સા સ્નાપયન્તી વિપુલૌ સ્તનૌ નેત્રજલસ્રવૈઃ। ચિન્તયન્તી ન શોકસ્ય તદાન્તમધિગચ્છતિ
એમ, સીતા આંખમાંથી વહેતા આંસુઓથી પોતાના વિશાળ સ્તનો ભીંજવતી રહી; વિચારી રહી, પણ દુઃખનો અંત ક્યાંય દેખાતો નહોતો.
સા વેપમાના પતિતા પ્રવાતે કદલી યથા। રાક્ષસીનાં ભયત્રસ્તા વિવર્ણવદનાભવત્
સીતા ધ્રુજીને પડી ગઈ, જાણે પવનમાં કેળાનું ઝાડ પડી જાય; રાક્ષસીઓના ભયથી એના ચહેરા પર રંગ જ રહ્યો નહોતો.
તસ્યાઃ સા દીર્ઘબહુલા વેપન્ત્યાઃ સીતયા તદા। દદૃશે કમ્પિતા વેણી વ્યાલીવ પરિસર્પતી
એ સમયે, લાંબા અને ઘણા વાળવાળી ધ્રુજતી સીતાની વેણી, સાપ જેવી લપસી રહી હતી.
સા નિઃશ્વસન્તી શોકાર્તા કોપોપહતચેતના। આર્તા વ્યસૃજદશ્રૂણિ મૈથિલી વિલલાપ ચ
મૈથિલી સીતા, દુઃખથી ઉદાસ, ગુસ્સાથી મન બગડી ગયેલી, ઊંડી શ્વાસો લઈ, દુઃખમાં રડી અને આંખોમાંથી આંસુ વહાવતી રહી.
હા રામેતિ ચ દુઃખાર્તા હા પુનર્લક્ષ્મણેતિ ચ। હા શ્વશ્રૂર્મમ કૌસલ્યે હા સુમિત્રેતિ ભામિની
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, એ બોલી: 'હાય રામ!' ફરી બોલી: 'હાય લક્ષ્મણ!' અને 'હાય મારી સાસુ કૌશલ્યા! હાય સુમિત્રા માતા!'
લોકપ્રવાદઃ સત્યોઽયં પણ્ડિતૈઃ સમુદાહૃતઃ। અકાલે દુર્લભો મૃત્યુઃ સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા
પંડિતો દ્વારા કહેવાતું જે લોકવાક્ય છે, એ ખરેખર સાચું છે: સમય પહેલા મૃત્યુ સ્ત્રી કે પુરુષ માટે સહેલું મળતું નથી.
યત્રાહમાભિઃ ક્રૂરાભી રાક્ષસીભિરિહાર્દિતા। જીવામિ હીના રામેણ મુહૂર્તમપિ દુઃખિતા
અહીં હું, આ ક્રૂર રાક્ષસીઓથી તડપાવાઈ રહી છું, રામથી વિયોગમાં, દુઃખી થઈને, એક ક્ષણ પણ જીવતી રહી છું.
એષાલ્પપુણ્યા કૃપણા વિનશિષ્યામ્યનાથવત્। સમુદ્રમધ્યે નૌઃ પૂર્ણા વાયુવેગૈરિવાહતા
હું, ઓછી પુણ્યવાળી અને દયનીય, અનાથની જેમ નાશ પામીશ; જેમ સમુદ્રના મધ્યમાં, પવનના ઝોકે ભરેલી નાવ ડૂબી જાય.
ભર્તારં તમપશ્યન્તી રાક્ષસીવશમાગતા। સીદામિ ખલુ શોકેન કૂલં તોયહતં યથા
પતિને જોઈ શકતી નથી અને રાક્ષસીઓના વશમાં આવી ગઈ છું; હું ખરેખર દુઃખથી ડૂબી રહી છું, જેમ પાણીથી તૂટેલું કિનારો.
તં પદ્મદલપત્રાક્ષં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્। ધન્યાઃ પશ્યન્તિ મે નાથં કૃતજ્ઞં પ્રિયવાદિનમ્
જેનાં આંખો કમળની પાંખડી જેવી છે, સિંહ જેવી ચાલ છે, ઉપકાર માનનારો અને મીઠું બોલનાર છે — એવા મારા સ્વામી રામને જોનાર લોકો ખરેખર ધન્ય છે.
