દુષ્કરં કૃતવાન્ રામો હીનો યદનયા પ્રભુઃ। ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાવસીદતિ
રામે અઘરું કાર્ય કર્યું છે — આ દેવી વિના પણ એ પોતાના શરીરનું ધારણ કરે છે અને શોકમાં ડૂબતો નથી.
એવં સીતાં તથા દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટઃ પવનસમ્ભવઃ। જગામ મનસા રામં પ્રશશંસ ચ તં પ્રભુમ્
આ રીતે સીતાને જોઈ પવનપુત્ર આનંદિત થયો, મનથી રામને યાદ કર્યો અને એ પ્રભુની સ્તુતિ કરી.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો સોળમો સર્ગ હવે સાંભળો.
પ્રશસ્ય તુ પ્રશસ્તવ્યાં સીતાં તાં હરિપુંગવઃ। ગુણાભિરામં રામં ચ પુનશ્ચિન્તાપરોઽભવત્
સ્તુતિપાત્ર એવી સીતાની પ્રશંસા કર્યા પછી વાનરશ્રેષ્ઠ ફરીથી ગુણવાન રામના વિચારમાં લીન થયો.
સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ। સીતામાશ્રિત્ય તેજસ્વી હનૂમાન્ વિલલાપ હ
થોડા સમય ધ્યાન કરીને, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, તેજસ્વી હનુમાન સીતાની યાદ કરીને દુઃખી થયો.
માન્યા ગુરુવિનીતસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ગુરુપ્રિયા। યદિ સીતા હિ દુઃખાર્તા કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
આ દેવી માન્ય છે, ગુરુઓને ભક્તિપૂર્વક માનતી અને ગુરુપ્રિય લક્ષ્મણને પ્રિય છે; જો દુઃખથી પીડાયેલી સીતાનો અંત આવી ગયો હોય, તો ખરેખર સમયને કોઈ પાર નથી.
રામસ્ય વ્યવસાયજ્ઞા લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ। નાત્યર્થં ક્ષુભ્યતે દેવી ગંગેવ જલદાગમે
રામના નિશ્ચય અને બુદ્ધિશાળી લક્ષ્મણના જ્ઞાનને જાણનારી દેવી વધારે અસ્વસ્થ થતી નથી, જેમ વરસાદના આરંભે ગંગા શાંત રહે છે.
તુલ્યશીલવયોવૃત્તાં તુલ્યાભિજનલક્ષણામ્। રાઘવોઽર્હતિ વૈદેહીં તં ચેયમસિતેક્ષણા
જેવી સ્વભાવ, ઉંમર, વર્તન, કુળ અને લક્ષણોમાં સમાન છે એવી વૈદેહી રાઘવને યોગ્ય છે અને આ કાળી આંખોવાળી પણ તેને યોગ્ય છે.
તાં દૃષ્ટ્વા નવહેમાભાં લોકકાન્તામિવ શ્રિયમ્। જગામ મનસા રામં વચનં ચેદમબ્રવીત્
નવું સોનાં જેવું તેજ ધરાવતી અને જગતને પ્રિય શ્રી જેવી સીતાને જોઈ, તેણે મનથી રામને યાદ કર્યો અને આ શબ્દો કહ્યા:
અસ્યા હેતોર્વિશાલાક્ષ્યા હતો વાલી મહાબલઃ। રાવણપ્રતિમો વીર્યે કબન્ધશ્ચ નિપાતિતઃ
આ વિશાળ આંખોવાળી સીતાના કારણે મહાબલી વાલી, જે બળમાં રાવણ સમાન હતો, મારો ગયો અને કબંધી પણ સંહારાયો.
વિરાધશ્ચ હતઃ સંખ્યે રાક્ષસો ભીમવિક્રમઃ। વને રામેણ વિક્રમ્ય મહેન્દ્રેણેવ શમ્બરઃ
ભયાનક પરાક્રમી રાક્ષસ વિરાધ પણ રામે જંગલમાં યુદ્ધમાં માર્યો, જેમ મહેન્દ્રે શમ્બરનો સંહાર કર્યો હતો.
ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્। નિહતાનિ જનસ્થાને શરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ
ચૌદ હજાર ભયાનક કર્મો કરનારા રાક્ષસો જનસ્થાનમાં અગ્નિ જેવી જ્વાળાવાળા બાણોથી માર્યા ગયા.
ખરશ્ચ નિહતઃ સંખ્યે ત્રિશિરાશ્ચ નિપાતિતઃ। દૂષણશ્ચ મહાતેજા રામેણ વિદિતાત્મના
ખર યુદ્ધમાં મારો ગયો, ત્રિશિરા પણ સંહારાયો અને મહાતેજસ્વી દુષણ પણ રામે, જે પોતાનું સ્વરૂપ જાણે છે, તેનો અંત કર્યો.
ઐશ્વર્યં વાનરાણાં ચ દુર્લભં વાલિપાલિતમ્। અસ્યા નિમિત્તે સુગ્રીવઃ પ્રાપ્તવાઁલ્લોકવિશ્રુતઃ
વાનરોનું જે રાજ્ય વાલીથી મેળવવું અઘરું હતું, તે લોકપ્રસિદ્ધ સુગ્રીવે આ સીતાના કારણે પ્રાપ્ત કર્યું.
સાગરશ્ચ મયાઽઽક્રાન્તઃ શ્રીમાન્ નદનદીપતિઃ। અસ્યા હેતોર્વિશાલાક્ષ્યાઃ પુરી ચેયં નિરીક્ષિતા
શ્રીમંત સમુદ્ર, જે નદીઓનો રાજા છે, મેં પાર કર્યો છે; આ વિશાળ નેત્રોવાળી સ્ત્રી માટે, આ શહેર મેં જોઈ લીધું છે.
યદિ રામઃ સમુદ્રાન્તાં મેદિનીં પરિવર્તયેત્। અસ્યાઃ કૃતે જગચ્ચાપિ યુક્તમિત્યેવ મે મતિઃ
જો રામ આ સ્ત્રી માટે સમુદ્ર સુધીની આખી ધરતી પણ ઉથલાવી નાખે, કે આખું જગત પણ પલટાવી દે, તો પણ એ યોગ્ય જ છે — એમ મારું મન કહે છે.
રાજ્યં વા ત્રિષુ લોકેષુ સીતા વા જનકાત્મજા। ત્રૈલોક્યરાજ્યં સકલં સીતાયા નાપ્નુયાત્ કલામ્
ત્રણે લોકનું રાજપણું હોય કે જનકની દીકરી સીતા હોય — તો પણ આખું ત્રિલોકનું રાજય પણ સીતાના એક અંશને પણ બરાબર નથી.
ઇયં સા ધર્મશીલસ્ય જનકસ્ય મહાત્મનઃ। સુતા મૈથિલરાજસ્ય સીતા ભર્તૃદૃઢવ્રતા
આ મહાન અને ધર્મપ્રિય જનકરાજાની દીકરી, મૈથિલ રાજકુમારી સીતા, પતિપ્રતિ શ્રદ્ધા રાખનારી છે.
વિક્રાન્તસ્યાર્યશીલસ્ય સંયુગેષ્વનિવર્તિનઃ। સ્નુષા દશરથસ્યૈષા જ્યેષ્ઠા રાજ્ઞો યશસ્વિની
યુદ્ધમાં અડગ, આર્યગુણો ધરાવનારા, પરાક્રમી અને યશસ્વી દશરથરાજાની મોટી વહુ એ છે.
ધર્મજ્ઞસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ। ઇયં સા દયિતા ભાર્યા રાક્ષસીવશમાગતા
ધર્મને જાણનારા, ઉપકારને માનનારા, પોતાને ઓળખનારા રામની આ પ્રિય પત્ની, હવે રાક્ષસીના વશમાં આવી છે.
સર્વાન્ ભોગાન્ પરિત્યજ્ય ભર્તૃસ્નેહબલાત્ કૃતા। અચિન્તયિત્વા કષ્ટાનિ પ્રવિષ્ટા નિર્જનં વનમ્
પતિપ્રેમના બળે, બધા સુખો છોડી, કષ્ટોની ચિંતા કર્યા વિના, એ એકલાં જંગલમાં પ્રવેશી ગઈ.
