ક્ષિતિક્ષમા પુષ્કરસંનિભેક્ષણા યા રક્ષિતા રાઘવલક્ષ્મણાભ્યામ્। સા રાક્ષસીભિર્વિકૃતેક્ષણાભિઃ સંરક્ષ્યતે સમ્પ્રતિ વૃક્ષમૂલે
પૃથ્વી જેટલી સહનશીલ, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી, જે પહેલાં રાઘવ અને લક્ષ્મણ દ્વારા રક્ષાતી હતી, એ હવે વાંકડા નજરવાળી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ દ્વારા વૃક્ષની નીચે રાખવામાં આવી છે.
હિમહતનલિનીવ નષ્ટશોભા વ્યસનપરમ્પરયા નિપીડ્યમાના। સહચરરહિતેવ ચક્રવાકી જનકસુતા કૃપણાં દશાં પ્રપન્ના
હિમથી મરઝાયેલી કમળની જેમ, સૌંદર્ય ગુમાવેલી, દુઃખના પરંપરાથી પીડાયેલી, સાથી વિના ચક્રવાક જેવી, જનકની દીકરી હવે દયનીય હાલતમાં છે.
અસ્યા હિ પુષ્પાવનતાગ્રશાખાઃ શોકં દૃઢં વૈ જનયન્ત્યશોકાઃ। હિમવ્યપાયેન ચ શીતરશ્મિ- રભ્યુત્થિતો નૈકસહસ્રરશ્મિઃ
આ અશોક વૃક્ષોની ફૂલોથી ઝૂકી ગયેલી ડાળીઓ સીતા માટે દુઃખ વધારે છે; જેમ શિયાળુ ઋતુ જતાં ઠંડા કિરણોવાળો સૂર્ય ઉગે છે, એમ હજારો કિરણો ધરાવતો સૂર્ય પણ આકાશમાં ચડી આવે છે.
ઇત્યેવમર્થં કપિરન્વવેક્ષ્ય સીતેયમિત્યેવ તુ જાતબુદ્ધિઃ। સંશ્રિત્ય તસ્મિન્ નિષસાદ વૃક્ષે બલી હરીણામૃષભસ્તરસ્વી
આ રીતે વિચાર કરીને, વાનર રાજહનુમાનને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ સીતા છે. પછી તે મજબૂત અને ઝડપી વાનર એ વૃક્ષ પર આશરો લઈને બેઠો.
thumb|સપ્તદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તદશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સુંદરકાંડનો સત્તરમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ કુમુદખણ્ડાભો નિર્મલં નિર્મલોદયઃ। પ્રજગામ નભશ્ચન્દ્રો હંસો નીલમિવોદકમ્
પછી, સફેદ કમળના સમાન નિર્મળ ચાંદ્રમાએ આકાશમાં સ્પષ્ટ રીતે ઉગીને, નિલા જળમાં હંસ જેવો લાગતો હતો.
સાચિવ્યમિવ કુર્વન્ સ પ્રભયા નિર્મલપ્રભઃ। ચન્દ્રમા રશ્મિભિઃ શીતૈઃ સિષેવે પવનાત્મજમ્
એ ચાંદ્રમાએ પોતાની ઠંડી કિરણોથી companionship આપતી હોય તેમ પવનદેવપુત્ર હનુમાનની સેવા કરી.
સ દદર્શ તતઃ સીતાં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્। શોકભારૈરિવ ન્યસ્તાં ભારૈર્નાવમિવામ્ભસિ
પછી હનુમાને સીતાને જોયા, જેમનું ચહેરું પૂર્ણચંદ્ર જેવું તેજસ્વી હતું, પણ ભારે દુઃખોથી ઝૂકી ગયેલું હતું, જાણે પાણીમાં ભારથી ડૂબતી નૌકા હોય.
દિદૃક્ષમાણો વૈદેહીં હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। સ દદર્શાવિદૂરસ્થા રાક્ષસીર્ઘોરદર્શનાઃ
મારુતિપુત્ર હનુમાન, વૈદેહી સીતાને જોવા ઇચ્છતો હતો, ત્યારે તેણે નજીકમાં ભયાનક દેખાવવાળી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ જોયા.
એકાક્ષીમેકકર્ણાં ચ કર્ણપ્રાવરણાં તથા। અકર્ણાં શઙ્કુકર્ણાં ચ મસ્તકોચ્છ્વાસનાસિકામ્
કોઈની એક જ આંખ હતી, કોઈના એક જ કાન, કોઈના કાન ઢાંકી દીધેલા, કોઈના કાન જ નહોતાં, કોઈના શંખ જેવાં કાન, અને કોઈની નાક માથા સુધી ઊંચી હતી.