સર્વથા તેન હીનાયા રામેણ વિદિતાત્મના। તીક્ષ્ણં વિષમિવાસ્વાદ્ય દુર્લભં મમ જીવનમ્
રામજી વિના, જે પોતાને ઓળખે છે, એમના વિયોગમાં મારું જીવન તો જાણે તીખા ઝેર જેવું અસહ્ય બની ગયું છે.
કીદૃશં તુ મહાપાપં મયા દેહાન્તરે કૃતમ્। તેનેદં પ્રાપ્યતે ઘોરં મહાદુઃખં સુદારુણમ્
ક્યાંક કોઈ જન્મમાં મેં એવું મોટું પાપ કર્યું હશે કે આજે મને આવું ભયાનક અને દુઃખદાયક દુઃખ સહન કરવું પડે છે?
જીવિતં ત્યક્તુમિચ્છામિ શોકેન મહતા વૃતા। રાક્ષસીભિશ્ચ રક્ષન્ત્યા રામો નાસાદ્યતે મયા
મારે તો આ ભારે શોકથી જીવન છોડવું છે, પણ રાક્ષસીઓની કડક નજર હેઠળ હું રામજી સુધી પહોંચી શકતી નથી.
ધિગસ્તુ ખલુ માનુષ્યં ધિગસ્તુ પરવશ્યતામ્। ન શક્યં યત્ પરિત્યક્તુમાત્મચ્છન્દેન જીવિતમ્
આ માનવજીવનને અને પરાધીનતાને ધિક્કાર છે, કારણ કે પોતાની ઈચ્છાથી જીવન છોડવું શક્ય નથી.
thumb|ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો છવ્વીસમો સર્ગ સાંભળો.
પ્રસક્તાશ્રુમુખી ત્વેવં બ્રુવતી જનકાત્મજા। અધોગતમુખી બાલા વિલપ્તુમુપચક્રમે
આ રીતે બોલતી જનકનંદિનીના ગાલે આંસુ વહેતા હતા, અને મુખ નીચે ઝુકેલું હતું. એ બાળિકા જેવી દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગી.
ઉન્મત્તેવ પ્રમત્તેવ ભ્રાન્તચિત્તેવ શોચતી। ઉપાવૃત્તા કિશોરીવ વિચેષ્ટન્તી મહીતલે
એ ક્યારેક પાગલ જેવી, ક્યારેક ઉન્મત્ત જેવી, ક્યારેક મનથી ગૂંચવાયેલી જેવી દુઃખ કરતી હતી, અને વળીને પાછી ફરેલી વાછરી જેવી જમીન પર તડપતી હતી.
રાઘવસ્ય પ્રમત્તસ્ય રક્ષસા કામરૂપિણા। રાવણેન પ્રમથ્યાહમાનીતા ક્રોશતી બલાત્
રાઘવ બેફામ હતો ત્યારે, કામરૂપ ધારણ કરનારા રાવણે મને બળજબરીથી પકડી અહીં લાવી, અને હું રડતી રહી.
રાક્ષસીવશમાપન્ના ભર્ત્સ્યમાના ચ દારુણમ્। ચિન્તયન્તી સુદુઃખાર્તા નાહં જીવિતુમુત્સહે
હવે હું રાક્ષસીઓના હાથમાં પડી ગઈ છું અને તેઓ મને કડક ધમકી આપે છે. ભારે દુઃખમાં હું હવે જીવતી રહી શકતી નથી.
નહિ મે જીવિતેનાર્થો નૈવાર્થૈર્ન ચ ભૂષણૈઃ। વસન્ત્યા રાક્ષસીમધ્યે વિના રામં મહારથમ્
રામજી જેવા મહાન રથયોધા વિના, રાક્ષસીઓ વચ્ચે રહેતી વખતે, જીવનમાં કે ધનમાં કે આભૂષણોમાં મને કોઈ રસ નથી.