સંતુષ્ટા ફલમૂલેન ભર્તૃશુશ્રૂષણાપરા। યા પરાં ભજતે પ્રીતિં વનેઽપિ ભવને યથા
ફળમૂળમાં સંતોષ માનનારી, પતિની સેવા માટે તત્પર, એ જંગલમાં પણ મહેલ જેવી પરમ ખુશી માણે છે.
સેયં કનકવર્ણાંગી નિત્યં સુસ્મિતભાષિણી। સહતે યાતનામેતામનર્થાનામભાગિની
આ સુવર્ણવર્ણની, હંમેશા હસતી અને મૃદુ બોલતી સ્ત્રી, અયોગ્ય દુઃખ સહન કરે છે, જ્યારે એ તો દુઃખની હકદાર જ નથી.
ઇમાં તુ શીલસમ્પન્નાં દ્રષ્ટુમિચ્છતિ રાઘવઃ। રાવણેન પ્રમથિતાં પ્રપામિવ પિપાસિતઃ
રાવણ દ્વારા પીડાયેલી, આ સારા સ્વભાવવાળી સ્ત્રીને જોવા માટે રાઘવ ખૂબ આતુર છે, જેમ તરસેલો માણસ રસ્તાની પાંખડી માટે તરસે છે.
અસ્યા નૂનં પુનર્લાભાદ્ રાઘવઃ પ્રીતિમેષ્યતિ। રાજા રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ પુનઃ પ્રાપ્યેવ મેદિનીમ્
નક્કી છે કે, જ્યારે રાઘવને એ ફરીથી મળશે, ત્યારે રાજા પોતાનું ગુમાવેલું રાજ્ય પાછું મેળવે એમ, એને ફરી આનંદ મળશે.
કામભોગૈઃ પરિત્યક્તા હીના બન્ધુજનેન ચ। ધારયત્યાત્મનો દેહં તત્સમાગમકાઙ્ક્ષિણી
આ સ્ત્રીએ કામસુખો ત્યજી દીધા છે, અને પોતાના સગાંથી પણ વિહોણી છે; એ માત્ર એની સાથે મળવાની આશામાં પોતાનું શરીર ટકાવી રહી છે.
નૈષા પશ્યતિ રાક્ષસ્યો નેમાન્ પુષ્પફલદ્રુમાન્। એકસ્થહૃદયા નૂનં રામમેવાનુપશ્યતિ
એ રાક્ષસી સ્ત્રીઓને કે આ ફૂલફળવાળા વૃક્ષોને જોઈ પણ નથી; એનું મન તો નિશ્ચિતપણે માત્ર રામમાં જ સ્થિર છે.
ભર્તા નામ પરં નાર્યાઃ શોભનં ભૂષણાદપિ। એષા હિ રહિતા તેન શોભનાર્હા ન શોભતે
પતિ એ સ્ત્રી માટે શ્રેષ્ઠ આભૂષણ છે, જે કોઈ પણ ગહનાથી વધારે સુંદર છે; એ પતિથી વિહોણી છે, એટલે છતાં પણ એ સુંદરતા લાયક હોવા છતાં, તેજતી નથી.
દુષ્કરં કુરુતે રામો હીનો યદનયા પ્રભુઃ। ધારયત્યાત્મનો દેહં ન દુઃખેનાવસીદતિ
રામ બહુ કઠિન કાર્ય કરે છે; કારણ કે એ સ્ત્રી વિના પણ એ પોતાનું શરીર ટકાવે છે અને દુઃખમાં પણ ડૂબતો નથી.
ઇમામસિતકેશાન્તાં શતપત્રનિભેક્ષણામ્। સુખાર્હાં દુઃખિતાં જ્ઞાત્વા મમાપિ વ્યથિતં મનઃ
આ કાળી વાળવાળી, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતી, સુખની લાયક છતાં દુઃખી થયેલી સ્ત્રીને જોઈને મારું મન પણ દુઃખી થઈ જાય છે.