એવં બહુવિધાં ચિન્તાં ચિન્તયિત્વા મહામતિઃ। સંશ્રવે મધુરં વાક્યં વૈદેહ્યા વ્યાજહાર હ
એવી અનેક રીતે વિચાર કર્યા પછી, તે મહાન બુદ્ધિશાળી વાનરે વૈદેહી માટે મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી.
રાજા દશરથો નામ રથકુઞ્જરવાજિમાન્। પુણ્યશીલો મહાકીર્તિરિક્ષ્વાકૂણાં મહાયશાઃ
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં દશરથ નામનો એક રાજા હતો, જે રથ, હાથી અને ઘોડા ધરાવતો, પુણ્યશીલ અને મહાન યશવાળો હતો.
રાજર્ષીણાં ગુણશ્રેષ્ઠસ્તપસા ચર્ષિભિઃ સમઃ। ચક્રવર્તિકુલે જાતઃ પુરંદરસમો બલે
રાજર્ષિમાં ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ, તપમાં ઋષિ સમાન, ચક્રવર્તી કુળમાં જન્મેલો અને બળમાં ઇન્દ્ર જેવો હતો.
અહિંસારતિરક્ષુદ્રો ઘૃણી સત્યપરાક્રમઃ। મુખ્યસ્યેક્ષ્વાકુવંશસ્ય લક્ષ્મીવાઁલ્લક્ષ્મિવર્ધનઃ
અહિંસા પ્રત્યે પ્રેમ રાખતો, લોભરહિત, દયાળુ અને સત્યના બળથી પરાક્રમી, ઇક્ષ્વાકુ વંશનો મુખ્ય અને સૌભાગ્યથી યુક્ત તથા સૌભાગ્ય વધારતો હતો.
પાર્થિવવ્યઞ્જનૈર્યુક્તઃ પૃથુશ્રીઃ પાર્થિવર્ષભઃ। પૃથિવ્યાં ચતુરન્તાયાં વિશ્રુતઃ સુખદઃ સુખી
રાજા તરીકેની ઓળખ ધરાવતો, વિશાળ વૈભવવાળો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ અને સૌને સુખ આપનાર તથા પોતે પણ સુખી હતો.
તસ્ય પુત્રઃ પ્રિયો જ્યેષ્ઠસ્તારાધિપનિભાનનઃ। રામો નામ વિશેષજ્ઞઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
તેના સૌથી પ્રિય અને મોટાભાઈ જેવો પુત્ર, ચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતો, નામ રામ, વિશેષ જ્ઞાની અને ધનુષ ધારણ કરનારા સૌમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
રક્ષિતા સ્વસ્ય વૃત્તસ્ય સ્વજનસ્યાપિ રક્ષિતા। રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય ચ પરંતપઃ
પોતાના વર્તનનું રક્ષણ કરતો, પોતાના લોકોનું રક્ષણ કરતો, સર્વ જીવમાત્રનું રક્ષણ કરતો અને દુશ્મનોને દહાડનાર, ધર્મનો પાલન કરનાર હતો.
તસ્ય સત્યાભિસંધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વચનાત્ પિતુઃ। સભાર્યઃ સહ ચ ભ્રાત્રા વીરઃ પ્રવ્રજિતો વનમ્
એ સત્યનિષ્ઠ અને વૃદ્ધ પિતાના આજ્ઞાથી, પત્ની અને ભાઈ સાથે તે વીર વનમાં ગયો.
તેન તત્ર મહારણ્યે મૃગયાં પરિધાવતા। રાક્ષસા નિહતાઃ શૂરા બહવઃ કામરૂપિણઃ
તે મહાવનમાં શિકાર કરતા ઘણા શક્તિશાળી અને ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.
જનસ્થાનવધં શ્રુત્વા નિહતૌ ખરદૂષણૌ। તતસ્ત્વમર્ષાપહૃતા જાનકી રાવણેન તુ
જનસ્થાનમાં થયેલા સંહાર અને ખરા-દૂષણના વધની વાત સાંભળી, રાવણે ક્રોધમાં આવી, જનકી, તને પકડી લીધી.
વઞ્ચયિત્વા વને રામં મૃગરૂપેણ માયયા। સ માર્ગમાણસ્તાં દેવીં રામઃ સીતામનિન્દિતામ્
મૃગ રૂપે માયાથી રામને વનમાં ભટકાવી, જ્યારે રામ તને શોધી રહ્યો હતો, ત્યારે રાવણે, નિર્દોષ સીતે, તને હરણ કરી લીધી.