અશ્મસારમિદં નૂનમથવાપ્યજરામરમ્। હૃદયં મમ યેનેદં ન દુઃખેન વિશીર્યતે
મારું હૃદય કદાચ પથ્થર જેવું છે, અથવા તો કદી ન બગડતું અને અમર છે, નહીં તો આવું દુઃખ સહન કરી શકત ન હોત.
ધિઙ્મામનાર્યામસતીં યાહં તેન વિના કૃતા। મુહૂર્તમપિ જીવામિ જીવિતં પાપજીવિકા
મારે ધિક્કાર છે, હું અયોગ્ય અને અવિશ્વાસુ છું, કેમ કે એ વિના પણ એક ક્ષણ માટે જીવતી રહી છું; મારું જીવન તો પાપી જીવન છે.
ચરણેનાપિ સવ્યેન ન સ્પૃશેયં નિશાચરમ્। રાવણં કિં પુનરહં કામયેયં વિગર્હિતમ્
હું તો રાવણને ડાબા પગથી પણ સ્પર્શ ન કરું, તો પછી એવા નિંદનીયને ઇચ્છવું તો દૂરની વાત છે.
પ્રત્યાખ્યાનં ન જાનાતિ નાત્માનં નાત્મનઃ કુલમ્। યો નૃશંસસ્વભાવેન માં પ્રાર્થયિતુમિચ્છતિ
જે ક્રૂર સ્વભાવનો છે અને મને મેળવવા ઈચ્છે છે, એ તો ના કહેવું શું છે, પોતે કોણ છે અને પોતાનું કુળ શું છે એ પણ જાણતો નથી.
છિન્ના ભિન્ના પ્રભિન્ના વા દીપ્તા વાગ્નૌ પ્રદીપિતા। રાવણં નોપતિષ્ઠેયં કિં પ્રલાપેન વશ્ચિરમ્
ભલે મને કાપી નાખે, ફોડી નાખે, ભભૂકતી અગ્નિમાં સળગાવી દે, તો પણ હું રાવણને કદી સ્વીકારું નહીં; તો પછી આ વ્યર્થ વાતો કેમ કરું?
ખ્યાતઃ પ્રાજ્ઞઃ કૃતજ્ઞશ્ચ સાનુક્રોશશ્ચ રાઘવઃ। સદ્વૃત્તો નિરનુક્રોશઃ શઙ્કે મદ્ભાગ્યસંક્ષયાત્
રાઘવ તો વિદ્વાન, ઉપકાર ઓળખનારો અને દયાળુ છે, હંમેશા સારા માર્ગે ચાલે છે; છતાં પણ મારા દુર્ભાગ્યે આજે એમાં દયા દેખાતી નથી.
રાક્ષસાનાં જનસ્થાને સહસ્રાણિ ચતુર્દશ। એકેનૈવ નિરસ્તાનિ સ માં કિં નાભિપદ્યતે
જનસ્થાનમાં ચૌદ હજાર રાક્ષસોને એણે એકલાએ હરાવ્યા હતા, તો પછી એ મને લેવા કેમ આવતો નથી?
નિરુદ્ધા રાવણેનાહમલ્પવીર્યેણ રક્ષસા। સમર્થઃ ખલુ મે ભર્તા રાવણં હન્તુમાહવે
મને તો રાવણ જેવો નબળો રાક્ષસ પકડી લાવ્યો છે, પણ મારાં પતિ તો યુદ્ધમાં રાવણને હરાવવાની સંપૂર્ણ શક્તિ ધરાવે છે.
વિરાધો દણ્ડકારણ્યે યેન રાક્ષસપુંગવઃ। રણે રામેણ નિહતઃ સ માં કિં નાભિપદ્યતે
દંડકવનમાં જે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ વિરાધને રામે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો, તો એ હવે મારી મદદે કેમ નથી આવતો?
કામં મધ્યે સમુદ્રસ્ય લઙ્કેયં દુષ્પ્રધર્ષણા। ન તુ રાઘવબાણાનાં ગતિરોધો ભવિષ્યતિ
નિશ્ચયે, આ લંકા સમુદ્રના વચ્ચે છે અને તેને જીતવી અઘરી છે, પણ રાઘવના બાણો માટે કોઈ અવરોધ રહેશે નહીં.