તતઃ શાખાન્તરે લીનં દૃષ્ટ્વા ચલિતમાનસા। વેષ્ટિતાર્જુનવસ્ત્રં તં વિદ્યુત્સંઘાતપિંગલમ્
પછી, શાખાઓ વચ્ચે છુપાયેલા અને સફેદ છાલના વસ્ત્રમાં લપેટાયેલા, વીજળીના ઝાંખા રંગ જેવા તેને જોઈને, સીતાનું મન અશાંત થઈ ગયું.
સા દદર્શ કપિં તત્ર પ્રશ્રિતં પ્રિયવાદિનમ્। ફુલ્લાશોકોત્કરાભાસં તપ્તચામીકરેક્ષણમ્
ત્યાં સીતાએ નમ્ર અને મીઠા બોલતા વાનરને જોયો, જે ફૂલેલા અશોકના ગુચ્છ જેવો તેજસ્વી અને પીળા સોનાની જેમ આંખો ધરાવતો હતો.
સાથ દૃષ્ટ્વા હરિશ્રેષ્ઠં વિનીતવદવસ્થિતમ્। મૈથિલી ચિન્તયામાસ વિસ્મયં પરમં ગતા
પછી, શ્રેષ્ઠ વાનરને ત્યાં નમ્રતાપૂર્વક ઉભેલો જોઈને, વૈદેહી સીતાને અતિ આશ્ચર્ય થયું અને વિચારવા લાગી.
અહો ભીમમિદં સત્ત્વં વાનરસ્ય દુરાસદમ્। દુર્નિરીક્ષ્યમિદં મત્વા પુનરેવ મુમોહ સા
અરે, આ વાનરનું સ્વરૂપ તો ભયાનક છે, નજીક જવું અશક્ય છે; તેને જોવું પણ મુશ્કેલ છે એમ વિચારીને, સીતા ફરીથી મૂંઝાઈ ગઈ.
વિલલાપ ભૃશં સીતા કરુણં ભયમોહિતા। રામ રામેતિ દુઃખાર્તા લક્ષ્મણેતિ ચ ભામિની
ભય અને મૂંઝવણથી વ્યાકુળ થયેલી સીતા ખૂબ જ દુ:ખી થઈને, 'રામા!' અને 'લક્ષ્મણ!' કહી રડવા લાગી.
રુરોદ સહસા સીતા મન્દમન્દસ્વરા સતી। સાથ દૃષ્ટ્વા હરિવરં વિનીતવદુપાગતમ્। મૈથિલી ચિન્તયામાસ સ્વપ્નોઽયમિતિ ભામિની
સીતાએ અચાનક ધીમા અવાજે રડવાનું શરૂ કર્યું; પછી શ્રેષ્ઠ વાનર નમ્રતાથી આગળ આવ્યો ત્યારે વૈદેહી વિચારવા લાગી—'આ તો સ્વપ્ન જ લાગે છે.'
સા વીક્ષમાણા પૃથુભુગ્નવક્ત્રં શાખામૃગેન્દ્રસ્ય યથોક્તકારમ્। દદર્શ પિંગપ્રવરં મહાર્હં વાતાત્મજં બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠમ્
સીતાએ, શાખામૃગરાજના પહોળા મોઢા તરફ જોઈને, વર્ણન મુજબના પિંગાળ શ્રેષ્ઠ વાનર, અમૂલ્ય અને બુદ્ધિશ્રેષ્ઠ પવનપુત્રને જોયો.
સા તં સમીક્ષ્યૈવ ભૃશં વિપન્ના ગતાસુકલ્પેવ બભૂવ સીતા। ચિરેણ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય ચૈવં વિચિન્તયામાસ વિશાલનેત્રા
તેને જોઈને, સીતા ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ, જાણે પ્રાણ છૂટી ગયા હોય; લાંબા સમય પછી જ્ઞાન પાછું મળતાં, વિશાળ નેત્રવાળી સીતાએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
સ્વપ્નો મયાયં વિકૃતોઽદ્ય દૃષ્ટઃ શાખામૃગઃ શાસ્ત્રગણૈર્નિષિદ્ધઃ। સ્વસ્ત્યસ્તુ રામાય સલક્ષ્મણાય તથા પિતુર્મે જનકસ્ય રાજ્ઞઃ
આજે મેં આ અજાણી વાનર સ્વપ્નમાં જોયો છે, જે સ્વપ્નશાસ્ત્ર અનુસાર મનાઈ છે; રામ અને લક્ષ્મણને તેમજ મારા પિતા જનકરાજને સુખ-શાંતિ મળે એવી પ્રાર્થના.
