અશ્રુપૂર્ણમુખીં દીનાં કૃશામનશનેન ચ। શોકધ્યાનપરાં દીનાં નિત્યં દુઃખપરાયણામ્
આંસુઓથી ભરેલા મુખવાળા, દુઃખી, ઉપવાસથી દુર્બળ, શોક અને ધ્યાનમાં લીન, હંમેશા દુઃખમાં ડૂબેલી.
પ્રિયં જનમપશ્યન્તીં પશ્યન્તીં રાક્ષસીગણમ્। સ્વગણેન મૃગીં હીનાં શ્વગણેનાવૃતામિવ
પ્રિયજનોથી વિયોગી અને રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, જાણે પોતાના ઝુંડથી વિહોણી હરણી શ્વાનના ટોળા વચ્ચે ફસાઈ હોય.
નીલનાગાભયા વેણ્યા જઘનં ગતયૈકયા। નીલયા નીરદાપાયે વનરાજ્યા મહીમિવ
એક જ નીલ વેણીથી તેની કટિ શોભતી હતી, જાણે વનરાજ્યની જમીન ઉપર વાદળો ગયા પછી નીલ નદીની રેખા પડે.
સુખાર્હાં દુઃખસંતપ્તાં વ્યસનાનામકોવિદામ્। તાં વિલોક્ય વિશાલાક્ષીમધિકં મલિનાં કૃશામ્
જે સુખ માટે લાયક હતી, તે દુઃખથી બળી રહી હતી, દુઃખ સહન કરવાની કળા વગર; વિશાળ આંખોવાળી, વધુ દુર્બળ અને મેલાં દેખાતી.
તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદિભિઃ। હ્રિયમાણા તદા તેન રક્ષસા કામરૂપિણા
તેણે નિશ્ચય કર્યો કે 'આ સીતાજી જ છે', કારણ કે તે સમયે કામરૂપ ધારણ કરનાર રાક્ષસ દ્વારા અપહરણ થયેલી હતી.
યથારૂપા હિ દૃષ્ટા સા તથારૂપેયમંગના। પૂર્ણચન્દ્રાનનાં સુભ્રૂં ચારુવૃત્તપયોધરામ્
જેવી તે પહેલાં દેખાઈ હતી, એ જ રીતે આ સ્ત્રી છે; પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી, સુંદર ભ્રૂઓ અને આકર્ષક વક્ષસ્થળ ધરાવતી.
કુર્વતીં પ્રભયા દેવીં સર્વા વિતિમિરા દિશઃ। તાં નીલકણ્ઠીં બિમ્બોષ્ઠીં સુમધ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતામ્
તેની કાંતિથી સર્વ દિશાઓ અજવાળાઈ ગઈ, જાણે દેવી હોય; નીલકંઠ, બિંબફળ જેવી લાલ ઓઠવાળી, પાતળી કમરવાળી અને સ્થિર.
સીતાં પદ્મપલાશાક્ષીં મન્મથસ્ય રતિં યથા। ઇષ્ટાં સર્વસ્ય જગતઃ પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ
સીતાજી, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, જગતમાં સૌને પ્રિય હતી, જેમ કામદેવને રતિ પ્રિય છે; અને પૂર્ણચંદ્ર જેવી તેજસ્વી હતી.
ભૂમૌ સુતનુમાસીનાં નિયતામિવ તાપસીમ્। નિઃશ્વાસબહુલાં ભીરું ભુજગેન્દ્રવધૂમિવ
પૃથ્વી પર બેઠેલી, કુમળા ચાંદની જેવી પાતળી, સંયમમાં રહેલી તપસ્વિ સ્ત્રી જેવી લાગતી, ઊંડા ઉચ્છ્વાસો સાથે ભયભીત, મહાસર્પની પત્ની જેવી દેખાતી હતી.
શોકજાલેન મહતા વિતતેન ન રાજતીમ્। સંસક્તાં ધૂમજાલેન શિખામિવ વિભાવસોઃ
મોટા દુઃખના જાળમાં ઘેરાયેલી હોવાથી એ ચમકતી નહોતી, જાણે ધૂમ્રપટ્ટથી ઢંકાયેલી અગ્નિની જ્યોત હોય તેમ.
