લઙ્કા દૃષ્ટા મયા સ્વપ્ને રાવણેનાભિરક્ષિતા। દગ્ધા રામસ્ય દૂતેન વાનરેણ તરસ્વિના
હું સપનામાં લંકાને જોયી, જ્યાં રાવણ બધી રીતે રક્ષા કરતો હતો, પણ રામના વાનર દૂતએ તેને બળાવી નાખી.
પીત્વા તૈલં પ્રમત્તાશ્ચ પ્રહસન્ત્યો મહાસ્વનાઃ। લઙ્કાયાં ભસ્મરૂક્ષાયાં સર્વા રાક્ષસયોષિતઃ
લંકામાં બધી રાક્ષસ સ્ત્રીઓ તેલ પીધા પછી મસ્ત થઈને ઉંચા અવાજે હસતી હતી અને બધી રાખથી મલિન દેખાતી હતી.
કુમ્ભકર્ણાદયશ્ચેમે સર્વે રાક્ષસપુંગવાઃ। રક્તં નિવસનં ગૃહ્ય પ્રવિષ્ટા ગોમયહ્રદમ્
કુંભકર્ણ અને બીજા મુખ્ય રાક્ષસોએ લાલ વસ્ત્ર પેહરીને ગાયના છાણના તળાવમાં પ્રવેશ કર્યો.
અપગચ્છત પશ્યધ્વં સીતામાપ્નોતિ રાઘવઃ। ઘાતયેત્ પરમામર્ષી યુષ્માન્ સાર્ધં હિ રાક્ષસૈઃ
તમે બધા દૂર જાઓ અને જોઈ લો—રાઘવ સીતાને મેળવી લેશે; તે ક્રોધથી ભરેલો છે અને તમને રાક્ષસો સાથે નાશ કરી નાખશે.
પ્રિયાં બહુમતાં ભાર્યાં વનવાસમનુવ્રતામ્। ભર્ત્સિતાં તર્જિતાં વાપિ નાનુમંસ્યતિ રાઘવઃ
રાઘવ પોતાની પ્રિય અને માન્ય પત્ની, જેણે વનવાસમાં તેની સાથે રહી છે, તેની અવમાની કે ધમકી કદી સહન કરશે નહીં.
તદલં ક્રૂરવાક્યૈશ્ચ સાન્ત્વમેવાભિધીયતામ્। અભિયાચામ વૈદેહીમેતદ્ધિ મમ રોચતે
હવે કઠોર વચનો પૂરતા, હવે માત્ર મીઠા અને શાંત શબ્દો બોલો. ચાલો, આપણે વૈદેહીને વિનંતી કરીએ—મને એ જ ગમશે.
યસ્યા હ્યેવંવિધઃ સ્વપ્નો દુઃખિતાયાઃ પ્રદૃશ્યતે। સા દુઃખૈર્બહુભિર્મુક્તા પ્રિયં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્
જે દુઃખી સ્ત્રીને આવું સ્વપ્ન દેખાય છે, તે અનેક દુઃખોથી છૂટકારો પામશે અને પોતાના સૌથી પ્રિયને મેળવે છે.
ભર્ત્સિતામપિ યાચધ્વં રાક્ષસ્યઃ કિં વિવક્ષયા। રાઘવાદ્ધિ ભયં ઘોરં રાક્ષસાનામુપસ્થિતમ્
ભલે તેને અવમાનિત કરવામાં આવી હોય, રાક્ષસીઓ, તમે એના પાસે વિનંતી કરો—વધારે બોલવાથી શું ફાયદો? રાઘવથી ભયંકર ભય રાક્ષસો પર આવી ગયું છે.
પ્રણિપાતપ્રસન્ના હિ મૈથિલી જનકાત્મજા। અલમેષા પરિત્રાતું રાક્ષસ્યો મહતો ભયાત્
મૈથિલી, જનકની પુત્રી, નમ્રતાથી સહેલાઈથી પ્રસન્ન થાય છે; એ જ એકલી મોટી મુશ્કેલીમાંથી રાક્ષસીઓને બચાવવા પૂરતી છે.
