છાયાવૈગુણ્યમાત્રં તુ શઙ્કે દુઃખમુપસ્થિતમ્। અદુઃખાર્હામિમાં દેવીં વૈહાયસમુપસ્થિતામ્
મને તો માત્ર એના છાયામાં થોડું અપૂર્ણતા લાગે છે; આ દેવી deserving નથી છતાં દુઃખમાં આવી છે.
અર્થસિદ્ધિં તુ વૈદેહ્યાઃ પશ્યામ્યહમુપસ્થિતામ્। રાક્ષસેન્દ્રવિનાશં ચ વિજયં રાઘવસ્ય ચ
હું સ્પષ્ટ જોઈ રહ્યો છું કે વૈદેહીનું કામ હવે સિદ્ધ થવાનું છે, રાક્ષસોના રાજાનું વિનાશ અને રાઘવની જીત પણ નજીક છે.
નિમિત્તભૂતમેતત્ તુ શ્રોતુમસ્યા મહત્ પ્રિયમ્। દૃશ્યતે ચ સ્ફુરચ્ચક્ષુઃ પદ્મપત્રમિવાયતમ્
આ તો શુભ સંકેત છે—એના માટે આવું આનંદદાયક સાંભળવું; અને એના વિશાળ કમળપાંખ જેવી આંખો હલતી દેખાય છે.
ઈષદ્ધિ હૃષિતો વાસ્યા દક્ષિણાયા હ્યદક્ષિણઃ। અકસ્માદેવ વૈદેહ્યા બાહુરેકઃ પ્રકમ્પતે
સાચે જ, વૈદેહીનો જમણો હાથ, જે સામાન્ય રીતે શાંત રહે છે, અચાનક થોડો ધ્રૂજતો દેખાય છે અને એના એક હાથમાં જ આ લક્ષણ છે.
કરેણુહસ્તપ્રતિમઃ સવ્યશ્ચોરુરનુત્તમઃ। વેપન્ કથયતીવાસ્યા રાઘવં પુરતઃ સ્થિતમ્
એની ડાબી જાંઘ, જે નાનકડા હાથીના સૂંડ જેવી છે, ધ્રૂજતી હોય એમ લાગે છે કે જાણે રાઘવ એના સામે ઉભો છે એમ સંકેત આપે છે.
પક્ષી ચ શાખાનિલયં પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ પુનશ્ચોત્તમસાન્ત્વવાદી। સુસ્વાગતાં વાચમુદીરયાણઃ પુનઃ પુનશ્ચોદયતીવ હૃષ્ટઃ
અને એક પક્ષી ડાળીઓમાં પોતાના માળામાં જઈને વારંવાર શુભ અને શાંતવાવાળી બોલી બોલે છે, જાણે એ ખુશીથી એને ફરીથી પ્રોત્સાહન આપે છે.
તતઃ સા હ્રીમતી બાલા ભર્તુર્વિજયહર્ષિતા। અવોચદ્ યદિ તત્ તથ્યં ભવેયં શરણં હિ વઃ
પછી એ લજ્જાશીલ યુવતી, પતિની વિજયની આશાથી આનંદિત થઈ, બોલી: 'જો આ સાચું હોય, તો હું ખરેખર તમારો આશરો બની જઉં.'
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વચો નિશમ્ય તદ્ રાવણસ્યાપ્રિયમપ્રિયાર્તા। સીતા વિતત્રાસ યથા વનાન્તે સિંહાભિપન્ના ગજરાજકન્યા
રાવણના કડક શબ્દો સાંભળીને, જે સીતાને દુઃખ આપતા હતા, સીતાનું મન ભયથી ભરાઈ ગયું. જંગલના કાંઠે સિંહે હુમલો કર્યો હોય એવી રીતે, હાથીરાજની દીકરી જેમ ડરી જાય, તેમ સીતાએ પણ ડર અનુભવ્યો.
