તાં ભર્ત્સ્યમાનાં સમ્પ્રેક્ષ્ય રાક્ષસેન્દ્રેણ જાનકીમ્। દેવગન્ધર્વકન્યાસ્તા વિષેદુર્વિકૃતેક્ષણાઃ
જ્યારે રાક્ષસના રાજાએ જાનકીને ધમકી આપી, ત્યારે દેવ અને ગાંધીર્વ કન્યાઓનું મન દુઃખી થઈ ગયું અને તેમની આંખો બદલાઈ ગઈ.
ઓષ્ઠપ્રકારૈરપરા નેત્રૈર્વક્ત્રૈસ્તથાપરાઃ। સીતામાશ્વાસયામાસુસ્તર્જિતાં તેન રક્ષસા
કેટલાંક કન્યાઓએ હોઠના ઇશારાથી, કેટલાંકએ આંખોથી અને કેટલાંકએ ચહેરાથી, રાક્ષસ દ્વારા ધમકાવાયેલી સીતાને ધીરજ આપી.
તાભિરાશ્વાસિતા સીતા રાવણં રાક્ષસાધિપમ્। ઉવાચાત્મહિતં વાક્યં વૃત્તશૌટીર્યગર્વિતમ્
આ રીતે તેમને ધીરજ મળતાં, સીતાએ રાક્ષસાધિપતિ રાવણને પોતાના હિત માટે, પોતાના સદ્આચાર પર ગર્વથી, યોગ્ય વચન કહ્યું.
નૂનં ન તે જનઃ કશ્ચિદસ્મિન્નિઃશ્રેયસિ સ્થિતઃ। નિવારયતિ યો ન ત્વાં કર્મણોઽસ્માદ્ વિગર્હિતાત્
નક્કી છે કે, તારા લોકોમાં કોઈ પણ સારા માર્ગ પર ચાલતો નથી, જે તને આ નિંદનીય કામથી અટકાવે.
માં હિ ધર્માત્મનઃ પત્નીં શચીમિવ શચીપતેઃ। ત્વદન્યસ્ત્રિષુ લોકેષુ પ્રાર્થયેન્મનસાપિ કઃ
મારે જેવો પતિ ધર્મનિષ્ઠ છે, એ રીતે શચીપતિની પત્ની શચી જેવી, તારી સિવાય ત્રણેય લોકમાં બીજું કોણ મનથી પણ ઇચ્છી શકે?
રાક્ષસાધમ રામસ્ય ભાર્યામમિતતેજસઃ। ઉક્તવાનસિ યત્ પાપં ક્વ ગતસ્તસ્ય મોક્ષ્યસે
રાક્ષસોમાં સૌથી નીચ, તું અમિત તેજવાળા રામની પત્ની સાથે જે પાપ કર્યું છે, એનો પરિણામથી બચવા તું ક્યાં જઈશ?
યથા દૃપ્તશ્ચ માતંગઃ શશશ્ચ સહિતૌ વને। તથા દ્વિરદવદ્ રામસ્ત્વં નીચ શશવત્ સ્મૃતઃ
જેમ અહંકારયુક્ત હાથી અને સસલું જંગલમાં સાથે હોય તો સરખા નથી, એ જ રીતે રામ હાથી જેવો છે અને તું નીચ સસલાં જેવો ગણાય છે.
સ ત્વમિક્ષ્વાકુનાથં વૈ ક્ષિપન્નિહ ન લજ્જસે। ચક્ષુષો વિષયે તસ્ય ન યાવદુપગચ્છસિ
તારે હજુ સુધી ઇક્ષ્વાકુ કુળના સ્વામી રામના નજરે પણ નથી પડ્યો, છતાં તું અહીં આવીને તેમને અપમાન કરે છે, પણ તને શરમ નથી આવતી.
ઇમે તે નયને ક્રૂરે વિકૃતે કૃષ્ણપિંગલે। ક્ષિતૌ ન પતિતે કસ્માન્મામનાર્ય નિરીક્ષતઃ
અનારી, તારી ક્રૂર, વિકૃત અને કાળી-પિંગળ આંખો હજુ જમીન પર પડી નથી, તો પણ તું કેમ મને એ નજરે જુએ છે?
તસ્ય ધર્માત્મનઃ પત્ની સ્નુષા દશરથસ્ય ચ। કથં વ્યાહરતો માં તે ન જિહ્વા પાપ શીર્યતિ
પાપી, હું ધર્મનિષ્ઠ પતિની પત્ની અને દશરથની વહુ છું, તો પણ જ્યારે તું મારા વિશે બોલે છે, ત્યારે તારી જીભ કેમ સુકાઈ નથી જાય?
