દિલીપસ્તુ મહાતેજા યજ્ઞૈર્બહુભિરિષ્ટવાન્ । ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ રાજા રાજ્યમકારયત્ ॥૧-૪૨-
મહાતેજસ્વી દિલ્લીપે અનેક યજ્ઞો કર્યા અને ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી રાજ્યનું સુશાસન કર્યું.
અગત્વા નિશ્ચયં રાજા તેષામુદ્ધરણં પ્રતિ । વ્યાધિના નરશાર્દૂલ કાલધર્મમુપેયિવાન્ ॥૧-૪૨-
પણ પોતાના પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે કોઈ ઉપાય ન શોધી શક્યા અને અંતે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રોગથી પીડાઈને કાળધર્મ પામ્યા.
ઇન્દ્રલોકં ગતો રાજા સ્વાર્જિતેનૈવ કર્મણા । રાજ્યે ભગીરથં પુત્રમભિષિચ્ય નરર્ષભઃ ॥૧-૪૨-
પછી રાજાએ પોતાના સદ્કર્મના ફળે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો અને પુત્ર ભગીરથને રાજ્યાભિષેક કરીને ગયા.
ભગીરથસ્તુ રાજર્ષિર્ધાર્મિકો રઘુનન્દન । અનપત્યો મહારાજઃ પ્રજાકામઃ સ ચ પ્રજાઃ ॥૧-૪૨-
રઘુનંદન, ભગીરથ ધર્મનિષ્ઠ રાજર્ષિ હતા; તેઓ સંતાન વિના હતા, પણ પ્રજાની ઈચ્છા રાખતા અને પ્રજાની ચિંતામાં રહેતા.
મન્ત્રિષ્વાધાય તદ્ રાજ્યં ગઙ્ગાવતરણે રતઃ । તપો દીર્ઘં સમાતિષ્ઠદ્ ગોકર્ણે રઘુનન્દન ॥૧-૪૨-
તેમણે રાજ્ય મંત્રીઓના હવાલે સોંપી દીધું અને ગંગાને પૃથ્વી પર લાવવાની ઇચ્છાથી ગોકર્ણ ખાતે લાંબી તપસ્યા આરંભી.
ઊર્ધ્વબાહુઃ પઞ્ચતપા માસાહારો જિતેન્દ્રિયઃ । તસ્ય વર્ષસહસ્રાણિ ઘોરે તપસિ તિષ્ઠતઃ ॥૧-૪૨-
તેમણે હાથ ઉપર ઉંચા રાખી, પાંચ પ્રકારની તપસ્યા કરી, માસે એક વાર જ ભોજન લીધું અને ઇન્દ્રિયજય સાથે હજાર વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.
અતીતાનિ મહાબાહો તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । સુપ્રીતો ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રજાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ ॥૧-૪૨-
હે મહાબાહુ, જ્યારે એ મહાત્મા રાજાના કઠોર તપ પૂર્ણ થયા, ત્યારે સર્વજીવનના સ્વામી અને ઈશ્વર, પવિત્ર બ્રહ્માજી ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
ભગીરથ મહારાજ પ્રીતસ્તેઽહં જનાધિપ । તપસા ચ સુતપ્તેન વરં વરય સુવ્રત ॥૧-૪૨-
હે મહારાજ ભગીરથ, હે મનુષ્યોના રાજા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તું જે તપ કર્યું છે, એથી તું મનગમતો વર માગ.
તમુવાચ મહાતેજાઃ સર્વલોકપિતામહમ્ । ભગીરથો મહાબાહુઃ કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥૧-૪૨-
ભગીરથ મહાબાહુ, તેજસ્વી અને હાથ જોડીને, સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માજીને વંદન કરીને બોલ્યા.
યદિ મે ભગવાન્ પ્રીતો યદ્યસ્તિ તપસઃ ફલમ્ । સગરસ્યાત્મજાઃ સર્વે મત્તઃ સલિલમાપ્નુયુઃ ॥૧-૪૨-
જો ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન હોય અને મારા તપનું ફળ મળ્યું હોય, તો સગરના બધા પુત્રોને મારા દ્વારા જળ પ્રાપ્ત થાય.