આસસાદ વને મિત્રં સુગ્રીવં નામ વાનરમ્। તતઃ સ વાલિનં હત્વા રામઃ પરપુરંજયઃ
વનમાં તેણે સુગ્રીવ નામના વાનર મિત્રને મળ્યો; પછી રામે, શત્રુઓના નાશક, વાલીનો વધ કર્યો.
આયચ્છત્ કપિરાજ્યં તુ સુગ્રીવાય મહાત્મને। સુગ્રીવેણાભિસંદિષ્ટા હરયઃ કામરૂપિણઃ
પછી તેણે મહાત્મા સુગ્રીવને વાનરરાજ્ય પાછું આપ્યું; અને સુગ્રીવના આદેશે, ઇચ્છારૂપ ધારણ કરી શકતા વાનરો—
દિક્ષુ સર્વાસુ તાં દેવીં વિચિન્વન્તઃ સહસ્રશઃ। અહં સમ્પાતિવચનાચ્છતયોજનમાયતમ્
સર્વ દિશાઓમાં હજારો વાનરો એ દેવીને શોધતા ફર્યા; અને હું, સંપાતિના વચન અનુસાર, શતયોજન પહોળો સમુદ્ર પાર કરી ગયો.
તસ્યા હેતોર્વિશાલાક્ષ્યાઃ સમુદ્રં વેગવાન્ પ્લુતઃ। યથારૂપાં યથાવર્ણાં યથાલક્ષ્મવતીં ચ તામ્
એ વિશાળ નેત્રવાળી સીતાના કારણથી, હું ઝડપથી સમુદ્ર પાર ગયો; અને તેને જેમ વર્ણવવામાં આવી હતી, એમ જ રૂપ, રંગ અને સૌંદર્ય સાથે જોયી.
અશ્રૌષં રાઘવસ્યાહં સેયમાસાદિતા મયા। વિરરામૈવમુક્ત્વા સ વાચં વાનરપુંગવઃ
રાઘવના મોઢેથી મેં સાંભળ્યું કે એ મને મળી ગઈ છે; આમ કહી વાનરશ્રેષ્ઠ મૌન રહ્યો.
જાનકી ચાપિ તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં પરમં ગતા। તતઃ સા વક્રકેશાન્તા સુકેશી કેશસંવૃતમ્। ઉન્નમ્ય વદનં ભીરુઃ શિંશપામન્વવૈક્ષત
અને જનકી એ સાંભળીને અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ; પછી વક્ર વાળવાળી, સુંદર વાળથી ઢંકાયેલી, ભયભીત સીતાએ માથું ઉંચું કરી શિંશપા વૃક્ષ તરફ જોયું.
નિશમ્ય સીતા વચનં કપેશ્ચ દિશશ્ચ સર્વાઃ પ્રદિશશ્ચ વીક્ષ્ય। સ્વયં પ્રહર્ષં પરમં જગામ સર્વાત્મના રામમનુસ્મરન્તી
સીતાએ વાનરરાજના શબ્દો સાંભળી, સર્વ દિશાઓમાં નજર ફેરવી, પોતે ખૂબ આનંદ અનુભવો અને સર્વ હૃદયથી રામને યાદ કરી.
સા તિર્યગૂર્ધ્વં ચ તથા હ્યધસ્તા- ન્નિરીક્ષમાણા તમચિન્ત્યબુદ્ધિમ્। દદર્શ પિંગાધિપતેરમાત્યં વાતાત્મજં સૂર્યમિવોદયસ્થમ્
તે સમયે, સીતાએ તિરછાં, ઉપર અને નીચે જોઈને, પિંગાળ વાનરરાજાના મંત્રી, પવનપુત્રને, જેમ આકાશમાં ઉગતો સૂર્ય હોય તેમ, અપરંપાર બુદ્ધિવાળા તરીકે નિહાળ્યા.
thumb|દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો બત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ શાખાન્તરે લીનં દૃષ્ટ્વા ચલિતમાનસા। વેષ્ટિતાર્જુનવસ્ત્રં તં વિદ્યુત્સંઘાતપિંગલમ્
પછી, શાખાઓ વચ્ચે છુપાયેલા અને સફેદ છાલના વસ્ત્રમાં લપેટાયેલા, વીજળીના ઝાંખા રંગ જેવા તેને જોઈને, સીતાનું મન અશાંત થઈ ગયું.