અતિકાયોત્તમાંગીં ચ તનુદીર્ઘશિરોધરામ્। ધ્વસ્તકેશીં તથાકેશીં કેશકમ્બલધારિણીમ્
કોઈનું શરીર બહુ મોટું અને અંગો વિશાળ, કોઈની પાતળી અને લાંબી ગળા, કોઈના વાળ વિખરાયેલા, કોઈના વાળ ઘણા, અને કોઈએ વાળનો કમળો પહેરેલો.
લમ્બકર્ણલલાટાં ચ લમ્બોદરપયોધરામ્। લમ્બોષ્ઠીં ચિબુકોષ્ઠીં ચ લમ્બાસ્યાં લમ્બજાનુકામ્
કોઈના કાન અને કપાળ લટકતા, કોઈનું પેટ અને સ્તન લટકતા, કોઈના હોઠ અને ચિહ્ન મોટા, કોઈનું મોઢું મોટું, અને કોઈના ઘૂંટણ લટકતા.
હ્રસ્વાં દીર્ઘાં ચ કુબ્જાં ચ વિકટાં વામનાં તથા। કરાલાં ભુગ્નવક્ત્રાં ચ પિંગાક્ષીં વિકૃતાનનામ્
કોઈ નાની, કોઈ ઊંચી, કોઈ કૂણું, કોઈ વિકૃત, કોઈ બાવટ, કોઈ ભયાનક, કોઈ વાંકડા ચહેરાવાળી, પીળા આંખોવાળી અને વિકૃત ચહેરાવાળી હતી.
વિકૃતાઃ પિંગલાઃ કાલીઃ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ। કાલાયસમહાશૂલકૂટમુદ્ગરધારિણીઃ
કેટલાંક વિકૃત, પીળા, કાળા, ગુસ્સાવાળા અને ઝઘડો પ્રેમી હતાં; તેઓએ કાળા લોખંડના શૂળ અને ગદા પકડી હતી.
વરાહમૃગશાર્દૂલમહિષાજશિવામુખાઃ। ગજોષ્ટ્રહયપાદાશ્ચ નિખાતશિરસોઽપરાઃ
કેટલાંની સૂંઢ વાંદરા, હરણ, વાઘ, મહિષ, બકરા જેવી હતી; કેટલાકના પગ હાથી, ઊંટ, ઘોડા જેવા, અને કેટલાકના માથા જમીનમાં ઘૂસેલા હતા.
એકહસ્તૈકપાદાશ્ચ ખરકર્ણ્યશ્વકર્ણિકાઃ। ગોકર્ણીર્હસ્તિકર્ણીશ્ચ હરિકર્ણીસ્તથાપરાઃ
કેટલાંના એક જ હાથ, એક જ પગ; કેટલાકના ગધેડા જેવા કાન, કેટલાકના ઘોડા જેવા, કેટલાકના ગાય જેવા, કેટલાકના હાથી જેવા, અને કેટલાકના વાંદરા જેવા કાન હતાં.
અતિનાસાશ્ચ કાશ્ચિચ્ચ તિર્યઙ્નાસા અનાસિકાઃ। ગજસંનિભનાસાશ્ચ લલાટોચ્છ્વાસનાસિકાઃ
કેટલાંની નાક બહુ મોટી, કેટલીક વાંકી, કેટલીક તો નાક વગરની; કેટલીક હાથી જેવી મોટી નાકવાળી, અને કેટલીક કપાળમાંથી શ્વાસ લેતી હતી.
હસ્તિપાદા મહાપાદા ગોપાદાઃ પાદચૂલિકાઃ। અતિમાત્રશિરોગ્રીવા અતિમાત્રકુચોદરીઃ
કેટલાંના પગ હાથી જેવા, કેટલાકના બહુ મોટા પગ, કેટલાકના ગાય જેવા પગ, કેટલાકના પગ પાંખડી જેવા; કેટલાકના માથું અને ગળા બહુ મોટા, અને કેટલાકના સ્તન અને પેટ પણ વધારે મોટા હતાં.
અતિમાત્રાસ્યનેત્રાશ્ચ દીર્ઘજિહ્વાનનાસ્તથા। અજામુખીર્હસ્તિમુખીર્ગોમુખીઃ સૂકરીમુખીઃ
કેટલાંના મોઢા અને આંખો બહુ મોટા, લાંબી જીભ અને ચહેરાવાળી; કેટલીક બકરા જેવી, કેટલીક હાથી જેવી, કેટલીક ગાય જેવી, અને કેટલીક ડૂંગર જેવી ચહેરાવાળી હતી.
હયોષ્ટ્રખરવક્ત્રાશ્ચ રાક્ષસીર્ઘોરદર્શનાઃ। શૂલમુદ્ગરહસ્તાશ્ચ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ
કેટલાંના ઘોડા, ઊંટ અને ગધેડા જેવા ચહેરા, ભયાનક દેખાવવાળી રાક્ષસીઓ; તેઓએ શૂળ અને ગદા પકડી હતી, ગુસ્સાવાળી અને ઝઘડો પ્રેમી હતી.