અસંદેશાત્તુ રામસ્ય તપસશ્ચાનુપાલનાત્। ન ત્વાં કુર્મિ દશગ્રીવ ભસ્મ ભસ્માર્હતેજસા
રામનો આદેશ નથી અને મારા તપના પાલનથી, દશમુખ, હું તને તારા લાયક રાખ, મારા તેજથી રાખ કરી નાખતી નથી.
નાપહર્તુમહં શક્યા તસ્ય રામસ્ય ધીમતઃ। વિધિસ્તવ વધાર્થાય વિહિતો નાત્ર સંશયઃ
મારે રામ જેવા વિદ્વાન પતિ પાસેથી બળજબરીથી દૂર લઈ જવી શક્ય નથી; તારા વિનાશ માટે જ કિસ્મત નક્કી થઈ ગઈ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસાધિપઃ। વિવૃત્ય નયને ક્રૂરે જાનકીમન્વવૈક્ષત
સીતાના શબ્દો સાંભળીને રાક્ષસોના રાજા રાવણે પોતાની ભયાનક આંખો પહોળી કરી અને જાનકી તરફ તાક્યું.
નીલજીમૂતસંકાશો મહાભુજશિરોધરઃ। સિંહસત્ત્વગતિઃ શ્રીમાન્ દીપ્તજિહ્વોગ્રલોચનઃ
તેનું શરીર ઘેરા વાદળ જેવું કાળું હતું, ભુજાઓ મજબૂત અને માથું પહોળું, સિંહ જેવી ચાલ, તેજસ્વી સ્વરૂપ અને જ્વલંત જીભ તથા તીવ્ર નજર હતી.
ચલાગ્રમુકુટપ્રાંશુશ્ચિત્રમાલ્યાનુલેપનઃ। રક્તમાલ્યામ્બરધરસ્તપ્તાંગદવિભૂષણઃ
તેના ઊંચા અને ચમકતા મુગટ પર રંગબેરંગી માળા અને સુગંધિત લિપન લાગેલું હતું; લાલ ફૂલમાળાઓ અને કપડાં પહેરેલા, તથા તપતા સોનાની આભૂષણોથી શોભતો હતો.
શ્રોણીસૂત્રેણ મહતા મેચકેન સુસંવૃતઃ। અમૃતોત્પાદને નદ્ધો ભુજંગેનેવ મન્દરઃ
તેના કટિ પર વિશાળ અને રંગીન પટ્ટો મજબૂતીથી બંધાયેલો હતો, જાણે અમૃતમંથન સમયે મંદર પર્વતને સાપે બાંધી દીધો હોય એમ.
તાભ્યાં સ પરિપૂર્ણાભ્યાં ભુજાભ્યાં રાક્ષસેશ્વરઃ। શુશુભેઽચલસંકાશઃ શૃંગાભ્યામિવ મન્દરઃ
આ બંને ભરપૂર ભુજાઓ સાથે રાક્ષસોના સ્વામી મંદર પર્વતની જેમ બે શિખરો સાથે શોભતો હતો.
તરુણાદિત્યવર્ણાભ્યાં કુણ્ડલાભ્યાં વિભૂષિતઃ। રક્તપલ્લવપુષ્પાભ્યામશોકાભ્યામિવાચલઃ
કાનમાં નવયુવાન સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી કુંડળોથી શણગારેલો, જાણે લાલ કળીઓ અને ફૂલોવાળા અશોક વૃક્ષોથી શોભતો પર્વત હોય એમ લાગતો હતો.
સ કલ્પવૃક્ષપ્રતિમો વસન્ત ઇવ મૂર્તિમાન્। શ્મશાનચૈત્યપ્રતિમો ભૂષિતોઽપિ ભયંકરઃ
તે કલ્પવૃક્ષ જેવો, જાણે વસંત ઋતુએ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય, છતાં શણગારેલા હોવા છતાં સ્મશાનના મંદિરમાં જેવો ભયાનક લાગતો હતો.
અવેક્ષમાણો વૈદેહીં કોપસંરક્તલોચનઃ। ઉવાચ રાવણઃ સીતાં ભુજંગ ઇવ નિઃશ્વસન્
ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોથી વૈદેહી તરફ જોતા રાવણે, સાપ જેવો ફુફકારતો, સીતા સાથે વાત કરી.
