અદૃષ્ટ્વા કિં પ્રવક્ષ્યામિ તામહં જનકાત્મજામ્। ધ્રુવં પ્રાયમુપાસિષ્યે કાલસ્ય વ્યતિવર્તને
હું જો જનકનંદિનીને જોઈ શક્યો નહિ, તો પછી હું વાનરોને શું જવાબ આપું? નિશ્ચય છે કે હવે સમય પસાર થતો જાય, તો હું ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગી દઈશ.
કિં વા વક્ષ્યતિ વૃદ્ધશ્ચ જામ્બવાનંગદશ્ચ સઃ। ગતં પારં સમુદ્રસ્ય વાનરાશ્ચ સમાગતાઃ
મોટા જાંબવાન, અંગદ અને બધા વાનરો, જ્યારે હું સમુદ્ર પાર કરી પાછો જઈશ, ત્યારે શું કહેશે?
અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલમનિર્વેદઃ પરં સુખમ્। ભૂયસ્તત્ર વિચેષ્યામિ ન યત્ર વિચયઃ કૃતઃ
અડગતા એ સુખ અને સમૃદ્ધિનું મૂળ છે. હવે હું ફરીથી એ જગ્યાએ શોધીશ, જ્યાં હજી સુધી શોધ્યું નથી.
અનિર્વેદો હિ સતતં સર્વાર્થેષુ પ્રવર્તકઃ। કરોતિ સફલં જન્તોઃ કર્મ યચ્ચ કરોતિ સઃ
નિરંતર પ્રયત્ન જ દરેક કાર્યમાં સફળતા આપે છે; એ જ મનુષ્યના કાર્યોને ફળ આપે છે.
આપાનશાલા વિચિતાસ્તથા પુષ્પગૃહાણિ ચ। ચિત્રશાલાશ્ચ વિચિતા ભૂયઃ ક્રીડાગૃહાણિ ચ
તેને પીવાના મંડપ, ફૂલના મકાનો, રંગીન ઓરડા અને રમવા માટેના મકાનો પણ જોવા મળ્યા.
નિષ્કુટાન્તરરથ્યાશ્ચ વિમાનાનિ ચ સર્વશઃ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ભૂયોઽપિ વિચેતુમુપચક્રમે
તેને મહેલના અંદરના આંગણાં, સાંકડી ગલીઓ અને બધા વિમાન પણ દેખાયા; એમ વિચાર કરીને તેણે ફરીથી શોધવાનું શરૂ કર્યું.
ભૂમીગૃહાંશ્ચૈત્યગૃહાન્ ગૃહાતિગૃહકાનપિ। ઉત્પતન્ નિપતંશ્ચાપિ તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ પુનઃ ક્વચિત્
હનુમાને જમીન પરના ઘરો, મંદિરો અને બહારના ઓટલાંઓ બધે તપાસ કરી, ક્યારેક ઉડીને, ક્યારેક નીચે ઉતરીને, ક્યારેક ઊભા રહી, ક્યારેક ચાલતા અને ક્યારેક થોભી જઇને બધે નજર દોડાવી.
અપવૃણ્વંશ્ચ દ્વારાણિ કપાટાન્યવઘટ્ટયન્। પ્રવિશન્ નિષ્પતંશ્ચાપિ પ્રપતન્નુત્પતન્નિવ
હનુમાને દરવાજા ખોલ્યા, કવાડો ધકેલીને ખોલ્યા, અંદર ગયા અને બહાર આવ્યા, ક્યારેક પડી ગયા, તો ક્યારેક ઉડીને કૂદી પડ્યા.
સર્વમપ્યવકાશં સ વિચચાર મહાકપિઃ। ચતુરંગુલમાત્રોઽપિ નાવકાશઃ સ વિદ્યતે। રાવણાન્તઃપુરે તસ્મિન્ યં કપિર્ન જગામ સઃ
મહાન વાનરે રાવણના અંતઃપુરમાં એક પણ ચાર આંગળ જેટલું ખાલી સ્થાન છોડ્યું નહીં, બધે તપાસ કરી લીધી.
પ્રાકારાન્તરવીથ્યશ્ચ વેદિકાશ્ચૈત્યસંશ્રયાઃ। શ્વભ્રાશ્ચ પુષ્કરિણ્યશ્ચ સર્વં તેનાવલોકિતમ્
હનુમાને અંદરના આંગણાં, ગલીઓ, ઊંચા ઓટલા, મંદિરો, કૂવા અને કમળવાળા તળાવ—બધું જ જોઈ લીધું.
રાક્ષસ્યો વિવિધાકારા વિરૂપા વિકૃતાસ્તથા। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ સા જનકાત્મજા
ત્યાં હનુમાને અનેક પ્રકારની, ભયાનક અને વિકૃત રૂપવાળી રાક્ષસ સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ જનકનંદિની ત્યાં નહોતી.
રૂપેણાપ્રતિમા લોકે પરા વિદ્યાધરસ્ત્રિયઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ રાઘવનન્દિની
હનુમાને દુનિયામાં અનન્ય સુંદર—even દેવસ્ત્રીઓથી પણ વધુ સુંદર—સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ રામપ્રિયાને ત્યાં નહોતી.
નાગકન્યા વરારોહાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન તુ સા જનકાત્મજા
હનુમાને સુંદર કટિવાળી અને પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી નાગકન્યાઓ જોઈ, પણ જનકનંદિની ત્યાં નહોતી.