તાં સ્મૃતીમિવ સંદિગ્ધામૃદ્ધિં નિપતિતામિવ। વિહતામિવ ચ શ્રદ્ધામાશાં પ્રતિહતામિવ
એ સ્ત્રી જાણે સંકટમાં આવેલી સ્મૃતિ જેવી, ધરાશાયી થયેલી સમૃદ્ધિ જેવી, ખંડિત થયેલી શ્રદ્ધા જેવી અને નિરાશ થયેલી આશા જેવી લાગતી હતી.
સોપસર્ગાં યથા સિદ્ધિં બુદ્ધિં સકલુષામિવ। અભૂતેનાપવાદેન કીર્તિં નિપતિતામિવ
જેમ સફળતા અવરોધોથી ઘેરાયેલી હોય, બુદ્ધિ કલુષિત થઈ ગઈ હોય, અને ખોટા દોષારોપણથી પ્રતિષ્ઠા ધરાશાયી થઈ ગઈ હોય, તેમ એ દેખાતી હતી.
રામોપરોધવ્યથિતાં રક્ષોગણનિપીડિતામ્। અબલાં મૃગશાવાક્ષીં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ
રામના વિયોગના દુઃખથી પીડાયેલી, રાક્ષસોના ત્રાસથી દુર્બળ, હરણકાંડા જેવી આંખોવાળી, નિર્બળ સ્ત્રી ચારે બાજુ જોઈ રહી હતી.
બાષ્પામ્બુપરિપૂર્ણેન કૃષ્ણવક્રાક્ષિપક્ષ્મણા। વદનેનાપ્રસન્નેન નિઃશ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ
કાળી વાંકડી પાંખવાળી આંખો અને આંસુઓથી ભરાયેલું, આનંદહીન મુખ, વારંવાર ઉચ્છ્વાસ લેતી હતી.
મલપઙ્કધરાં દીનાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્। પ્રભાં નક્ષત્રરાજસ્ય કાલમેઘૈરિવાવૃતામ્
માટલી અને કાદવથી મલિન, દુઃખી, શોભા માટે યોગ્ય છતાં અલંકૃત ન, જાણે મેઘોથી ઢંકાયેલી ચંદ્રપ્રભા જેવી લાગતી હતી.
તસ્ય સંદિદિહે બુદ્ધિસ્તથા સીતાં નિરીક્ષ્ય ચ। આમ્નાયાનામયોગેન વિદ્યાં પ્રશિથિલામિવ
સીતાને આવી હાલતમાં જોઈને, જાણે અભ્યાસના અભાવે વિદ્યા ઢીલી પડી જાય તેમ, હનુમાનનું મન ચિંતિત થયું.
દુઃખેન બુબુધે સીતાં હનુમાનનલંકૃતામ્। સંસ્કારેણ યથા હીનાં વાચમર્થાન્તરં ગતામ્
દુઃખથી વિહ્વળ, અલંકાર વિહોણી સીતાને હનુમાને ઓળખી લીધી, જેમ સંસ્કાર વિહોણી ભાષા અર્થ બદલાઈ જાય તેમ.
તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીં રાજપુત્રીમનિન્દિતામ્। તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદયન્
વિશાળ નેત્રવાળી, નિર્દોષ રાજકન્યા તરફ જોઈને, હનુમાને કારણો સાથે વિચાર્યું કે, 'આ સીતાજી છે.'
વૈદેહ્યા યાનિ ચાંગેષુ તદા રામોઽન્વકીર્તયત્। તાન્યાભરણજાલાનિ ગાત્રશોભીન્યલક્ષયત્
વૈદેહીના અંગોમાં જે અલંકારો રામે એ સમયે વર્ણવ્યા હતા, એ જ સુંદર ગાંઠવાળા અલંકારો હનુમાને તેના શરીરે દેખાયા.
સુકૃતૌ કર્ણવેષ્ટૌ ચ શ્વદંષ્ટ્રૌ ચ સુસંસ્થિતૌ। મણિવિદ્રુમચિત્રાણિ હસ્તેષ્વાભરણાનિ ચ
કાનમાં સુંદર રીતે પહેરેલા કાનના કુંડળો, સારી રીતે ગોઠવાયેલાં દાંત અને હાથમાં મણિ અને મોતીથી શોભતા અલંકારો દેખાયા.
