અતિવૃત્તમિવાચિન્ત્યં દિવ્યં રમ્યશ્રિયાયુતમ્। દ્વિતીયમિવ ચાકાશં પુષ્પજ્યોતિર્ગણાયુતમ્
એ સ્થળ એવું અદભુત અને કલ્પનાથી પણ પરે લાગતું હતું, દિવ્ય અને મનોહર સૌંદર્યથી ભરપૂર; જાણે ફૂલોના પ્રકાશથી ઝગમગતું બીજું આકાશ જ હોય.
પુષ્પરત્નશતૈશ્ચિત્રં પઞ્ચમં સાગરં યથા। સર્વર્તુપુષ્પૈર્નિચિતં પાદપૈર્મધુગન્ધિભિઃ
સાંકળો ફૂલ અને રત્નોથી શોભિત, જાણે પાંચમો સાગર હોય; દરેક ઋતુના ફૂલોવાળા વૃક્ષો અને મધની સુગંધથી ભરેલું હતું.
નાનાનિનાદૈરુદ્યાનં રમ્યં મૃગગણદ્વિજૈઃ। અનેકગન્ધપ્રવહં પુણ્યગન્ધં મનોહરમ્
તે ઉદ્યાનમાં વિવિધ મૃગો અને પક્ષીઓના મીઠા અવાજો ગૂંજતા હતા; અનેક સુગંધો વહેતી, પવિત્ર અને મનને મોહી લે તેવી.
સ દદર્શાવિદૂરસ્થં ચૈત્યપ્રાસાદમૂર્જિતમ્। મધ્યે સ્તમ્ભસહસ્રેણ સ્થિતં કૈલાસપાણ્ડુરમ્
થોડું દૂર તેણે એક ભવ્ય ચૈત્યપ્રાસાદ જોયો, જે હજાર સ્તંભો પર ઊભો હતો અને કૈલાસ જેવી ધોળાઈ ધરાવતો હતો.
પ્રવાલકૃતસોપાનં તપ્તકાઞ્ચનવેદિકમ્। મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષૂંષિ દ્યોતમાનમિવ શ્રિયા
તેમાં મોતી જેવા લાલ કોરલની સીડીઓ અને ખાંડી સોનાની વેદિકા હતી, જે આંખોને ચમકાવી દે એવી તેજસ્વી શોભા ધરાવતી હતી.
નિર્મલં પ્રાંશુભાવત્વાદુલ્લિખન્તમિવામ્બરમ્। તતો મલિનસંવીતાં રાક્ષસીભિઃ સમાવૃતામ્
તે પ્રાસાદ નિર્મળ અને ઊંચો હતો, જાણે આકાશને સ્પર્શતો હોય; પછી તેણે એક સ્ત્રીને જોયી, જે મેલાં કપડાં પહેરી, રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી હતી.
ઉપવાસકૃશાં દીનાં નિઃશ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ। દદર્શ શુક્લપક્ષાદૌ ચન્દ્રરેખામિવામલામ્
ઉપવાસથી દુર્બળ, દુઃખી અને વારંવાર ઉચ્છ્વાસ કરતી; તે શુદ્ધ હતી, જાણે શુક્લપક્ષના આરંભે ચાંદની રેખા હોય.
મન્દપ્રખ્યાયમાનેન રૂપેણ રુચિરપ્રભામ્। પિનદ્ધાં ધૂમજાલેન શિખામિવ વિભાવસોઃ
તેના રૂપમાં તેજ ઓછું લાગતું, તેની કાંતિ ધૂંધળી પડી હતી, જાણે ધૂમ્રપટ્ટા ઢાંકી દે તેવી જ્યોત હોય.
પીતેનૈકેન સંવીતાં ક્લિષ્ટેનોત્તમવાસસા। સપઙ્કામનલંકારાં વિપદ્મામિવ પદ્મિનીમ્
એક જ પીળા અને મેલાં ઉત્તમ વસ્ત્રમાં લપેટાયેલી, વિના આભૂષણ અને કાદવથી મલિન, જાણે કમળ વિના કમળની વેલ હોય.
પીડિતાં દુઃખસંતપ્તાં પરિક્ષીણાં તપસ્વિનીમ્। ગ્રહેણાંગારકેણેવ પીડિતામિવ રોહિણીમ્
દુઃખથી પીડાયેલી, દુઃખે બળી ગયેલી, ક્ષીણ અને તપસ્વિ, જાણે ગ્રહમાં મંગળથી રોહિણી નક્ષત્ર પીડાય છે.
