તાં સ્મૃતીમિવ સંદિગ્ધામૃદ્ધિં નિપતિતામિવ। વિહતામિવ ચ શ્રદ્ધામાશાં પ્રતિહતામિવ
એ સ્ત્રી જાણે સંકટમાં આવેલી સ્મૃતિ જેવી, ધરાશાયી થયેલી સમૃદ્ધિ જેવી, ખંડિત થયેલી શ્રદ્ધા જેવી અને નિરાશ થયેલી આશા જેવી લાગતી હતી.
સોપસર્ગાં યથા સિદ્ધિં બુદ્ધિં સકલુષામિવ। અભૂતેનાપવાદેન કીર્તિં નિપતિતામિવ
જેમ સફળતા અવરોધોથી ઘેરાયેલી હોય, બુદ્ધિ કલુષિત થઈ ગઈ હોય, અને ખોટા દોષારોપણથી પ્રતિષ્ઠા ધરાશાયી થઈ ગઈ હોય, તેમ એ દેખાતી હતી.
રામોપરોધવ્યથિતાં રક્ષોગણનિપીડિતામ્। અબલાં મૃગશાવાક્ષીં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ
રામના વિયોગના દુઃખથી પીડાયેલી, રાક્ષસોના ત્રાસથી દુર્બળ, હરણકાંડા જેવી આંખોવાળી, નિર્બળ સ્ત્રી ચારે બાજુ જોઈ રહી હતી.
બાષ્પામ્બુપરિપૂર્ણેન કૃષ્ણવક્રાક્ષિપક્ષ્મણા। વદનેનાપ્રસન્નેન નિઃશ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ
કાળી વાંકડી પાંખવાળી આંખો અને આંસુઓથી ભરાયેલું, આનંદહીન મુખ, વારંવાર ઉચ્છ્વાસ લેતી હતી.
મલપઙ્કધરાં દીનાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્। પ્રભાં નક્ષત્રરાજસ્ય કાલમેઘૈરિવાવૃતામ્
માટલી અને કાદવથી મલિન, દુઃખી, શોભા માટે યોગ્ય છતાં અલંકૃત ન, જાણે મેઘોથી ઢંકાયેલી ચંદ્રપ્રભા જેવી લાગતી હતી.
તસ્ય સંદિદિહે બુદ્ધિસ્તથા સીતાં નિરીક્ષ્ય ચ। આમ્નાયાનામયોગેન વિદ્યાં પ્રશિથિલામિવ
સીતાને આવી હાલતમાં જોઈને, જાણે અભ્યાસના અભાવે વિદ્યા ઢીલી પડી જાય તેમ, હનુમાનનું મન ચિંતિત થયું.
દુઃખેન બુબુધે સીતાં હનુમાનનલંકૃતામ્। સંસ્કારેણ યથા હીનાં વાચમર્થાન્તરં ગતામ્
દુઃખથી વિહ્વળ, અલંકાર વિહોણી સીતાને હનુમાને ઓળખી લીધી, જેમ સંસ્કાર વિહોણી ભાષા અર્થ બદલાઈ જાય તેમ.
તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીં રાજપુત્રીમનિન્દિતામ્। તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદયન્
વિશાળ નેત્રવાળી, નિર્દોષ રાજકન્યા તરફ જોઈને, હનુમાને કારણો સાથે વિચાર્યું કે, 'આ સીતાજી છે.'
વૈદેહ્યા યાનિ ચાંગેષુ તદા રામોઽન્વકીર્તયત્। તાન્યાભરણજાલાનિ ગાત્રશોભીન્યલક્ષયત્
વૈદેહીના અંગોમાં જે અલંકારો રામે એ સમયે વર્ણવ્યા હતા, એ જ સુંદર ગાંઠવાળા અલંકારો હનુમાને તેના શરીરે દેખાયા.
સુકૃતૌ કર્ણવેષ્ટૌ ચ શ્વદંષ્ટ્રૌ ચ સુસંસ્થિતૌ। મણિવિદ્રુમચિત્રાણિ હસ્તેષ્વાભરણાનિ ચ
કાનમાં સુંદર રીતે પહેરેલા કાનના કુંડળો, સારી રીતે ગોઠવાયેલાં દાંત અને હાથમાં મણિ અને મોતીથી શોભતા અલંકારો દેખાયા.
