તે તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દિશાપાલં મહાગજમ્ । માનયન્તો હિ તે રામ જગ્મુર્ભિત્ત્વા રસાતલમ્ ॥૧-૪૦-
તેમણે એ દિશાના રક્ષક મહાગજની પરિક્રમા કરી, તેની માન આપીને, પૃથ્વી ભેદી પાતાળમાં ગયા, હે રામ.
તતઃ પૂર્વાં દિશં ભિત્ત્વા દક્ષિણાં બિભિદુઃ પુનઃ । દક્ષિણસ્યામપિ દિશિ દદૃશુસ્તે મહાગજમ્ ॥૧-૪૦-
પછી પૂર્વ દિશા ફાડી, ફરી દક્ષિણ દિશા ભેદી; ત્યાં પણ તેમણે એક વિશાળ દિશાગજ જોયો.
મહાપદ્મં મહાત્માનં સુમહત્પર્વતોપમમ્ । શિરસા ધારયન્તં ગાં વિસ્મયં જગ્મુરુત્તમમ્ ॥૧-૪૦-
તેઓએ મહાત્મા મહાપદ્મને જોયો, જે વિશાળ પર્વત જેવો દેખાતો અને પોતાના માથા પર આખી ધરતી ધારણ કરતો હતો. આ દૃશ્ય જોઈને બધા અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
તે તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા સગરસ્ય મહાત્મનઃ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ પશ્ચિમાં બિભિદુર્દિશમ્ ॥૧-૪૦-
પછી, સાગરનાં મહાત્મા પુત્રોએ તેની પરિક્રમા કરી અને પશ્ચિમ દિશામાં જમીન ખોદવી શરૂ કરી.
પશ્ચિમાયામપિ દિશિ મહાન્તમચલોપમમ્ । દિશાગજં સૌમનસં દદૃશુસ્તે મહાબલાઃ ॥૧-૪૦-
પશ્ચિમ દિશામાં પણ, એ મહાબળવાનોએ એક વિશાળ પર્વત જેવો દિશાગજ સૌમનસને જોયો.
તં તે પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પૃષ્ટ્વા ચાપિ નિરામયમ્ । ખનન્તઃ સમુપક્રાન્તા દિશં સોમવતીં તદા ॥૧-૪૦-
તેમણે સૌમનસની પરિક્રમા કરી, તેની સુખાકારીની ખબર લીધી અને પછી ચંદ્રની દિશામાં ખોદવાનું શરૂ કર્યું.
ઉત્તરસ્યાં રઘુશ્રેષ્ઠ દદૃશુર્હિમપાણ્ડુરમ્ । ભદ્રં ભદ્રેણ વપુષા ધારયન્તં મહીમિમામ્ ॥૧-૪૦-
રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, ઉત્તર દિશામાં તેમણે હિમથી સફેદ અને શુભ રૂપ ધરાવતો ભદ્રને જોયો, જે આ ધરતીને ધારણ કરતો હતો.
સમાલભ્ય તતઃ સર્વે કૃત્વા ચૈનં પ્રદક્ષિણમ્ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ બિભિદુર્વસુધાતલમ્ ॥૧-૪૦-
પછી, સૌએ ભદ્રનું વંદન કર્યું, તેની પરિક્રમા કરી અને સાગરના સાઠ હજાર પુત્રોએ ધરતીનું તળ ખોલ્યું.
તતઃ પ્રાગુત્તરાં ગત્વા સાગરાઃ પ્રથિતાં દિશમ્ । રોષાદભ્યખનન્ સર્વે પૃથિવીં સગરાત્મજાઃ ॥૧-૪૦-
પછી તેઓ પ્રખ્યાત પૂર્વોત્તર દિશામાં ગયા અને ગુસ્સામાં આવીને બધા સાગરપુત્રોએ ધરતી ખોદી.
તે તુ સર્વે મહત્માનો ભિમવેગા મહબલાઃ । દદૃશુઃ કપિલં તત્ર વાસુદેવં સનાતનમ્ ॥૧-૪૦-
ત્યાં એ બધા મહાત્મા, ભયાનક ગતિ અને મહાબળ ધરાવનારા પુત્રોએ કપિલ, જે સનાતન વસુદેવ છે, તેને જોયો.
