નિષ્કુટાન્તરરથ્યાશ્ચ વિમાનાનિ ચ સર્વશઃ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ભૂયોઽપિ વિચેતુમુપચક્રમે
તેને મહેલના અંદરના આંગણાં, સાંકડી ગલીઓ અને બધા વિમાન પણ દેખાયા; એમ વિચાર કરીને તેણે ફરીથી શોધવાનું શરૂ કર્યું.
ભૂમીગૃહાંશ્ચૈત્યગૃહાન્ ગૃહાતિગૃહકાનપિ। ઉત્પતન્ નિપતંશ્ચાપિ તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ પુનઃ ક્વચિત્
હનુમાને જમીન પરના ઘરો, મંદિરો અને બહારના ઓટલાંઓ બધે તપાસ કરી, ક્યારેક ઉડીને, ક્યારેક નીચે ઉતરીને, ક્યારેક ઊભા રહી, ક્યારેક ચાલતા અને ક્યારેક થોભી જઇને બધે નજર દોડાવી.
અપવૃણ્વંશ્ચ દ્વારાણિ કપાટાન્યવઘટ્ટયન્। પ્રવિશન્ નિષ્પતંશ્ચાપિ પ્રપતન્નુત્પતન્નિવ
હનુમાને દરવાજા ખોલ્યા, કવાડો ધકેલીને ખોલ્યા, અંદર ગયા અને બહાર આવ્યા, ક્યારેક પડી ગયા, તો ક્યારેક ઉડીને કૂદી પડ્યા.
સર્વમપ્યવકાશં સ વિચચાર મહાકપિઃ। ચતુરંગુલમાત્રોઽપિ નાવકાશઃ સ વિદ્યતે। રાવણાન્તઃપુરે તસ્મિન્ યં કપિર્ન જગામ સઃ
મહાન વાનરે રાવણના અંતઃપુરમાં એક પણ ચાર આંગળ જેટલું ખાલી સ્થાન છોડ્યું નહીં, બધે તપાસ કરી લીધી.
પ્રાકારાન્તરવીથ્યશ્ચ વેદિકાશ્ચૈત્યસંશ્રયાઃ। શ્વભ્રાશ્ચ પુષ્કરિણ્યશ્ચ સર્વં તેનાવલોકિતમ્
હનુમાને અંદરના આંગણાં, ગલીઓ, ઊંચા ઓટલા, મંદિરો, કૂવા અને કમળવાળા તળાવ—બધું જ જોઈ લીધું.
રાક્ષસ્યો વિવિધાકારા વિરૂપા વિકૃતાસ્તથા। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ સા જનકાત્મજા
ત્યાં હનુમાને અનેક પ્રકારની, ભયાનક અને વિકૃત રૂપવાળી રાક્ષસ સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ જનકનંદિની ત્યાં નહોતી.
રૂપેણાપ્રતિમા લોકે પરા વિદ્યાધરસ્ત્રિયઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ રાઘવનન્દિની
હનુમાને દુનિયામાં અનન્ય સુંદર—even દેવસ્ત્રીઓથી પણ વધુ સુંદર—સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ રામપ્રિયાને ત્યાં નહોતી.
નાગકન્યા વરારોહાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ સા જનકાત્મજા
હનુમાને સુંદર કટિવાળી અને પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી નાગકન્યાઓ જોઈ, પણ જનકનંદિની ત્યાં નહોતી.
પ્રમથ્ય રાક્ષસેન્દ્રેણ નાગકન્યા બલાદ્ધૃતાઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન સા જનકનન્દિની
હનુમાને રાક્ષસરાજે બળજબરીથી પકડી રાખેલી નાગકન્યાઓ જોઈ, પણ જનકની લાડકી ત્યાં નહોતી.
સોઽપશ્યંસ્તાં મહાબાહુઃ પશ્યંશ્ચાન્યા વરસ્ત્રિયઃ। વિષસાદ મહાબાહુર્હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
મહાબાહુ, પવનપુત્ર હનુમાને એ ઉત્તમ સ્ત્રીઓ તો જોઈ, પણ જેને શોધતા તે નહોતી, એટલે તેમનું મન દુઃખી થઈ ગયું.