સા રાક્ષસીમધ્યગતા ચ ભીરુ- ર્વાગ્ભિર્ભૃશં રાવણતર્જિતા ચ। કાન્તારમધ્યે વિજને વિસૃષ્ટા બાલેવ કન્યા વિલલાપ સીતા
રાક્ષસી સ્ત્રીઓની વચ્ચે, ભયભીત સીતાને રાવણના ધમકાવતાં શબ્દો સાંભળીને બહુ જ ગભરાટ થયો. એકલી છોકરીને જંગલમાં છોડવામાં આવે તેમ, સીતાએ પણ એકલવાયી થઈને રડવું શરૂ કર્યું.
સત્યં બતેદં પ્રવદન્તિ લોકે નાકાલમૃત્યુર્ભવતીતિ સન્તઃ। યત્રાહમેવં પરિભર્ત્સ્યમાના જીવામિ યસ્માત્ ક્ષણમપ્યપુણ્યા
સાચે લોકો કહે છે કે સારા માણસોને અસમયે મૃત્યુ આવતું નથી. કેમ કે, હું એટલી અપમાનિત થઈ રહી છું છતાં, અયોગ્ય હોવા છતાં, એક ક્ષણ માટે પણ જીવતી રહી છું.
સુખાદ્ વિહીનં બહુદુઃખપૂર્ણ- મિદં તુ નૂનં હૃદયં સ્થિરં મે। વિદીર્યતે યન્ન સહસ્રધાદ્ય વજ્રાહતં શૃંગમિવાચલસ્ય
આપણે જોઈ શકીએ એવું લાગે છે કે મારું હૃદય ખરેખર મજબૂત છે. સુખથી વંચિત અને અનેક દુઃખોથી ભરેલું હોવા છતાં, આજે પણ મારા હૃદયના હજારો ટુકડા થઈ જતાં નથી, જેમ વીજળી પડતાં પર્વતની ટોચ તૂટી જાય છે.
નૈવાસ્તિ નૂનં મમ દોષમત્ર વધ્યાહમસ્યાપ્રિયદર્શનસ્ય। ભાવં ન ચાસ્યાહમનુપ્રદાતુ- મલં દ્વિજો મન્ત્રમિવાદ્વિજાય
આમાં મારું કોઈ દોષ નથી, છતાં જેને હું ગમતી નથી તે મને મારી નાખવા ઈચ્છે છે. અને હું મારા મનની વાત પણ તેને કહી શકતી નથી, જેમ બ્રાહ્મણ અજાણ્યા માણસને મંત્ર નથી શીખવતો.
તસ્મિન્નનાગચ્છતિ લોકનાથે ગર્ભસ્થજન્તોરિવ શલ્યકૃન્તઃ। નૂનં મમાંગાન્યચિરાદનાર્યઃ શસ્ત્રૈઃ શિતૈશ્છેત્સ્યતિ રાક્ષસેન્દ્રઃ
જ્યારે જગતના સ્વામી અહીં આવતાં નથી, ત્યારે નિશ્ચયે જલ્દી જ રાક્ષસોના રાજા મારા અંગો પર ક્રૂર શસ્ત્રોથી ઘા કરશે, જેમ ગર્ભમાં રહેલા બાળકને કાંટાની પીડા થાય છે.
દુઃખં બતેદં નનુ દુઃખિતાયા માસૌ ચિરાયાભિગમિષ્યતો દ્વૌ। બદ્ધસ્ય વધ્યસ્ય યથા નિશાન્તે રાજોપરોધાદિવ તસ્કરસ્ય
આ દુઃખ તો દુઃખી માટે વધારે છે, કારણ કે હજુ બે મહિના સુધી રાહ જોવી પડશે. જેમ રાજાના હુકમથી બંધાયેલ અને મૃત્યુદંડ પામનાર ચોર માટે રાત લાંબી લાગે છે, તેમ મને પણ લાગે છે.
હા રામ હા લક્ષ્મણ હા સુમિત્રે હા રામમાતઃ સહ મે જનન્યઃ। એષા વિપદ્યામ્યહમલ્પભાગ્યા મહાર્ણવે નૌરિવ મૂઢવાતા
હાય રામ! હાય લક્ષ્મણ! હાય સુમિત્રા! હાય રામની માતા અને મારી માતા! હું, દુર્ભાગ્યવાળી, મહાસાગરમાં ભટકતી નાવ જેવી, ભયાનક પવનમાં ફસાઈને ડૂબી રહી છું.