શ્યામાનિ ચિરયુક્તત્વાત્ તથા સંસ્થાનવન્તિ ચ। તાન્યેવૈતાનિ મન્યેઽહં યાનિ રામોઽન્વકીર્તયત્
લાંબા સમયથી પહેરવાના કારણે એ અલંકારો કાળા પડેલા અને સ્વરૂપમાં સુંદર હતા; મને વિશ્વાસ છે કે એ જ છે, જે રામે વર્ણવ્યા હતા.
તત્ર યાન્યવહીનાનિ તાન્યહં નોપલક્ષયે। યાન્યસ્યા નાવહીનાનિ તાનીમાનિ ન સંશયઃ
જે અલંકાર અહીં ગુમ છે, એ મને દેખાતા નથી; અને જે અલંકાર હજુ પણ એના શરીરે છે, એ જ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
પીતં કનકપટ્ટાભં સ્રસ્તં તદ્વસનં શુભમ્। ઉત્તરીયં નગાસક્તં તદા દૃષ્ટં પ્લવંગમૈઃ
પીતાંબર અને સોનેરી કિનારીવાળું એ ઉત્તરીય વસ્ત્ર ખસી ગયું છે; એ સુંદર વસ્ત્ર વાનરોને વૃક્ષોમાં અટવાયેલું દેખાયું હતું.
ભૂષણાનિ ચ મુખ્યાનિ દૃષ્ટાનિ ધરણીતલે। અનયૈવાપવિદ્ધાનિ સ્વનવન્તિ મહાન્તિ ચ
મુખ્ય અલંકારો ધરતી પર પડેલા દેખાયા, એ બધાં એણે જ ઉતારીને ફેંકી દીધેલા, મોટા અને ઝણઝણ કરતા હતા.
ઇદં ચિરગૃહીતત્વાદ્ વસનં ક્લિષ્ટવત્તરમ્। તથાપ્યનૂનં તદ્વર્ણં તથા શ્રીમદ્યથેતરત્
આ વસ્ત્ર લાંબા સમયથી પહેરવાને કારણે વધારે મલિન થયું છે; છતાં એનો રંગ ઓછો થયો નથી અને એ પહેલાં જેટલું જ તેજસ્વી છે.
ઇયં કનકવર્ણાંગી રામસ્ય મહિષી પ્રિયા। પ્રણષ્ટાપિ સતી યસ્ય મનસો ન પ્રણશ્યતિ
આ સોનાની જેમ ચમકતી સ્ત્રી રામજીની પ્રિય રાણી છે; ગુમ થઈ ગઈ હોવા છતાં એ રામના હૃદયમાંથી ક્યારેય વિસરી નથી.
ઇયં સા યત્કૃતે રામશ્ચતુર્ભિરિહ તપ્યતે। કારુણ્યેનાનૃશંસ્યેન શોકેન મદનેન ચ
આ એ સ્ત્રી છે, જેના માટે રામ અહીં ચાર રીતે દુઃખ ભોગવે છે — દયાથી, દયાળુતાથી, શોકથી અને પ્રેમથી.
સ્ત્રી પ્રણષ્ટેતિ કારુણ્યાદાશ્રિતેત્યાનૃશંસ્યતઃ। પત્ની નષ્ટેતિ શોકેન પ્રિયેતિ મદનેન ચ
તે દયાથી તેને 'ખોવાયેલી સ્ત્રી' કહે છે, દયાળુતાથી 'આશ્રય લીધેલી' કહે છે, શોકથી 'ખોવાયેલી પત્ની' કહે છે અને પ્રેમથી 'પ્રિય' કહે છે.
અસ્યા દેવ્યા યથારૂપમંગપ્રત્યંગસૌષ્ઠવમ્। રામસ્ય ચ યથારૂપં તસ્યેયમસિતેક્ષણા
જેમ આ દેવીના અંગપ્રત્યંગનું સૌંદર્ય છે, તેમ રામનું રૂપ છે; આ કાળી આંખોવાળી તેની જ છે.