હયં ચ તસ્ય દેવસ્ય ચરન્તમવિદૂરતઃ । પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપ્તાઃ સર્વે તે રઘુનંદન ॥૧-૪૦-
અને એ દેવતાના નજીક, તેમણે ઘોડાને ફરતો જોયો અને બધા રઘુનંદન, અતુલ આનંદથી ભરાઈ ગયા.
તે તં યજ્ઞહનં જ્ઞાત્વા ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણાઃ । ખનિત્રલાઙ્ગલધરા નાનાવૃક્ષશિલાધરાઃ ॥૧-૪૦-
યજ્ઞના વિનાશકને ઓળખીને, ગુસ્સાથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ; તેઓ હાથમાં ખુરપી, હળ, વિવિધ વૃક્ષો અને પથ્થરો લઈને દોડી આવ્યા.
અભ્યધાવન્ત સંક્રુદ્ધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રુવન્ । અસ્માકં ત્વં હિ તુરગં યજ્ઞિયં હૃતવાનસિ ॥૧-૪૦-
તેઓ ગુસ્સામાં દોડી ગયા અને બોલ્યા: 'થેમો, થેમો! તું અમારો યજ્ઞનો ઘોડો ચોરી લીધો છે!'
દુર્મેધસ્ત્વં હિ સંપ્રાપ્તાન્ વિદ્ધિ નઃ સગરાત્મજાન્ । શ્રુત્વા તદ્વચનં તેષાં કપિલો રઘુનન્દન ॥૧-૪૦-
'તુ દુર્વિચારી છે! જાણ કે અમે સાગરના પુત્રો છીએ અને અહીં આવી ગયા છીએ!' એમ કહી, રઘુનંદન, કપિલએ એ વાતો સાંભળી.
રોષેણ મહતાવિષ્ટો હુંકારમકરોત્ તદા । તતસ્તેનાપ્રમેયેણ કપિલેન મહાત્મના । ભસ્મરાશીકૃતાઃ સર્વે કાકુત્સ્થ સગરાત્મજાઃ ॥૧-૪૦-
કપિલ મહાન ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને જોરથી ધ્વનિ કરી. પછી, એ અપરિમિત મહાત્મા કપિલે બધા સાગરપુત્રોને રાખમાં ફેરવી દીધા, હે કાકુત્સ્થ.
thumb|એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો એકચાળીસમો સર્ગ સાંભળો.
પુત્રાંશ્ચિરગતાઞ્જ્ઞાત્વા સગરો રઘુનન્દન । નપ્તારમબ્રવીદ્ રાજા દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ॥૧-૪૧-
પુત્રો લાંબા સમયથી પાછા ન આવ્યા જાણીને, સાગરે પોતાના તેજથી ઉજ્જવળ પૌત્રને કહ્યું, 'હે રઘુનંદન!'
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ પૂર્વૈસ્તુલ્યોઽસિ તેજસા । પિતૄણાં ગતિમન્વિચ્છ યેન ચાશ્વોઽપવાહિતઃ ॥૧-૪૧-
'તું શૂરવીર છે, વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે અને તેજમાં પૂર્વજોને બરાબર છે. એ માર્ગ શોધજે, જ્યાંથી ઘોડો લઈ જવામાં આવ્યો હતો.'
અન્તર્ભૌમાનિ સત્ત્વાનિ વીર્યવન્તિ મહાન્તિ ચ । તેષાં તુ પ્રતિઘાતાર્થં સાસિં ગૃહ્ણીષ્વ કાર્મુકમ્ ॥૧-૪૧-
'પૃથ્વી નીચે અનેક શક્તિશાળી અને મહાન જીવો વસે છે. તેમની સામે રક્ષણ માટે તું તલવાર અને ધનુષ લઈ જજે.'
અભિવાદ્યાભિવાદ્યાંસ્ત્વં હત્વા વિઘ્નકરાનપિ । સિદ્ધાર્થઃ સંનિવર્તસ્વ મમ યજ્ઞસ્ય પારગઃ ॥૧-૪૧-
'જે શ્રદ્ધાસ્પદ હોય તેમને વંદન કરજે અને જે વિઘ્ન કરે તેમને જરૂર પડે તો હરાવી દે. મારા યજ્ઞને પૂર્ણ કરીને સફળતાપૂર્વક પાછો ફરજે.'