ગઙ્ગાયાઃ સલિલક્લિન્ને ભસ્મન્યેષાં મહાત્મનામ્ । સ્વર્ગં ગચ્છેયુરત્યન્તં સર્વે ચ પ્રપિતામહાઃ ॥૧-૪૨-
ગંગાજળથી જેમના ભસ્મ ભીંજાય, એવા મહાન આત્માઓ અને તેમના પૂર્વજો સૌને સર્વોચ્ચ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય.
દેવ યાચે હ સંતત્યૈ નાવસીદેત્ કુલં ચ નઃ । ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે દેવ એષ મેઽસ્તુ વરઃ પરઃ ॥૧-૪૨-
હે દેવ, હું આ વર મારા વંશની સતત ચાલતી રહે એ માટે માગું છું, જેથી અમારા ઇક્ષ્વાકુ કુળનો નાશ ન થાય. ભગવાન, આ શ્રેષ્ઠ વર મને આપો.
ઉક્તવાક્યં તુ રાજાનં સર્વલોકપિતામહઃ । પ્રત્યુવાચ શુભાં વાણીં મધુરાં મધુરાક્ષરામ્ ॥૧-૪૨-
પછી સર્વલોકના પિતામહે રાજાને મીઠા અને શુભ વચનો કહ્યા.
મનોરથો મહાનેષ ભગીરથ મહારથ । એવં ભવતુ ભદ્રં તે ઇક્ષ્વાકુકુલવર્ધન ॥૧-૪૨-
હે ભગીરથ મહારથ, તારી ઇચ્છા ખૂબ મહાન છે. એવું જ થાવું, તારા કલ્યાણ માટે હું આશીર્વાદ આપું છું, હે ઇક્ષ્વાકુ વંશને વધારનાર.
ઇયં હૈમવતી જ્યેષ્ઠા ગઙ્ગા હિમવતઃ સુતા । તાં વૈ ધારયિતું રાજન્ હરસ્તત્ર નિયુજ્યતામ્ ॥૧-૪૨-
આ હિમાલયની મોટી દીકરી ગંગા છે, હે રાજા, તેને ધારણ કરવા માટે હર ભગવાનને નિમણૂક કરવી જોઈએ.
ગઙ્ગાયાઃ પતનં રાજન્ પૃથિવી ન સહિષ્યતે । તાં વૈ ધારયિતું રાજન્ નાન્યં પશ્યામિ શૂલિનઃ ॥૧-૪૨-
હે રાજા, પૃથ્વી ગંગાના પડવાનું સહન કરી શકશે નહીં. તેને ધારણ કરવા માટે હું શૂળધારી શિવ સિવાય બીજું કોઈ યોગ્ય નથી માનતો.
તમેવમુક્ત્વા રાજાનં ગઙ્ગાં ચાભાષ્ય લોકકૃત્ । જગામ ત્રિદિવં દેવૈઃ સર્વૈઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ ॥૧-૪૨-
આ રીતે રાજાને અને ગંગાને કહીને, લોકકર્તા બ્રહ્માજી બધા દેવો અને મરુદગણ સાથે સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં બયાલીશમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં ત્રેચાલીશમો સર્ગ હવે સાંભળો.
દેવદેવે ગતે તસ્મિન્ સોઽઙ્ગુષ્ઠાગ્રનિપીડિતામ્ । કૃત્વા વસુમતીં રામ વત્સરં સમુપાસત ॥૧-૪૩-
જ્યારે દેવોના દેવ બ્રહ્મા ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ભગીરથે પોતાના અંગૂઠ downstairs પૃથ્વી પર દબાવી અને એક વર્ષ સુધી ઉપાસના કરી.
અથ સંવત્સરે પૂર્ણે સર્વલોકનમસ્કૃતઃ । ઉમાપતિઃ પશુપતી રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥૧-૪૩-
જ્યારે એક વર્ષ પૂરું થયું, ત્યારે સર્વલોકના પૂજ્ય, ઉમાપતિ, પશુપતિ ભગવાને રાજાને આ રીતે કહ્યું.