અપિ ચાસ્યા વિશાલાક્ષ્યા ન કિંચિદુપલક્ષયે। વિરૂપમપિ ચાંગેષુ સુસૂક્ષ્મમપિ લક્ષણમ્
આ વિશાળ નેત્રવાળી સ્ત્રીના શરીરે મને ક્યાંયે પણ કોઈ ખોટ કે દાગ જોવા મળતો નથી—even નાની ખામી પણ નથી.
છાયાવૈગુણ્યમાત્રં તુ શઙ્કે દુઃખમુપસ્થિતમ્। અદુઃખાર્હામિમાં દેવીં વૈહાયસમુપસ્થિતામ્
મને તો માત્ર એના છાયામાં થોડું અપૂર્ણતા લાગે છે; આ દેવી deserving નથી છતાં દુઃખમાં આવી છે.
અર્થસિદ્ધિં તુ વૈદેહ્યાઃ પશ્યામ્યહમુપસ્થિતામ્। રાક્ષસેન્દ્રવિનાશં ચ વિજયં રાઘવસ્ય ચ
હું સ્પષ્ટ જોઈ રહ્યો છું કે વૈદેહીનું કામ હવે સિદ્ધ થવાનું છે, રાક્ષસોના રાજાનું વિનાશ અને રાઘવની જીત પણ નજીક છે.
નિમિત્તભૂતમેતત્ તુ શ્રોતુમસ્યા મહત્ પ્રિયમ્। દૃશ્યતે ચ સ્ફુરચ્ચક્ષુઃ પદ્મપત્રમિવાયતમ્
આ તો શુભ સંકેત છે—એના માટે આવું આનંદદાયક સાંભળવું; અને એના વિશાળ કમળપાંખ જેવી આંખો હલતી દેખાય છે.
ઈષદ્ધિ હૃષિતો વાસ્યા દક્ષિણાયા હ્યદક્ષિણઃ। અકસ્માદેવ વૈદેહ્યા બાહુરેકઃ પ્રકમ્પતે
સાચે જ, વૈદેહીનો જમણો હાથ, જે સામાન્ય રીતે શાંત રહે છે, અચાનક થોડો ધ્રૂજતો દેખાય છે અને એના એક હાથમાં જ આ લક્ષણ છે.
કરેણુહસ્તપ્રતિમઃ સવ્યશ્ચોરુરનુત્તમઃ। વેપન્ કથયતીવાસ્યા રાઘવં પુરતઃ સ્થિતમ્
એની ડાબી જાંઘ, જે નાનકડા હાથીના સૂંડ જેવી છે, ધ્રૂજતી હોય એમ લાગે છે કે જાણે રાઘવ એના સામે ઉભો છે એમ સંકેત આપે છે.
પક્ષી ચ શાખાનિલયં પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ પુનશ્ચોત્તમસાન્ત્વવાદી। સુસ્વાગતાં વાચમુદીરયાણઃ પુનઃ પુનશ્ચોદયતીવ હૃષ્ટઃ
અને એક પક્ષી ડાળીઓમાં પોતાના માળામાં જઈને વારંવાર શુભ અને શાંતવાવાળી બોલી બોલે છે, જાણે એ ખુશીથી એને ફરીથી પ્રોત્સાહન આપે છે.
તતઃ સા હ્રીમતી બાલા ભર્તુર્વિજયહર્ષિતા। અવોચદ્ યદિ તત્ તથ્યં ભવેયં શરણં હિ વઃ
પછી એ લજ્જાશીલ યુવતી, પતિની વિજયની આશાથી આનંદિત થઈ, બોલી: 'જો આ સાચું હોય, તો હું ખરેખર તમારો આશરો બની જઉં.'