સ્વપ્નો હિ નાયં નહિ મેઽસ્તિ નિદ્રા શોકેન દુઃખેન ચ પીડિતાયાઃ। સુખં હિ મે નાસ્તિ યતો વિહીના તેનેન્દુપૂર્ણપ્રતિમાનનેન
આ સ્વપ્ન નથી, કેમ કે મને તો દુ:ખ અને શોકથી ઊંઘ જ આવતી નથી; જેની ચાંદની જેવી ચહેરાવાળો હતો, તેના વિયોગથી મને સુખ જ નથી.
રામેતિ રામેતિ સદૈવ બુદ્ધ્યા વિચિન્ત્ય વાચા બ્રુવતી તમેવ। તસ્યાનુરૂપં ચ કથાં તદર્થા- મેવં પ્રપશ્યામિ તથા શૃણોમિ
હું હંમેશાં મનમાં અને બોલમાં 'રામ, રામ' જ ઉચ્ચારું છું અને એજ વિષયમાં વિચારું છું; તેની સાથે સંબંધિત વાતો જ હું જોઈ અને સાંભળું છું.
અહં હિ તસ્યાદ્ય મનોભવેન સમ્પીડિતા તદ્ગતસર્વભાવા। વિચિન્તયન્તી સતતં તમેવ તથૈવ પશ્યામિ તથા શૃણોમિ
હું આજે તેની પ્રીતિથી વ્યાકુળ છું, મારું આખું મન તેના પર જ છે; સતત હું એનું જ ચિંતન કરું છું, તેથી એ જ જોઈ અને એ જ સાંભળું છું.
મનોરથઃ સ્યાદિતિ ચિન્તયામિ તથાપિ બુદ્ધ્યાપિ વિતર્કયામિ। કિં કારણં તસ્ય હિ નાસ્તિ રૂપં સુવ્યક્તરૂપશ્ચ વદત્યયં મામ્
શું આ મનની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ છે એમ હું વિચારું છું; છતાં મનમાં વિચારું છું—કારણ શું છે? કેમ કે એનું સ્વરૂપ અહીં નથી, છતાં આ વાનર સ્પષ્ટ રૂપે મારી સામે બોલે છે.
નમોઽસ્તુ વાચસ્પતયે સવજ્રિણે સ્વયમ્ભુવે ચૈવ હુતાશનાય। અનેન ચોક્તં યદિદં મમાગ્રતો વનૌકસા તચ્ચ તથાસ્તુ નાન્યથા
વાણીના દેવતા, વજ્રધારી, સ્વયંભૂ અને અગ્નિદેવને વંદન; આ વનવાસીએ મારી સામે જે કહ્યું છે, એ જ સાચું થાય, બીજું કંઈ ન થાય.
thumb|ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ત્રયત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
સોઽવતીર્ય દ્રુમાત્ તસ્માદ્ વિદ્રુમપ્રતિમાનનઃ। વિનીતવેષઃ કૃપણઃ પ્રણિપત્યોપસૃત્ય ચ
પછી, તે વૃક્ષ પરથી નીચે ઉતરીને, મોં લાલ મોતી જેવું તેજસ્વી, નમ્ર વેશમાં અને દુ:ખી મનથી, વંદન કરીને આગળ આવ્યો.
તામબ્રવીન્મહાતેજા હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। શિરસ્યઞ્જલિમાધાય સીતાં મધુરયા ગિરા
પવનપુત્ર હનુમાન, જે મહાન તેજવાળા છે, તેમણે માથા પર હાથ જોડીને, મીઠા શબ્દોમાં સીતાજી સાથે વાત કરી.
કા નુ પદ્મપલાશાક્ષિ ક્લિષ્ટકૌશેયવાસિનિ। દ્રુમસ્ય શાખામાલમ્બ્ય તિષ્ઠસિ ત્વમનિન્દિતે
પદ્મ જેવી આંખો ધરાવતી, કષ્ટમાં પડેલા રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, અને વૃક્ષની ડાળી પર ઊભી રહેલી, હે નિર્દોષે, તમે કોણ છો?
કિમર્થં તવ નેત્રાભ્યાં વારિ સ્રવતિ શોકજમ્। પુણ્ડરીકપલાશાભ્યાં વિપ્રકીર્ણમિવોદકમ્
તમારી આંખોમાંથી દુઃખથી ભરેલા આંસુ કેમ વહી રહ્યા છે? પદ્મ અને પલાશની પાંદડીઓ પરથી પાણી છૂટે તેમ આંસુ વહી રહ્યા છે.