કરાલા ધૂમ્રકેશિન્યો રાક્ષસીર્વિકૃતાનનાઃ। પિબન્તિ સતતં પાનં સુરામાંસસદાપ્રિયાઃ
ભયાનક, ધૂમ્ર વાળવાળી, વિકૃત ચહેરાવાળી રાક્ષસીઓ સતત મદિરા પીતી અને હંમેશાં માંસ ખાવાની શોખીન હતી.
સ્કન્ધવન્તમુપાસીનાઃ પરિવાર્ય વનસ્પતિમ્। તસ્યાધસ્તાચ્ચ તાં દેવીં રાજપુત્રીમનિન્દિતામ્
પહોળા ખભાવાળા વૃક્ષને ઘેરીને બેઠેલી હતી અને તેના નીચે નિર્દોષ રાજકુમારી એ દેવી હતી.
લક્ષયામાસ લક્ષ્મીવાન્ હનૂમાઞ્જનકાત્મજામ્। નિષ્પ્રભાં શોકસંતપ્તાં મલસંકુલમૂર્ધજામ્
લક્ષ્મીથી ભરપૂર હનુમાનજી એ જનકનંદિનીને જોયા—જેઓ શોકથી દુર્બળ, તેજહીન અને વાળમાં માટી ભરાઈ ગઈ હતી.
ક્ષીણપુણ્યાં ચ્યુતાં ભૂમૌ તારાં નિપતિતામિવ। ચારિત્રવ્યપદેશાઢ્યાં ભર્તૃદર્શનદુર્ગતામ્
પુણ્ય ઓછું થઈ ગયું હોય એવી, પૃથ્વી પર પડેલી તારાની જેમ, જે ગુણોથી સમૃદ્ધ હતી પણ પતિથી વિયોગના દુઃખમાં હતી.
ભૂષણૈરુત્તમૈર્હીનાં ભર્તૃવાત્સલ્યભૂષિતામ્। રાક્ષસાધિપસંરુદ્ધાં બન્ધુભિશ્ચ વિનાકૃતામ્
સુંદર આભૂષણોથી વિહોણી, પતિના પ્રેમથી શોભાયમાન, રાક્ષસાધિપતિ દ્વારા કેદ અને પોતાના સગાંથી વિયોગમાં હતી.
વિયૂથાં સિંહસંરુદ્ધાં બદ્ધાં ગજવધૂમિવ। ચન્દ્રરેખાં પયોદાન્તે શારદાભ્રૈરિવાવૃતામ્
સૈનિકોથી ઘેરી, સિંહથી ઘેરાયેલી ગજવધૂ જેવી, મેઘના કાંઠે ચાંદની રેખા જેવી, શરદના વાદળોથી ઢંકાયેલી હતી.
ક્લિષ્ટરૂપામસંસ્પર્શાદયુક્તામિવ વલ્લકીમ્। સ તાં ભર્તૃહિતે યુક્તામયુક્તાં રક્ષસાં વશે
દુઃખી દેહવાળી, અસ્પર્શિત, જેમ વાંસળી બેસે નહીં એવી, પતિના હિતમાં તત્પર છતાં રાક્ષસીના વશમાં હતી.
અશોકવનિકામધ્યે શોકસાગરમાપ્લુતામ્। તાભિઃ પરિવૃતાં તત્ર સગ્રહામિવ રોહિણીમ્
અશોક વનના મધ્યમાં, દુઃખના સાગરમાં ગરકાવ, એ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી, જેમ ગ્રહો સાથે રોહિણી તારા હોય.
દદર્શ હનુમાંસ્તત્ર લતામકુસુમામિવ। સા મલેન ચ દિગ્ધાંગી વપુષા ચાપ્યલંકૃતા। મૃણાલી પઙ્કદિગ્ધેવ વિભાતિ ચ ન ભાતિ ચ
હનુમાનજી એ ત્યાં એને જોયા, જેમ ફૂલો વિના લતા હોય; શરીર માટીથી મસળાયેલું, છતાં સુંદરતા યથાવત્; કમળની ડાળ માટીથી મસળાયેલી હોય, એવી—ક્યારે તેજસ્વી લાગે, ક્યારે ન લાગે.
મલિનેન તુ વસ્ત્રેણ પરિક્લિષ્ટેન ભામિનીમ્। સંવૃતાં મૃગશાવાક્ષીં દદર્શ હનુમાન્ કપિઃ
મેલવાળા, જૂના કપડાં પહેરેલી તેજસ્વિ, મૃગશાવક જેવી આંખવાળી, ઢંકાયેલી, એવીને વાનર હનુમાનજી એ જોયા.