અનયેનાભિસમ્પન્નમર્થહીનમનુવ્રતે। નાશયામ્યહમદ્ય ત્વાં સૂર્યઃ સંધ્યામિવૌજસા
તુ, જે નિષ્ફળ અને નિરર્થક ભક્તિથી જોડાયેલી છે, આજે હું તને મારી શક્તિથી નષ્ટ કરી દઈશ, જેમ સૂર્ય સંધ્યાને પોતાના તેજથી દુર કરે છે.
ઇત્યુક્ત્વા મૈથિલીં રાજા રાવણઃ શત્રુરાવણઃ। સંદદર્શ તતઃ સર્વા રાક્ષસીર્ઘોરદર્શનાઃ
આ રીતે મૈથિલી સાથે બોલ્યા પછી, દુશ્મનોના ભયરૂપ રાજા રાવણે, પછી ભયાનક દેખાવ ધરાવતી બધી રાક્ષસીઓને બોલાવી.
એકાક્ષીમેકકર્ણાં ચ કર્ણપ્રાવરણાં તથા। ગોકર્ણીં હસ્તિકર્ણીં ચ લમ્બકર્ણીમકર્ણિકામ્
કોઈ એક આંખવાળી, કોઈ એક કાનવાળી, કોઈના કાન ઢંકાયેલા, કોઈ ગાય જેવા કાનવાળી, કોઈ હાથી જેવા, કોઈ લટકતા કાનવાળી અને કોઈ કાન વગરની હતી.
હસ્તિપદ્યશ્વપદ્યૌ ચ ગોપદીં પાદચૂલિકામ્। એકાક્ષીમેકપાદીં ચ પૃથુપાદીમપાદિકામ્
કોઈના હાથ હાથીના પગ જેવા, કોઈના પગ ઘોડાના ખુરા જેવા, કોઈ ગાયના પગવાળી, કોઈ નાના પગવાળી, કોઈ એક આંખવાળી, કોઈ એક પગવાળી, કોઈ પહોળા પગવાળી અને કોઈ પગ વગરની હતી.
અતિમાત્રશિરોગ્રીવામતિમાત્રકુચોદરીમ્। અતિમાત્રાસ્યનેત્રાં ચ દીર્ઘજિહ્વાનખામપિ
કોઈના માથા અને ગળા અતિ વિશાળ, કોઈના સ્તન અને પેટ બહુ મોટા, કોઈના મોઢા અને આંખો વિશાળ, લાંબી જીભ અને નખવાળી પણ હતી.
અનાસિકાં સિંહમુખીં ગોમુખીં સૂકરીમુખીમ્। યથા મદ્વશગા સીતા ક્ષિપ્રં ભવતિ જાનકી
કોઈ નાક વગરની, કોઈ સિંહમુખવાળી, કોઈ ગાયમુખવાળી, કોઈ ડૂંગરમુખવાળી—આ બધું એ માટે કે સીતા, જનકનંદિની, વહેલી તકે મારી આજ્ઞામાં આવી જાય.
તથા કુરુત રાક્ષસ્યઃ સર્વાઃ ક્ષિપ્રં સમેત્ય વા। પ્રતિલોમાનુલોમૈશ્ચ સામદાનાદિભેદનૈઃ
તમે બધી રાક્ષસીઓ, તરત જ ભેગી થાઓ અને ઉલટાં-સુલટાં ઉપાયો, સમજાવટ, ભેટ અને ફૂટ પાડવાના ઉપાયો અપનાવીને—
આવર્જયત વૈદેહીં દણ્ડસ્યોદ્યમનેન ચ। ઇતિ પ્રતિસમાદિશ્ય રાક્ષસેન્દ્રઃ પુનઃ પુનઃ
વૈદેહીને મનાવવા, દંડની ધમકી આપીને પણ, આવું વારંવાર આદેશ આપીને રાક્ષસોના રાજાએ કહ્યું.
કામમન્યુપરીતાત્મા જાનકીં પ્રતિ ગર્જત। ઉપગમ્ય તતઃ ક્ષિપ્રં રાક્ષસી ધાન્યમાલિની
કામ અને ક્રોધથી ભરાયેલા રાવણ, જાનકી સામે ગર્જના કરતા, ત્યારે રાક્ષસી ધાન્યમાલિની ઝડપથી આગળ આવી.
પરિષ્વજ્ય દશગ્રીવમિદં વચનમબ્રવીત્। મયા ક્રીડ મહારાજ સીતયા કિં તવાનયા
તેને દશમુખને ચાંપતા કહ્યું: 'મહારાજ, મારી સાથે રમો; તમને આ સીતા શું કામ જોઈએ?'