમ્પન્ના નારીણામુત્તમા વધૂઃ ॥૧-૧-

જનકના કુળમાં જન્મેલી, દેવમાયાથી રચાયેલી, સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ વધૂ હતી.

સીતાપ્યનુગતા રામં શશિનં રોહિણી યથા । પૌરૈરનુગતો દૂરં પિત્રા દશરથેન ચ ॥૧-૧-

સીતા પણ રામના પાછળ ગઈ, જેમ રોહિણી ચાંદ્રને અનુસરે; રામને પૌરજન અને પિતા દશરથે લાંબા અંતર સુધી સાથ આપ્યો.

શૃઙ્ગવીરપુરે સૂતં ગઙ્ગાકૂલે વ્યસર્જયત્ । ગુહમાસાદ્ય ધર્માત્મા નિષાદાધિપતિં પ્રિયમ્ ॥૧-૧-

શૃંગવીરપુરમાં, ગંગા કિનારે, રામે રથચાલકને વિદાય આપી; અને ધર્મમય, પ્રિય નિષાદ રાજ ગુહાને મળ્યો.

ગુહેન સહિતો રામો લક્ષ્મણેન ચ સીતયા । તે વનેન વનઙ્ગત્વા નદીસ્તીર્ત્વા બહૂદકાઃ ॥૧-૧-

રામ, ગુહા, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે, વનમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક જળથી ભરેલી નદીઓ પાર કરી.

ચિત્રકૂટમનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ । રમ્યમાવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ ॥૧-૧-

ભરદ્વાજની આજ્ઞાથી ચિત્રકૂટમાં પહોંચીને, ત્રણેયે સુંદર વાસ બનાવ્યો અને વનમાં આનંદ કર્યો.

દેવગન્ધર્વસંકાશાઃ તત્ર તે ન્યવસન્ સુખમ્ । ચિત્રકૂટઙ્ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્તથા ॥૧-૧-

ત્યાં, તેઓ દેવ અને ગંધર્વ જેવા, આનંદથી રહેતા; ચિત્રકૂટમાં રામ રહેતા, પિતા દશરથ પુત્રના શોકથી પીડાતા.

રાજા દશરથસ્સ્વર્ગં જગામ વિલપન્ સુતમ્ । ગતે તુ તસ્મિન્ ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ ॥૧-૧-

રાજા દશરથ, પુત્ર માટે રડતા, સ્વર્ગે ગયા; પછી, વશિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના આગ્રહથી, ભરત—

નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છત્ રાજ્યં મહાબલઃ । સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ ॥૧-૧-

રાજ્ય માટે નિમણૂક મળ્યા છતાં, મહાબળવાન ભરતે રાજ્ય ઈચ્છ્યું નહીં; એ વિરુ રામના પગના આશીર્વાદ માટે વનમાં ગયો.

ગત્વા તુ સ મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ । અયાચદ્ભ્રાતરં રામમ્ આર્યભાવપુરસ્કૃતઃ ॥૧-૧-

મહાન આત્મા, સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રામ પાસે જઈ, ભરતે આર્ય ભાવથી રામને વિનંતી કરી.

ત્વમેવ રાજા ધર્મજ્ઞ ઇતિ રામં વચોઽબ્રવીત્ । રામોઽપિ પરમોદારઃ સુમુખસ્સુમહાયશાઃ ॥૧-૧-

ભરતે રામને કહ્યું, 'તમે જ રાજા છો, ધર્મ જાણો છો'; અને રામ, અત્યંત ઉદાર, સુંદર મુખવાળો અને મહાન યશવંત—

ન ચૈચ્છત્ પિતુરાદેશાત્ રાજ્યં રામો મહાબલઃ । પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ ॥૧-૧-

પરંતુ મહાબળવાન રામે પિતાના આદેશને માન આપીને રાજ્ય સ્વીકાર્યું નહીં; તેણે રાજ્ય માટે પોતાની પાદુકા વારંવાર સોંપી દીધી.

નિવર્તયામાસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ । સ કામમનવાપ્યૈવ રામપાદાવુપસ્પૃશન્ ॥૧-૧-

પછી ભરતના મોટા ભાઈ રામે ભરતને પાછા જવા માટે સમજાવ્યો; પોતાની ઈચ્છા પૂરી ન થઈ હોવા છતાં, ભરતે રામના પગ સ્પર્શ કર્યા.

નન્દિગ્રામેઽકરોદ્ રાજ્યં રામાગમનકાઙ્ક્ષયા । ગતે તુ ભરતે શ્રીમાન્ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥૧-૧-

નંદિગ્રામમાં, મહાન અને સત્યનિષ્ઠ ભરતે રામના પાછા આવવાની આશામાં રાજ્ય ચલાવ્યું.

રામસ્તુ પુનરાલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ । તત્રાગમનમેકાગ્રો દણ્ડકાન્ પ્રવિવેશ હ ॥૧-૧-

પરંતુ રામે શહેરના લોકોના આવવાનું જાણીને, એકાગ્ર મનથી દંડકવનમાં પ્રવેશ કર્યો.

પ્રવિશ્ય તુ મહારણ્યં રામો રાજીવલોચનઃ । વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભઙ્ગં દદર્શ હ ॥૧-૧-

મહાન વનમાં પ્રવેશ કરીને, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર રામે વિરાધ નામના રાક્ષસને મારી નાખ્યો અને શરભંગને મળ્યો.

સુતીક્ષ્ણં ચાપ્યગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્યભ્રાતરં તથા । અગસ્ત્યવચનાચ્ચૈવ જગ્રાહૈન્દ્રં શરાસનમ્ ॥૧-૧-

તેને સુતીક્ષ્ન, અગસ્ત્ય અને અગસ્ત્યના ભાઈને પણ મળ્યા; અને અગસ્ત્યના કહેવા પર ઇન્દ્રનું ધનુષ્ય મેળવ્યું.

ખડ્ગઞ્ચ પરમ પ્રીતસ્તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ । વસતસ્તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈઃ સહ ॥૧-૧-

રામે ખૂબ આનંદથી તલવાર અને ક્યારેય ખાલી ન થતી તીરોની તૂણી મેળવી; વનમાં રામ વનવાસીઓ સાથે રહેતો હતો.