શ્યામાનિ ચિરયુક્તત્વાત્ તથા સંસ્થાનવન્તિ ચ। તાન્યેવૈતાનિ મન્યેઽહં યાનિ રામોઽન્વકીર્તયત્
લાંબા સમયથી પહેરવાના કારણે એ અલંકારો કાળા પડેલા અને સ્વરૂપમાં સુંદર હતા; મને વિશ્વાસ છે કે એ જ છે, જે રામે વર્ણવ્યા હતા.
તત્ર યાન્યવહીનાનિ તાન્યહં નોપલક્ષયે। યાન્યસ્યા નાવહીનાનિ તાનીમાનિ ન સંશયઃ
જે અલંકાર અહીં ગુમ છે, એ મને દેખાતા નથી; અને જે અલંકાર હજુ પણ એના શરીરે છે, એ જ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
પીતં કનકપટ્ટાભં સ્રસ્તં તદ્વસનં શુભમ્। ઉત્તરીયં નગાસક્તં તદા દૃષ્ટં પ્લવંગમૈઃ
પીતાંબર અને સોનેરી કિનારીવાળું એ ઉત્તરીય વસ્ત્ર ખસી ગયું છે; એ સુંદર વસ્ત્ર વાનરોને વૃક્ષોમાં અટવાયેલું દેખાયું હતું.
ભૂષણાનિ ચ મુખ્યાનિ દૃષ્ટાનિ ધરણીતલે। અનયૈવાપવિદ્ધાનિ સ્વનવન્તિ મહાન્તિ ચ
મુખ્ય અલંકારો ધરતી પર પડેલા દેખાયા, એ બધાં એણે જ ઉતારીને ફેંકી દીધેલા, મોટા અને ઝણઝણ કરતા હતા.
ઇદં ચિરગૃહીતત્વાદ્ વસનં ક્લિષ્ટવત્તરમ્। તથાપ્યનૂનં તદ્વર્ણં તથા શ્રીમદ્યથેતરત્
આ વસ્ત્ર લાંબા સમયથી પહેરવાને કારણે વધારે મલિન થયું છે; છતાં એનો રંગ ઓછો થયો નથી અને એ પહેલાં જેટલું જ તેજસ્વી છે.
ઇયં કનકવર્ણાંગી રામસ્ય મહિષી પ્રિયા। પ્રણષ્ટાપિ સતી યસ્ય મનસો ન પ્રણશ્યતિ
આ સોનાની જેમ ચમકતી સ્ત્રી રામજીની પ્રિય રાણી છે; ગુમ થઈ ગઈ હોવા છતાં એ રામના હૃદયમાંથી ક્યારેય વિસરી નથી.
ઇયં સા યત્કૃતે રામશ્ચતુર્ભિરિહ તપ્યતે। કારુણ્યેનાનૃશંસ્યેન શોકેન મદનેન ચ
આ એ સ્ત્રી છે, જેના માટે રામ અહીં ચાર રીતે દુઃખ ભોગવે છે — દયાથી, દયાળુતાથી, શોકથી અને પ્રેમથી.
સ્ત્રી પ્રણષ્ટેતિ કારુણ્યાદાશ્રિતેત્યાનૃશંસ્યતઃ। પત્ની નષ્ટેતિ શોકેન પ્રિયેતિ મદનેન ચ
તે દયાથી તેને 'ખોવાયેલી સ્ત્રી' કહે છે, દયાળુતાથી 'આશ્રય લીધેલી' કહે છે, શોકથી 'ખોવાયેલી પત્ની' કહે છે અને પ્રેમથી 'પ્રિય' કહે છે.
અસ્યા દેવ્યા યથારૂપમંગપ્રત્યંગસૌષ્ઠવમ્। રામસ્ય ચ યથારૂપં તસ્યેયમસિતેક્ષણા
જેમ આ દેવીના અંગપ્રત્યંગનું સૌંદર્ય છે, તેમ રામનું રૂપ છે; આ કાળી આંખોવાળી તેની જ છે.
અસ્યા દેવ્યા મનસ્તસ્મિંસ્તસ્ય ચાસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્। તેનેયં સ ચ ધર્માત્મા મુહૂર્તમપિ જીવતિ
આ દેવીનું મન તેના પર અને તેનું મન આ દેવી પર સ્થિર છે; એથી એ ધર્મનિષ્ઠ અને આ દેવી એક ક્ષણ પણ જીવી શકે છે.