સુરાણામસુરાણાં ચ નાગગન્ધર્વરક્ષસામ્। યક્ષાણાં કિંનરાણાં ચ કા ત્વં ભવસિ શોભને
દેવો, અસુરો, નાગો, ગંધર્વો, રાક્ષસો, યક્ષો કે કિન્નરોમાં, હે સુંદર સ્ત્રી, તમે કોણ છો?
કા ત્વં ભવસિ રુદ્રાણાં મરુતાં વા વરાનને। વસૂનાં વા વરારોહે દેવતા પ્રતિભાસિ મે
હે સુંદર ચહેરાવાળી, તમે શું રુદ્રોમાંની એક છો, કે પવનદેવોના સમૂહમાંની એક છો? કે પછી વસુઓમાંની એક છો, હે સૌમ્ય સ્ત્રી? તમે તો મને દેવી જેવી દેખાઓ છો.
કિં નુ ચન્દ્રમસા હીના પતિતા વિબુધાલયાત્। રોહિણી જ્યોતિષાં શ્રેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા સર્વગુણાધિકા
શું તમે ચંદ્રથી વિયોગ પામીને દેવલોકમાંથી પડી ગયેલી, તારાોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત રોહિણી છો?
કોપાદ્ વા યદિ વા મોહાદ્ ભર્તારમસિતેક્ષણે। વસિષ્ઠં કોપયિત્વા ત્વં વાસિ કલ્યાણ્યરુન્ધતી
કે પછી, હે કાળી આંખવાળી, તમે કલ્યાણવતી અરુંધતી છો, જેઓ રોષ કે મોહથી પોતાના પતિ વસિષ્ઠને દુઃખ આપી દૂર થઈ ગઈ છે?
કો નુ પુત્રઃ પિતા ભ્રાતા ભર્તા વા તે સુમધ્યમે। અસ્માલ્લોકાદમું લોકં ગતં ત્વમનુશોચસિ
હે સુકુમાર કટિવાળી, તમારા માટે તમે કયા પુત્ર, પિતા, ભાઈ કે પતિના વિયોગે દુઃખી છો, જે આ લોકમાંથી પરલોકમાં ગયા છે?
રોદનાદતિનિઃશ્વાસાદ્ ભૂમિસંસ્પર્શનાદપિ। ન ત્વાં દેવીમહં મન્યે રાજ્ઞઃ સંજ્ઞાવધારણાત્
તમારા રડવાથી, ઊંડા ઉચ્છવાસથી અને જમીનને સ્પર્શ કરવાથી, હું તમને દેવી નથી માનતો, પણ રાજાની પત્ની તરીકેના લક્ષણો દેખાય છે.
વ્યઞ્જનાનિ હિ તે યાનિ લક્ષણાનિ ચ લક્ષયે। મહિષી ભૂમિપાલસ્ય રાજકન્યા ચ મે મતા
તમામાં જે ચિહ્નો અને લક્ષણો છે, તે જોઈને મને લાગે છે કે તમે કોઈ રાજાની રાણી કે રાજકન્યા છો.
રાવણેન જનસ્થાનાદ્ બલાત્ પ્રમથિતા યદિ। સીતા ત્વમસિ ભદ્રં તે તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ
જો તમે જનેસ્થાનમાંથી રાવણ દ્વારા બળજબરીથી અપહરણ કરાયેલી સીતાજી હોવ, તો તમારો કલ્યાણ થાય. હું પૂછું છું, કૃપા કરીને મને સાચું કહો.
યથા હિ તવ વૈ દૈન્યં રૂપં ચાપ્યતિમાનુષમ્। તપસા ચાન્વિતો વેષસ્ત્વં રામમહિષી ધ્રુવમ્
જેમ તમારું વિનમ્ર સ્વભાવ, અસામાન્ય રૂપ અને તપસ્વિ વેશ છે, એ જોઈને નિશ્ચિતપણે લાગે છે કે તમે રામની પત્ની જ છો.
સા તસ્ય વચનં શ્રુત્વા રામકીર્તનહર્ષિતા। ઉવાચ વાક્યં વૈદેહી હનૂમન્તં દ્રુમાશ્રિતમ્
રામનું નામ સાંભળીને આનંદિત થયેલી વૈદેહીએ, વૃક્ષ પર બેઠેલા હનુમાનને ઉત્તર આપ્યો.
પૃથિવ્યાં રાજસિંહાનાં મુખ્યસ્ય વિદિતાત્મનઃ। સ્નુષા દશરથસ્યાહં શત્રુસૈન્યપ્રણાશિનઃ
હું પૃથ્વી પરના સિંહ સમાન રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મન સેના વિનાશક અને પોતાના સ્વરૂપને ઓળખતા દશરથની વહુ છું.