અશ્રુપૂર્ણમુખીં દીનાં કૃશામનશનેન ચ। શોકધ્યાનપરાં દીનાં નિત્યં દુઃખપરાયણામ્
આંસુઓથી ભરેલા મુખવાળા, દુઃખી, ઉપવાસથી દુર્બળ, શોક અને ધ્યાનમાં લીન, હંમેશા દુઃખમાં ડૂબેલી.
પ્રિયં જનમપશ્યન્તીં પશ્યન્તીં રાક્ષસીગણમ્। સ્વગણેન મૃગીં હીનાં શ્વગણેનાવૃતામિવ
પ્રિયજનોથી વિયોગી અને રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, જાણે પોતાના ઝુંડથી વિહોણી હરણી શ્વાનના ટોળા વચ્ચે ફસાઈ હોય.
નીલનાગાભયા વેણ્યા જઘનં ગતયૈકયા। નીલયા નીરદાપાયે વનરાજ્યા મહીમિવ
એક જ નીલ વેણીથી તેની કટિ શોભતી હતી, જાણે વનરાજ્યની જમીન ઉપર વાદળો ગયા પછી નીલ નદીની રેખા પડે.
સુખાર્હાં દુઃખસંતપ્તાં વ્યસનાનામકોવિદામ્। તાં વિલોક્ય વિશાલાક્ષીમધિકં મલિનાં કૃશામ્
જે સુખ માટે લાયક હતી, તે દુઃખથી બળી રહી હતી, દુઃખ સહન કરવાની કળા વગર; વિશાળ આંખોવાળી, વધુ દુર્બળ અને મેલાં દેખાતી.
તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદિભિઃ। હ્રિયમાણા તદા તેન રક્ષસા કામરૂપિણા
તેણે નિશ્ચય કર્યો કે 'આ સીતાજી જ છે', કારણ કે તે સમયે કામરૂપ ધારણ કરનાર રાક્ષસ દ્વારા અપહરણ થયેલી હતી.
યથારૂપા હિ દૃષ્ટા સા તથારૂપેયમંગના। પૂર્ણચન્દ્રાનનાં સુભ્રૂં ચારુવૃત્તપયોધરામ્
જેવી તે પહેલાં દેખાઈ હતી, એ જ રીતે આ સ્ત્રી છે; પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી, સુંદર ભ્રૂઓ અને આકર્ષક વક્ષસ્થળ ધરાવતી.
કુર્વતીં પ્રભયા દેવીં સર્વા વિતિમિરા દિશઃ। તાં નીલકણ્ઠીં બિમ્બોષ્ઠીં સુમધ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતામ્
તેની કાંતિથી સર્વ દિશાઓ અજવાળાઈ ગઈ, જાણે દેવી હોય; નીલકંઠ, બિંબફળ જેવી લાલ ઓઠવાળી, પાતળી કમરવાળી અને સ્થિર.
સીતાં પદ્મપલાશાક્ષીં મન્મથસ્ય રતિં યથા। ઇષ્ટાં સર્વસ્ય જગતઃ પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ
સીતાજી, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, જગતમાં સૌને પ્રિય હતી, જેમ કામદેવને રતિ પ્રિય છે; અને પૂર્ણચંદ્ર જેવી તેજસ્વી હતી.
ભૂમૌ સુતનુમાસીનાં નિયતામિવ તાપસીમ્। નિઃશ્વાસબહુલાં ભીરું ભુજગેન્દ્રવધૂમિવ
પૃથ્વી પર બેઠેલી, કુમળા ચાંદની જેવી પાતળી, સંયમમાં રહેલી તપસ્વિ સ્ત્રી જેવી લાગતી, ઊંડા ઉચ્છ્વાસો સાથે ભયભીત, મહાસર્પની પત્ની જેવી દેખાતી હતી.
શોકજાલેન મહતા વિતતેન ન રાજતીમ્। સંસક્તાં ધૂમજાલેન શિખામિવ વિભાવસોઃ
મોટા દુઃખના જાળમાં ઘેરાયેલી હોવાથી એ ચમકતી નહોતી, જાણે ધૂમ્રપટ્ટથી ઢંકાયેલી અગ્નિની જ્યોત હોય તેમ.