તરસ્વિનૌ ધારયતા મૃગસ્ય સત્ત્વેન રૂપં મનુજેન્દ્રપુત્રૌ। નૂનં વિશસ્તૌ મમ કારણાત્ તૌ સિંહર્ષભૌ દ્વાવિવ વૈદ્યુતેન
મને લાગે છે કે મનુષ્યરાજના બે પુત્રોએ, મૃગના રૂપને સાચવી રાખીને, મારા કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે. બંને સિંહ જેવા ભાઈઓ વીજળીના ઘા જેવી આપત્તિથી માર્યા ગયા છે.
નૂનં સ કાલો મૃગરૂપધારી મામલ્પભાગ્યાં લુલુભે તદાનીમ્। યત્રાર્યપુત્રૌ વિસસર્જ મૂઢા રામાનુજં લક્ષ્મણપૂર્વજં ચ
નિશ્ચયે, એ સમય પોતે જ મૃગનું રૂપ ધારણ કરીને મને, દુર્ભાગ્યવાળી સીતાને, મોહમાં પાડી દીધું. ત્યારે મેં મૂર્ખાઈથી આર્યપુત્ર રામ અને તેમના નાના ભાઈ લક્ષ્મણને દૂર મોકલી દીધા.
હા રામ સત્યવ્રત દીર્ઘબાહો હા પૂર્ણચન્દ્રપ્રતિમાનવક્ત્ર। હા જીવલોકસ્ય હિતઃ પ્રિયશ્ચ વધ્યાં ન માં વેત્સિ હિ રાક્ષસાનામ્
હાય રામ, સત્યવ્રત, દીર્ઘબાહુ! હાય પૂર્ણચંદ્ર જેવા ચહેરાવાળા! હાય, સર્વ જીવના કલ્યાણકર્તા અને પ્રિય! તું જાણતો નથી કે હું રાક્ષસો દ્વારા મૃત્યુ માટે નિર્ધારિત થઈ ગઈ છું.
અનન્યદેવત્વમિયં ક્ષમા ચ ભૂમૌ ચ શય્યા નિયમશ્ચ ધર્મે। પતિવ્રતાત્વં વિફલં મમેદં કૃતં કૃતઘ્નેષ્વિવ માનુષાણામ્
મારો તારો સિવાય બીજાને દેવતા ન માનવાનો ભાવ, સહનશીલતા, જમીન પર સુવું અને ધર્મનું પાલન — પતિપ્રતિની નिष्ठા — આ બધું વ્યર્થ ગયું, જેમ કૃતઘ્ન માણસો પર દયા કરવી વ્યર્થ જાય છે.
મોઘો હિ ધર્મશ્ચરિતો મમાયં તથૈકપત્નીત્વમિદં નિરર્થકમ્। યા ત્વાં ન પશ્યામિ કૃશા વિવર્ણા હીના ત્વયા સંગમને નિરાશા
મારો ધર્મપાલન વ્યર્થ ગયું છે, અને એક પતિને જ પતિ માનવાનો સંકલ્પ પણ નિરર્થક રહ્યો છે. કેમ કે, હવે હું તને જોઈ શકતી નથી, દુર્બળ, કલરહીત અને તારી સાથે મળવાની આશા ગુમાવી બેઠી છું.
પિતુર્નિદેશં નિયમેન કૃત્વા વનાન્નિવૃત્તશ્ચરિતવ્રતશ્ચ। સ્ત્રીભિસ્તુ મન્યે વિપુલેક્ષણાભિઃ સંરંસ્યસે વીતભયઃ કૃતાર્થઃ
પિતાનું આજ્ઞાપાલન કરીને, વનમાં રહેલા વ્રત પૂર્ણ કરીને, જ્યારે તું પરત ફરશે, ત્યારે નિર્ભય અને સફળ બનીને, વિશાળ આંખવાળી સ્ત્રીઓ સાથે આનંદ માણીશ એવું મને લાગે છે.