ઉદ્યોગં વાનરેન્દ્રાણાં પ્લવનં સાગરસ્ય ચ। વ્યર્થં વીક્ષ્યાનિલસુતશ્ચિન્તાં પુનરુપાગતઃ
પવનપુત્ર હનુમાને વાનરમુખિયાઓના પ્રયત્નો અને સાગર પાર કરવું વ્યર્થ ગયું એવું જોઈ ફરી ચિંતામાં પડી ગયા.
અવતીર્ય વિમાનાચ્ચ હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। ચિન્તામુપજગામાથ શોકોપહતચેતનઃ
પવનપુત્ર હનુમાન વિમાનમાંથી નીચે ઉતરી, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયા.
thumb|ત્રયોદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ત્રયોદશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડમાં ત્રયોદશ સર્ગનું પઠન થાય છે.
વિમાનાત્ તુ સ સંક્રમ્ય પ્રાકારં હરિયૂથપઃ। હનૂમાન્ વેગવાનાસીદ્ યથા વિદ્યુદ્ ઘનાન્તરે
પછી વાનરમુખિયા, ઝડપી હનુમાન મહેલમાંથી કિલ્લાના પરકોતે પર વીજળી જેવી ઝડપથી કૂદી ગયા.
સમ્પરિક્રમ્ય હનુમાન્ રાવણસ્ય નિવેશનાન્। અદૃષ્ટ્વા જાનકીં સીતામબ્રવીદ્ વચનં કપિઃ
હનુમાને રાવણના રહેઠાણમાં સર્વત્ર શોધ્યું, પણ સીતાજી દેખાઈ નહીં, ત્યારે વાનરે કહ્યું:
ભૂયિષ્ઠં લોલિતા લંકા રામસ્ય ચરતા પ્રિયમ્। ન હિ પશ્યામિ વૈદેહીં સીતાં સર્વાંગશોભનામ્
હું રામપ્રિયાને શોધવા આખી લંકા ચણવી નાખી, છતાં સર્વાંગસુંદરી વૈદેહી સીતાજી ક્યાંય દેખાતી નથી.
પલ્વલાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા। નદ્યોઽનૂપવનાન્તાશ્ચ દુર્ગાશ્ચ ધરણીધરાઃ
હું તળાવ, સરોવર, કુંડ, નદીઓ, નાળા, જંગલવાળા કિનારા અને પર્વતોના કિલ્લા—બધે શોધી લીધું.
લોલિતા વસુધા સર્વા ન ચ પશ્યામિ જાનકીમ્। ઇહ સમ્પાતિના સીતા રાવણસ્ય નિવેશને। આખ્યાતા ગૃધ્રરાજેન ન ચ સા દૃશ્યતે ન કિમ્
આખી ધરતી મેં ચણવી નાખી, છતાં જનકનંદિની ક્યાંય દેખાય નહીં. અહીં, ગૃધ્રરાજ સંપાતીએ કહ્યું હતું કે સીતાજી રાવણના મહેલમાં છે, પણ એ તો ક્યાંય દેખાતી નથી—એમ કેમ?
કિં નુ સીતાથ વૈદેહી મૈથિલી જનકાત્મજા। ઉપતિષ્ઠેત વિવશા રાવણેન હૃતા બલાત્
શું એવું તો નથી કે વૈદેહી, મૈથિલી, જનકનંદિની, રાવણના બળથી અપહૃત થઈ, લાચાર બની, હવે નથી રહી?
ક્ષિપ્રમુત્પતતો મન્યે સીતામાદાય રક્ષસઃ। બિભ્યતો રામબાણાનામન્તરા પતિતા ભવેત્
શયદ રાક્ષસે જ્યારે સીતાજીને ઝડપથી ઉઠાવી લઈ જતો હતો, ત્યારે રામના તીરોના ડરથી એ વચ્ચે જ જમીન પર પડી ગઈ હશે.