પ્રીતસ્તેઽહં નરશ્રેષ્ઠ કરિષ્યામિ તવ પ્રિયમ્ । શિરસા ધારયિષ્યામિ શૈલરાજસુતામહમ્ ॥૧-૪૩-
હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ. હું તને આનંદ આપું છું. હું પર્વતરાજની દીકરીને મારા માથે ધારણ કરીશ.
તતો હૈમવતી જ્યેષ્ઠા સર્વલોકનમસ્કૃતા । તદા સાતિમહદ્રૂપં કૃત્વા વેગં ચ દુઃસહમ્॥૧-૪૩-
પછી હિમાલયની મોટી દીકરી, સર્વલોકમાં પૂજનીય ગંગાએ, અત્યંત વિશાળ અને અસહ્ય ગતિ ધારણ કરી.
આકાશાદપતદ્ રામ શિવે શિવશિરસ્યુત । અચિન્તયચ્ચ સા દેવી ગઙ્ગા પરમદુર્ધરા ॥૧-૪૩-
હે રામ, આકાશમાંથી ગંગા ઉતરી અને શિવજીના માથે પડી. એ દુર્લભ અને અપરિમિત ગતિવાળી દેવી ગંગાએ પોતાના માર્ગ વિશે વિચાર્યું.
વિશામ્યહં હિ પાતાલં સ્ત્રોતસા ગૃહ્ય શઙ્કરમ્ । તસ્યાવલેપનં જ્ઞાત્વા ક્રુદ્ધસ્તુ ભગવાન્ હરઃ ॥૧-૪૩-
હું પાતાળમાં પ્રવેશી, ધારોને પકડીને શિવજીને લઈ ગયો. તેની અહંકારભરી ચાલ જાણી ભગવાન હરાએ ક્રોધ કર્યો.
તિરોભાવયિતું બુદ્ધિં ચક્રે ત્રિનયનસ્તદા । સા તસ્મિન્ પતિતા પુણ્યા પુણ્યે રુદ્રસ્ય મૂર્ધનિ॥૧-૪૩-
પછી ત્રિનેત્રધારી શિવજીએ તેને છુપાવવાનો વિચાર કર્યો. એ પવિત્ર ગંગા શિવજીના પવિત્ર શિર્ષ પર પડી.
હિમવત્પ્રતિમે રામ જટામણ્ડલગહ્વરે । સા કથંચિન્મહીં ગન્તું નાશક્નોદ્ યત્નમાસ્થિતા ॥૧-૪૩-
હે રામ, હિમાલય જેવાં શિવજીના જટાનાં ગુફામાં, એ ગંગા ઘણી કોશિશ કરી છતાં ધરતી પર આવી શકી નહિ.
નૈવ સા નિર્ગમં લેભે જટામણ્ડલમન્તતઃ । તત્રૈવાબભ્રમદ્ દેવી સંવત્સરગણાન્ બહૂન્ ॥૧-૪૩-
એ જટાનાં વલયમાંથી બહાર નીકળી શકી નહિ; ત્યાં જ એ દેવી ઘણા વર્ષો સુધી ભટકી.
તામપશ્યત્ પુનસ્તત્ર તપઃ પરમમાસ્થિતઃ । સ તેન તોષિતશ્ચાસીદત્યન્તં રઘુનન્દન ॥૧-૪૩-
ત્યાં ફરી એક મહાન તપસ્વીએ તેને જોયી; તેની હાજરીથી તે ખૂબ પ્રસન્ન થયો, હે રઘુકુલના આનંદ.
વિસસર્જ તતો ગઙ્ગાં હરો બિન્દુસરઃ પ્રતિ । તસ્યાં વિસૃજ્યમાનાયાં સપ્ત સ્રોતાંસિ જજ્ઞિરે ॥૧-૪૩-
પછી હરાએ ગંગાને બિંદુસરસ તરફ છોડીને વહવા દીધી; જ્યારે એ છૂટવા લાગી, ત્યારે સાત ધારા ઉત્પન્ન થઈ.