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વચો નિશમ્ય તદ્ રાવણસ્યાપ્રિયમપ્રિયાર્તા। સીતા વિતત્રાસ યથા વનાન્તે સિંહાભિપન્ના ગજરાજકન્યા
રાવણના કડક શબ્દો સાંભળીને, જે સીતાને દુઃખ આપતા હતા, સીતાનું મન ભયથી ભરાઈ ગયું. જંગલના કાંઠે સિંહે હુમલો કર્યો હોય એવી રીતે, હાથીરાજની દીકરી જેમ ડરી જાય, તેમ સીતાએ પણ ડર અનુભવ્યો.
સા રાક્ષસીમધ્યગતા ચ ભીરુ- ર્વાગ્ભિર્ભૃશં રાવણતર્જિતા ચ। કાન્તારમધ્યે વિજને વિસૃષ્ટા બાલેવ કન્યા વિલલાપ સીતા
રાક્ષસી સ્ત્રીઓની વચ્ચે, ભયભીત સીતાને રાવણના ધમકાવતાં શબ્દો સાંભળીને બહુ જ ગભરાટ થયો. એકલી છોકરીને જંગલમાં છોડવામાં આવે તેમ, સીતાએ પણ એકલવાયી થઈને રડવું શરૂ કર્યું.
સત્યં બતેદં પ્રવદન્તિ લોકે નાકાલમૃત્યુર્ભવતીતિ સન્તઃ। યત્રાહમેવં પરિભર્ત્સ્યમાના જીવામિ યસ્માત્ ક્ષણમપ્યપુણ્યા
સાચે લોકો કહે છે કે સારા માણસોને અસમયે મૃત્યુ આવતું નથી. કેમ કે, હું એટલી અપમાનિત થઈ રહી છું છતાં, અયોગ્ય હોવા છતાં, એક ક્ષણ માટે પણ જીવતી રહી છું.
સુખાદ્ વિહીનં બહુદુઃખપૂર્ણ- મિદં તુ નૂનં હૃદયં સ્થિરં મે। વિદીર્યતે યન્ન સહસ્રધાદ્ય વજ્રાહતં શૃંગમિવાચલસ્ય
આપણે જોઈ શકીએ એવું લાગે છે કે મારું હૃદય ખરેખર મજબૂત છે. સુખથી વંચિત અને અનેક દુઃખોથી ભરેલું હોવા છતાં, આજે પણ મારા હૃદયના હજારો ટુકડા થઈ જતાં નથી, જેમ વીજળી પડતાં પર્વતની ટોચ તૂટી જાય છે.
નૈવાસ્તિ નૂનં મમ દોષમત્ર વધ્યાહમસ્યાપ્રિયદર્શનસ્ય। ભાવં ન ચાસ્યાહમનુપ્રદાતુ- મલં દ્વિજો મન્ત્રમિવાદ્વિજાય
આમાં મારું કોઈ દોષ નથી, છતાં જેને હું ગમતી નથી તે મને મારી નાખવા ઈચ્છે છે. અને હું મારા મનની વાત પણ તેને કહી શકતી નથી, જેમ બ્રાહ્મણ અજાણ્યા માણસને મંત્ર નથી શીખવતો.
તસ્મિન્નનાગચ્છતિ લોકનાથે ગર્ભસ્થજન્તોરિવ શલ્યકૃન્તઃ। નૂનં મમાંગાન્યચિરાદનાર્યઃ શસ્ત્રૈઃ શિતૈશ્છેત્સ્યતિ રાક્ષસેન્દ્રઃ
જ્યારે જગતના સ્વામી અહીં આવતાં નથી, ત્યારે નિશ્ચયે જલ્દી જ રાક્ષસોના રાજા મારા અંગો પર ક્રૂર શસ્ત્રોથી ઘા કરશે, જેમ ગર્ભમાં રહેલા બાળકને કાંટાની પીડા થાય છે.