અથવા હ્રિયમાણાયાઃ પથિ સિદ્ધનિષેવિતે। મન્યે પતિતમાર્યાયા હૃદયં પ્રેક્ષ્ય સાગરમ્
અથવા, જ્યારે એ પવિત્ર માર્ગે લઈ જાતી હતી, ત્યારે એ મહાન સ્ત્રીએ સાગર જોઈને ડરથી મન ગુમાવી દીધું અને પડી ગઈ હશે.
રાવણસ્યોરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ। તયા મન્યે વિશાલાક્ષ્યા ત્યક્તં જીવિતમાર્યયા
રાવણના ભયાનક બળથી, એની બાહુઓમાં દબાઈને, એ વિશાળ આંખોવાળી મહાન સ્ત્રીએ કદાચ પોતાનું જીવંત છોડી દીધું હશે.
ઉપર્યુપરિ સા નૂનં સાગરં ક્રમતસ્તદા। વિચેષ્ટમાના પતિતા સમુદ્રે જનકાત્મજા
નક્કી, જ્યારે એ સાગર ઉપરથી લઈ જાતી હતી, ત્યારે જનકની દીકરી સીતાજી挣ડી રહીને સમુદ્રમાં પડી ગઈ હશે.
આહો ક્ષુદ્રેણ ચાનેન રક્ષન્તી શીલમાત્મનઃ। અબન્ધુર્ભક્ષિતા સીતા રાવણેન તપસ્વિની
અથવા, આ નીચ રાવણે, પોતાની પવિત્રતા જાળવતી અને કોઈ રક્ષક ન હોય તેવી તપસ્વિણી સીતાજીને ભક્ષી લીધી હશે.
અથવા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પત્નીભિરસિતેક્ષણા। અદુષ્ટા દુષ્ટભાવાભિર્ભક્ષિતા સા ભવિષ્યતિ
અથવા, રાક્ષસોના રાજાના કાળી આંખવાળી પત્નીઓએ, પોતે દુષ્ટ મનવાળી હોવા છતાં, નિર્દોષ સીતાજીને ભક્ષી લીધી હશે.
હા રામ લક્ષ્મણેત્યેવં હાયોધ્યે ચેતિ મૈથિલી। વિલપ્ય બહુ વૈદેહી ન્યસ્તદેહા ભવિષ્યતિ
'હાય રામ! હાય લક્ષ્મણ! હાય અયોધ્યા!' એમ અનેક રીતે રડતી વૈદેહીએ, કદાચ પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું હશે.
અથવા નિહિતા મન્યે રાવણસ્ય નિવેશને। ભૃશં લાલપ્યતે બાલા પઞ્જરસ્થેવ સારિકા
અથવા, એ રાવણના મહેલમાં ક્યાંક બંધ છે અને પાંજરામાં બેઠેલી ચકલીની જેમ ખૂબ રડતી હશે.
જનકસ્ય કુલે જાતા રામપત્ની સુમધ્યમા। કથમુત્પલપત્રાક્ષી રાવણસ્ય વશં વ્રજેત્
જનકના કુળમાં જન્મેલી, રામપત્ની અને સુકુમારી, કમળપાંખ જેવી આંખોવાળી એ સ્ત્રી રાવણના વશમાં કેવી રીતે આવી શકે?
વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા વા જનકાત્મજા। રામસ્ય પ્રિયભાર્યસ્ય ન નિવેદયિતું ક્ષમમ્
જનકની દીકરી, રામપ્રિય પત્ની, ગુમ થઈ હોય, નષ્ટ થઈ હોય કે મૃત્યુ પામેલી હોય, એ વાત કહેવું યોગ્ય નથી.
નિવેદ્યમાને દોષઃ સ્યાદ્ દોષઃ સ્યાદનિવેદને। કથં નુ ખલુ કર્તવ્યં વિષમં પ્રતિભાતિ મે
કહું તો દોષ, ન કહું તો પણ દોષ. હવે શું કરવું એ સમજાતું નથી, આ મુશ્કેલી સામે ઊભી છે.