અસ્યા દેવ્યા મનસ્તસ્મિંસ્તસ્ય ચાસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્। તેનેયં સ ચ ધર્માત્મા મુહૂર્તમપિ જીવતિ
આ દેવીનું મન તેના પર અને તેનું મન આ દેવી પર સ્થિર છે; એથી એ ધર્મનિષ્ઠ અને આ દેવી એક ક્ષણ પણ જીવી શકે છે.
દુષ્કરં કૃતવાન્ રામો હીનો યદનયા પ્રભુઃ। ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાવસીદતિ
રામે અઘરું કાર્ય કર્યું છે — આ દેવી વિના પણ એ પોતાના શરીરનું ધારણ કરે છે અને શોકમાં ડૂબતો નથી.
એવં સીતાં તથા દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટઃ પવનસમ્ભવઃ। જગામ મનસા રામં પ્રશશંસ ચ તં પ્રભુમ્
આ રીતે સીતાને જોઈ પવનપુત્ર આનંદિત થયો, મનથી રામને યાદ કર્યો અને એ પ્રભુની સ્તુતિ કરી.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો સોળમો સર્ગ હવે સાંભળો.
પ્રશસ્ય તુ પ્રશસ્તવ્યાં સીતાં તાં હરિપુંગવઃ। ગુણાભિરામં રામં ચ પુનશ્ચિન્તાપરોઽભવત્
સ્તુતિપાત્ર એવી સીતાની પ્રશંસા કર્યા પછી વાનરશ્રેષ્ઠ ફરીથી ગુણવાન રામના વિચારમાં લીન થયો.
સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ। સીતામાશ્રિત્ય તેજસ્વી હનૂમાન્ વિલલાપ હ
થોડા સમય ધ્યાન કરીને, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, તેજસ્વી હનુમાન સીતાની યાદ કરીને દુઃખી થયો.
માન્યા ગુરુવિનીતસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ગુરુપ્રિયા। યદિ સીતા હિ દુઃખાર્તા કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
આ દેવી માન્ય છે, ગુરુઓને ભક્તિપૂર્વક માનતી અને ગુરુપ્રિય લક્ષ્મણને પ્રિય છે; જો દુઃખથી પીડાયેલી સીતાનો અંત આવી ગયો હોય, તો ખરેખર સમયને કોઈ પાર નથી.
રામસ્ય વ્યવસાયજ્ઞા લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ। નાત્યર્થં ક્ષુભ્યતે દેવી ગંગેવ જલદાગમે
રામના નિશ્ચય અને બુદ્ધિશાળી લક્ષ્મણના જ્ઞાનને જાણનારી દેવી વધારે અસ્વસ્થ થતી નથી, જેમ વરસાદના આરંભે ગંગા શાંત રહે છે.
તુલ્યશીલવયોવૃત્તાં તુલ્યાભિજનલક્ષણામ્। રાઘવોઽર્હતિ વૈદેહીં તં ચેયમસિતેક્ષણા
જેવી સ્વભાવ, ઉંમર, વર્તન, કુળ અને લક્ષણોમાં સમાન છે એવી વૈદેહી રાઘવને યોગ્ય છે અને આ કાળી આંખોવાળી પણ તેને યોગ્ય છે.
તાં દૃષ્ટ્વા નવહેમાભાં લોકકાન્તામિવ શ્રિયમ્। જગામ મનસા રામં વચનં ચેદમબ્રવીત્
નવું સોનાં જેવું તેજ ધરાવતી અને જગતને પ્રિય શ્રી જેવી સીતાને જોઈ, તેણે મનથી રામને યાદ કર્યો અને આ શબ્દો કહ્યા:
અસ્યા હેતોર્વિશાલાક્ષ્યા હતો વાલી મહાબલઃ। રાવણપ્રતિમો વીર્યે કબન્ધશ્ચ નિપાતિતઃ
આ વિશાળ આંખોવાળી સીતાના કારણે મહાબલી વાલી, જે બળમાં રાવણ સમાન હતો, મારો ગયો અને કબંધી પણ સંહારાયો.