દુઃખં બતેદં નનુ દુઃખિતાયા માસૌ ચિરાયાભિગમિષ્યતો દ્વૌ। બદ્ધસ્ય વધ્યસ્ય યથા નિશાન્તે રાજોપરોધાદિવ તસ્કરસ્ય
આ દુઃખ તો દુઃખી માટે વધારે છે, કારણ કે હજુ બે મહિના સુધી રાહ જોવી પડશે. જેમ રાજાના હુકમથી બંધાયેલ અને મૃત્યુદંડ પામનાર ચોર માટે રાત લાંબી લાગે છે, તેમ મને પણ લાગે છે.
હા રામ હા લક્ષ્મણ હા સુમિત્રે હા રામમાતઃ સહ મે જનન્યઃ। એષા વિપદ્યામ્યહમલ્પભાગ્યા મહાર્ણવે નૌરિવ મૂઢવાતા
હાય રામ! હાય લક્ષ્મણ! હાય સુમિત્રા! હાય રામની માતા અને મારી માતા! હું, દુર્ભાગ્યવાળી, મહાસાગરમાં ભટકતી નાવ જેવી, ભયાનક પવનમાં ફસાઈને ડૂબી રહી છું.
તરસ્વિનૌ ધારયતા મૃગસ્ય સત્ત્વેન રૂપં મનુજેન્દ્રપુત્રૌ। નૂનં વિશસ્તૌ મમ કારણાત્ તૌ સિંહર્ષભૌ દ્વાવિવ વૈદ્યુતેન
મને લાગે છે કે મનુષ્યરાજના બે પુત્રોએ, મૃગના રૂપને સાચવી રાખીને, મારા કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે. બંને સિંહ જેવા ભાઈઓ વીજળીના ઘા જેવી આપત્તિથી માર્યા ગયા છે.
નૂનં સ કાલો મૃગરૂપધારી મામલ્પભાગ્યાં લુલુભે તદાનીમ્। યત્રાર્યપુત્રૌ વિસસર્જ મૂઢા રામાનુજં લક્ષ્મણપૂર્વજં ચ
નિશ્ચયે, એ સમય પોતે જ મૃગનું રૂપ ધારણ કરીને મને, દુર્ભાગ્યવાળી સીતાને, મોહમાં પાડી દીધું. ત્યારે મેં મૂર્ખાઈથી આર્યપુત્ર રામ અને તેમના નાના ભાઈ લક્ષ્મણને દૂર મોકલી દીધા.
હા રામ સત્યવ્રત દીર્ઘબાહો હા પૂર્ણચન્દ્રપ્રતિમાનવક્ત્ર। હા જીવલોકસ્ય હિતઃ પ્રિયશ્ચ વધ્યાં ન માં વેત્સિ હિ રાક્ષસાનામ્
હાય રામ, સત્યવ્રત, દીર્ઘબાહુ! હાય પૂર્ણચંદ્ર જેવા ચહેરાવાળા! હાય, સર્વ જીવના કલ્યાણકર્તા અને પ્રિય! તું જાણતો નથી કે હું રાક્ષસો દ્વારા મૃત્યુ માટે નિર્ધારિત થઈ ગઈ છું.
અનન્યદેવત્વમિયં ક્ષમા ચ ભૂમૌ ચ શય્યા નિયમશ્ચ ધર્મે। પતિવ્રતાત્વં વિફલં મમેદં કૃતં કૃતઘ્નેષ્વિવ માનુષાણામ્
મારો તારો સિવાય બીજાને દેવતા ન માનવાનો ભાવ, સહનશીલતા, જમીન પર સુવું અને ધર્મનું પાલન — પતિપ્રતિની નिष्ठા — આ બધું વ્યર્થ ગયું, જેમ કૃતઘ્ન માણસો પર દયા કરવી વ્યર્થ જાય છે.