તાં સ્મૃતીમિવ સંદિગ્ધામૃદ્ધિં નિપતિતામિવ। વિહતામિવ ચ શ્રદ્ધામાશાં પ્રતિહતામિવ
એ સ્ત્રી જાણે સંકટમાં આવેલી સ્મૃતિ જેવી, ધરાશાયી થયેલી સમૃદ્ધિ જેવી, ખંડિત થયેલી શ્રદ્ધા જેવી અને નિરાશ થયેલી આશા જેવી લાગતી હતી.
સોપસર્ગાં યથા સિદ્ધિં બુદ્ધિં સકલુષામિવ। અભૂતેનાપવાદેન કીર્તિં નિપતિતામિવ
જેમ સફળતા અવરોધોથી ઘેરાયેલી હોય, બુદ્ધિ કલુષિત થઈ ગઈ હોય, અને ખોટા દોષારોપણથી પ્રતિષ્ઠા ધરાશાયી થઈ ગઈ હોય, તેમ એ દેખાતી હતી.
રામોપરોધવ્યથિતાં રક્ષોગણનિપીડિતામ્। અબલાં મૃગશાવાક્ષીં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ
રામના વિયોગના દુઃખથી પીડાયેલી, રાક્ષસોના ત્રાસથી દુર્બળ, હરણકાંડા જેવી આંખોવાળી, નિર્બળ સ્ત્રી ચારે બાજુ જોઈ રહી હતી.
બાષ્પામ્બુપરિપૂર્ણેન કૃષ્ણવક્રાક્ષિપક્ષ્મણા। વદનેનાપ્રસન્નેન નિઃશ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ
કાળી વાંકડી પાંખવાળી આંખો અને આંસુઓથી ભરાયેલું, આનંદહીન મુખ, વારંવાર ઉચ્છ્વાસ લેતી હતી.
મલપઙ્કધરાં દીનાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્। પ્રભાં નક્ષત્રરાજસ્ય કાલમેઘૈરિવાવૃતામ્
માટલી અને કાદવથી મલિન, દુઃખી, શોભા માટે યોગ્ય છતાં અલંકૃત ન, જાણે મેઘોથી ઢંકાયેલી ચંદ્રપ્રભા જેવી લાગતી હતી.
તસ્ય સંદિદિહે બુદ્ધિસ્તથા સીતાં નિરીક્ષ્ય ચ। આમ્નાયાનામયોગેન વિદ્યાં પ્રશિથિલામિવ
સીતાને આવી હાલતમાં જોઈને, જાણે અભ્યાસના અભાવે વિદ્યા ઢીલી પડી જાય તેમ, હનુમાનનું મન ચિંતિત થયું.
દુઃખેન બુબુધે સીતાં હનુમાનનલંકૃતામ્। સંસ્કારેણ યથા હીનાં વાચમર્થાન્તરં ગતામ્
દુઃખથી વિહ્વળ, અલંકાર વિહોણી સીતાને હનુમાને ઓળખી લીધી, જેમ સંસ્કાર વિહોણી ભાષા અર્થ બદલાઈ જાય તેમ.
તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીં રાજપુત્રીમનિન્દિતામ્। તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદયન્
વિશાળ નેત્રવાળી, નિર્દોષ રાજકન્યા તરફ જોઈને, હનુમાને કારણો સાથે વિચાર્યું કે, 'આ સીતાજી છે.'
વૈદેહ્યા યાનિ ચાંગેષુ તદા રામોઽન્વકીર્તયત્। તાન્યાભરણજાલાનિ ગાત્રશોભીન્યલક્ષયત્
વૈદેહીના અંગોમાં જે અલંકારો રામે એ સમયે વર્ણવ્યા હતા, એ જ સુંદર ગાંઠવાળા અલંકારો હનુમાને તેના શરીરે દેખાયા.
સુકૃતૌ કર્ણવેષ્ટૌ ચ શ્વદંષ્ટ્રૌ ચ સુસંસ્થિતૌ। મણિવિદ્રુમચિત્રાણિ હસ્તેષ્વાભરણાનિ ચ
કાનમાં સુંદર રીતે પહેરેલા કાનના કુંડળો, સારી રીતે ગોઠવાયેલાં દાંત અને હાથમાં મણિ અને મોતીથી શોભતા અલંકારો દેખાયા.