એવમુક્તોંઽશુમાન્ સમ્યક્ સગરેણ મહાત્મના । ધનુરાદાય ખડ્ગં ચ જગામ લઘુવિક્રમઃ ॥૧-૪૧-
મહાન આત્માવાળા સગરના આ આદેશ સાંભળીને તેજસ્વી ઔંશુમાન ધનુષ્ય અને તલવાર લઈને હળવા પગલે તરત જ નીકળી પડ્યા.
સ ખાતં પિતૃભિર્માર્ગમન્તર્ભૌમં મહાત્મભિઃ । પ્રાપદ્યત નરશ્રેષ્ઠ તેન રાજ્ઞાભિચોદિતઃ ॥૧-૪૧-
રાજાના આદેશથી, પોતાના મહાન પિતૃઓએ ખોદેલો ભૂગર્ભ માર્ગ ઔંશુમાને પધાર્યો.
દેવદાનવરક્ષોભિઃ પિશાચપતગોરગૈઃ । પૂજ્યમાનં મહાતેજા દિશાગજમપશ્યત ॥૧-૪૧-
દેવતાઓ, દાનવો, યક્ષો, પિશાચો, પક્ષીઓ અને સાપો દ્વારા સન્માનિત તે મહાતેજસ્વીએ દિશાઓના હાથીને જોયો.
સ તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પૃષ્ટ્વા ચૈવ નિરામયમ્ । પિતૄન્ સ પરિપપ્રચ્છ વાજિહર્તારમેવ ચ ॥૧-૪૧-
તેણે એ હાથીની પરિક્રમા કરી, તેની કૂશળતા પૂછીને, પછી પોતાના પિતૃઓ અને ઘોડા ચોર વિશે પણ પૂછપરછ કરી.
દિશાગજસ્તુ તચ્છ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ મહામતિઃ । આસમઞ્જ કૃતાર્થસ્ત્વં સહાશ્વઃ શીઘ્રમેષ્યસિ ॥૧-૪૧-
આ સાંભળીને, દિશાના હાથીએ બુદ્ધિપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો: 'આસમંજના પુત્ર, તારો હેતુ પૂરું થયો છે; તું ઘોડા સાથે જલ્દી પાછો ફરશે.'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વાનેવ દિશાગજાન્ । યથાક્રમં યથાન્યાયં પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥૧-૪૧-
આ શબ્દો સાંભળીને, ઔંશુમાને બધી દિશાના હાથીઓને ક્રમશઃ અને યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન કરવાનું શરૂ કર્યું.
તૈશ્ચ સર્વૈર્દિશાપાલૈર્વાક્યજ્ઞૈર્વાક્યકોવિદૈઃ । પૂજિતઃ સહયશ્ચૈવાગન્તાસીત્યભિચોદિતઃ ॥૧-૪૧-
બધી દિશાના રક્ષકોએ, જે વાણીમાં નિપુણ અને સમજદાર હતા, ઔંશુમાનનું સન્માન કર્યું અને કહ્યું: 'તમે ઘોડા સાથે પાછા ફરો છો.'
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા જગામ લઘુવિક્રમઃ । ભસ્મરાશીકૃતા યત્ર પિતરસ્તસ્ય સાગરાઃ ॥૧-૪૧-
તેમના શબ્દો સાંભળીને, તેજસ્વી ઔંશુમાન ત્યાં ગયો જ્યાં તેના પિતૃઓ, સગરપુત્રો, રાખના ઢગલામાં બદલાઈ ગયા હતા.
સ દુઃખવશમાપન્નસ્ત્વસમઞ્જસુતસ્તદા । ચુક્રોશ પરમાર્તસ્તુ વધાત્ તેષાં સુદુઃખિતઃ ॥૧-૪૧-
ત્યારે, આસમંજના પુત્ર ભારે દુઃખમાં ડૂબી ગયો અને પોતાના પિતૃઓના મૃત્યુથી અત્યંત વ્યથિત થઈને ઉંચે અવાજે રડ્યો.
યજ્ઞિયં ચ હયં તત્ર ચરન્તમવિદૂરતઃ । દદર્શ પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખશોકસમન્વિતઃ ॥૧-૪૧-
દુઃખ અને શોકથી ભરાયેલા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ ઔંશુમાને ત્યાં નજીક જ યજ્ઞ માટેનો ઘોડો ફરતો જોઈ લીધો.