અહં તુ રામ ત્વયિ જાતકામા ચિરં વિનાશાય નિબદ્ધભાવા। મોઘં ચરિત્વાથ તપો વ્રતં ચ ત્યક્ષ્યામિ ધિગ્જીવિતમલ્પભાગ્યામ્
પણ રામ, હું તો તારા પર જ મનથી આસક્ત છું અને લાંબા સમયથી દુર્ભાગ્યવાળી બનીને વિનાશ તરફ બંધાઈ ગઈ છું. વ્યર્થ તપ અને વ્રત કરીને, હવે આ દુર્ભાગ્યવાળું જીવન ત્યજી દઈશ.
સંજીવિતં ક્ષિપ્રમહં ત્યજેયં વિષેણ શસ્ત્રેણ શિતેન વાપિ। વિષસ્ય દાતા ન તુ મેઽસ્તિ કશ્ચિ- ચ્છસ્ત્રસ્ય વા વેશ્મનિ રાક્ષસસ્ય
હું ઝટપટ આ જીવંત શરીર ત્યજી શકું, ઝેરથી કે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી પણ. પણ અહીં રાક્ષસના મહેલમાં મને ઝેર કે શસ્ત્ર આપનાર કોઈ નથી.
શોકાભિતપ્તા બહુધા વિચિન્ત્ય સીતાથ વેણીગ્રથનં ગૃહીત્વા। ઉદ્બદ્ધ્ય વેણ્યુદ્ગ્રથનેન શીઘ્ર- મહં ગમિષ્યામિ યમસ્ય મૂલમ્
ઘણા પ્રકારના દુઃખથી પીડાઈને અને અનેક વિચારો કરીને, સીતાએ પોતાની વેણી હાથમાં લીધી અને નક્કી કર્યું — 'હવે આ વેણીથી હું ઝડપથી યમલોકમાં જઈશ.'
ઉપસ્થિતા સા મૃદુસર્વગાત્રી શાખાં ગૃહીત્વા ચ નગસ્ય તસ્ય। તસ્યાસ્તુ રામં પરિચિન્તયન્ત્યા રામાનુજં સ્વં ચ કુલં શુભાંગ્યાઃ
સીતાએ, જેનું શરીર નરમ હતું, એ વૃક્ષની ડાળ પકડી. અને જ્યારે એ શુભાંગી સીતાએ રામ, લક્ષ્મણ અને પોતાના કુળના લોકોનો વિચાર કર્યો.
તસ્યા વિશોકાનિ તદા બહૂનિ ધૈર્યાર્જિતાનિ પ્રવરાણિ લોકે। પ્રાદુર્નિમિત્તાનિ તદા બભૂવુઃ પુરાપિ સિદ્ધાન્યુપલક્ષિતાનિ
તે સમયે, steadfastતા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા અને દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ એવા અનેક શુભ સંકેતો તેણીને દેખાયા, જે પહેલાથી જ સિદ્ધ લોકોએ પણ જોયા હતા.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તથાગતાં તાં વ્યથિતામનિન્દિતાં વ્યતીતહર્ષાં પરિદીનમાનસામ્। શુભાં નિમિત્તાનિ શુભાનિ ભેજિરે નરં શ્રિયા જુષ્ટમિવોપસેવિનઃ
એવી દુઃખી, નિર્દોષ, આનંદથી વિહોણ અને મનથી ખૂબ જ દુઃખી થયેલી સ્ત્રી પાસે, જેમ ભાગ્યશાળી પુરુષ પાસે શુભ સંકેતો આવે છે, તેમ શુભ સંકેતો આવ્યા.
તસ્યાઃ શુભં વામમરાલપક્ષ્મ- રાજ્યાવૃતં કૃષ્ણવિશાલશુક્લમ્। પ્રાસ્પન્દતૈકં નયનં સુકેશ્યા મીનાહતં પદ્મમિવાભિતામ્રમ્
સુંદર વાળવાળી એ સ્ત્રીનું ડાબું આંખ, લાંબા પાંખડીઓથી ઘેરાયેલું અને કાળી-વિશાળ સફેદીથી ઘેરાયેલું, માછલીએ ફટકારેલા લાલ કમળ જેવું ફફડવા લાગ્યું.