સા દદર્શ કપિં તત્ર પ્રશ્રિતં પ્રિયવાદિનમ્। ફુલ્લાશોકોત્કરાભાસં તપ્તચામીકરેક્ષણમ્
ત્યાં સીતાએ નમ્ર અને મીઠા બોલતા વાનરને જોયો, જે ફૂલેલા અશોકના ગુચ્છ જેવો તેજસ્વી અને પીળા સોનાની જેમ આંખો ધરાવતો હતો.
સાથ દૃષ્ટ્વા હરિશ્રેષ્ઠં વિનીતવદવસ્થિતમ્। મૈથિલી ચિન્તયામાસ વિસ્મયં પરમં ગતા
પછી, શ્રેષ્ઠ વાનરને ત્યાં નમ્રતાપૂર્વક ઉભેલો જોઈને, વૈદેહી સીતાને અતિ આશ્ચર્ય થયું અને વિચારવા લાગી.
અહો ભીમમિદં સત્ત્વં વાનરસ્ય દુરાસદમ્। દુર્નિરીક્ષ્યમિદં મત્વા પુનરેવ મુમોહ સા
અરે, આ વાનરનું સ્વરૂપ તો ભયાનક છે, નજીક જવું અશક્ય છે; તેને જોવું પણ મુશ્કેલ છે એમ વિચારીને, સીતા ફરીથી મૂંઝાઈ ગઈ.
વિલલાપ ભૃશં સીતા કરુણં ભયમોહિતા। રામ રામેતિ દુઃખાર્તા લક્ષ્મણેતિ ચ ભામિની
ભય અને મૂંઝવણથી વ્યાકુળ થયેલી સીતા ખૂબ જ દુ:ખી થઈને, 'રામા!' અને 'લક્ષ્મણ!' કહી રડવા લાગી.
રુરોદ સહસા સીતા મન્દમન્દસ્વરા સતી। સાથ દૃષ્ટ્વા હરિવરં વિનીતવદુપાગતમ્। મૈથિલી ચિન્તયામાસ સ્વપ્નોઽયમિતિ ભામિની
સીતાએ અચાનક ધીમા અવાજે રડવાનું શરૂ કર્યું; પછી શ્રેષ્ઠ વાનર નમ્રતાથી આગળ આવ્યો ત્યારે વૈદેહી વિચારવા લાગી—'આ તો સ્વપ્ન જ લાગે છે.'
સા વીક્ષમાણા પૃથુભુગ્નવક્ત્રં શાખામૃગેન્દ્રસ્ય યથોક્તકારમ્। દદર્શ પિંગપ્રવરં મહાર્હં વાતાત્મજં બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠમ્
સીતાએ, શાખામૃગરાજના પહોળા મોઢા તરફ જોઈને, વર્ણન મુજબના પિંગાળ શ્રેષ્ઠ વાનર, અમૂલ્ય અને બુદ્ધિશ્રેષ્ઠ પવનપુત્રને જોયો.
સા તં સમીક્ષ્યૈવ ભૃશં વિપન્ના ગતાસુકલ્પેવ બભૂવ સીતા। ચિરેણ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય ચૈવં વિચિન્તયામાસ વિશાલનેત્રા
તેને જોઈને, સીતા ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ, જાણે પ્રાણ છૂટી ગયા હોય; લાંબા સમય પછી જ્ઞાન પાછું મળતાં, વિશાળ નેત્રવાળી સીતાએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
સ્વપ્નો મયાયં વિકૃતોઽદ્ય દૃષ્ટઃ શાખામૃગઃ શાસ્ત્રગણૈર્નિષિદ્ધઃ। સ્વસ્ત્યસ્તુ રામાય સલક્ષ્મણાય તથા પિતુર્મે જનકસ્ય રાજ્ઞઃ
આજે મેં આ અજાણી વાનર સ્વપ્નમાં જોયો છે, જે સ્વપ્નશાસ્ત્ર અનુસાર મનાઈ છે; રામ અને લક્ષ્મણને તેમજ મારા પિતા જનકરાજને સુખ-શાંતિ મળે એવી પ્રાર્થના.
સ્વપ્નો હિ નાયં નહિ મેઽસ્તિ નિદ્રા શોકેન દુઃખેન ચ પીડિતાયાઃ। સુખં હિ મે નાસ્તિ યતો વિહીના તેનેન્દુપૂર્ણપ્રતિમાનનેન
આ સ્વપ્ન નથી, કેમ કે મને તો દુ:ખ અને શોકથી ઊંઘ જ આવતી નથી; જેની ચાંદની જેવી ચહેરાવાળો હતો, તેના વિયોગથી મને સુખ જ નથી.