પ્રમથ્ય રાક્ષસેન્દ્રેણ નાગકન્યા બલાદ્ધૃતાઃ। દૃષ્ટા હનુમતા તત્ર ન સા જનકનન્દિની
હનુમાને રાક્ષસરાજે બળજબરીથી પકડી રાખેલી નાગકન્યાઓ જોઈ, પણ જનકની લાડકી ત્યાં નહોતી.
સોઽપશ્યંસ્તાં મહાબાહુઃ પશ્યંશ્ચાન્યા વરસ્ત્રિયઃ। વિષસાદ મહાબાહુર્હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
મહાબાહુ, પવનપુત્ર હનુમાને એ ઉત્તમ સ્ત્રીઓ તો જોઈ, પણ જેને શોધતા તે નહોતી, એટલે તેમનું મન દુઃખી થઈ ગયું.
ઉદ્યોગં વાનરેન્દ્રાણાં પ્લવનં સાગરસ્ય ચ। વ્યર્થં વીક્ષ્યાનિલસુતશ્ચિન્તાં પુનરુપાગતઃ
પવનપુત્ર હનુમાને વાનરમુખિયાઓના પ્રયત્નો અને સાગર પાર કરવું વ્યર્થ ગયું એવું જોઈ ફરી ચિંતામાં પડી ગયા.
અવતીર્ય વિમાનાચ્ચ હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। ચિન્તામુપજગામાથ શોકોપહતચેતનઃ
પવનપુત્ર હનુમાન વિમાનમાંથી નીચે ઉતરી, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયા.
thumb|ત્રયોદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ત્રયોદશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડમાં ત્રયોદશ સર્ગનું પઠન થાય છે.
વિમાનાત્ તુ સ સંક્રમ્ય પ્રાકારં હરિયૂથપઃ। હનૂમાન્ વેગવાનાસીદ્ યથા વિદ્યુદ્ ઘનાન્તરે
પછી વાનરમુખિયા, ઝડપી હનુમાન મહેલમાંથી કિલ્લાના પરકોતે પર વીજળી જેવી ઝડપથી કૂદી ગયા.
સમ્પરિક્રમ્ય હનુમાન્ રાવણસ્ય નિવેશનાન્। અદૃષ્ટ્વા જાનકીં સીતામબ્રવીદ્ વચનં કપિઃ
હનુમાને રાવણના રહેઠાણમાં સર્વત્ર શોધ્યું, પણ સીતાજી દેખાઈ નહીં, ત્યારે વાનરે કહ્યું:
ભૂયિષ્ઠં લોલિતા લંકા રામસ્ય ચરતા પ્રિયમ્। ન હિ પશ્યામિ વૈદેહીં સીતાં સર્વાંગશોભનામ્
હું રામપ્રિયાને શોધવા આખી લંકા ચણવી નાખી, છતાં સર્વાંગસુંદરી વૈદેહી સીતાજી ક્યાંય દેખાતી નથી.
પલ્વલાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા। નદ્યોઽનૂપવનાન્તાશ્ચ દુર્ગાશ્ચ ધરણીધરાઃ
હું તળાવ, સરોવર, કુંડ, નદીઓ, નાળા, જંગલવાળા કિનારા અને પર્વતોના કિલ્લા—બધે શોધી લીધું.
લોલિતા વસુધા સર્વા ન ચ પશ્યામિ જાનકીમ્। ઇહ સમ્પાતિના સીતા રાવણસ્ય નિવેશને। આખ્યાતા ગૃધ્રરાજેન ન ચ સા દૃશ્યતે ન કિમ્
આખી ધરતી મેં ચણવી નાખી, છતાં જનકનંદિની ક્યાંય દેખાય નહીં. અહીં, ગૃધ્રરાજ સંપાતીએ કહ્યું હતું કે સીતાજી રાવણના મહેલમાં છે, પણ એ તો ક્યાંય દેખાતી નથી—એમ કેમ?
કિં નુ સીતાથ વૈદેહી મૈથિલી જનકાત્મજા। ઉપતિષ્ઠેત વિવશા રાવણેન હૃતા બલાત્
શું એવું તો નથી કે વૈદેહી, મૈથિલી, જનકનંદિની, રાવણના બળથી અપહૃત થઈ, લાચાર બની, હવે નથી રહી?
ક્ષિપ્રમુત્પતતો મન્યે સીતામાદાય રક્ષસઃ। બિભ્યતો રામબાણાનામન્તરા પતિતા ભવેત્
શયદ રાક્ષસે જ્યારે સીતાજીને ઝડપથી ઉઠાવી લઈ જતો હતો, ત્યારે રામના તીરોના ડરથી એ વચ્ચે જ જમીન પર પડી ગઈ હશે.
અથવા હ્રિયમાણાયાઃ પથિ સિદ્ધનિષેવિતે। મન્યે પતિતમાર્યાયા હૃદયં પ્રેક્ષ્ય સાગરમ્
અથવા, જ્યારે એ પવિત્ર માર્ગે લઈ જાતી હતી, ત્યારે એ મહાન સ્ત્રીએ સાગર જોઈને ડરથી મન ગુમાવી દીધું અને પડી ગઈ હશે.
રાવણસ્યોરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ। તયા મન્યે વિશાલાક્ષ્યા ત્યક્તં જીવિતમાર્યયા
રાવણના ભયાનક બળથી, એની બાહુઓમાં દબાઈને, એ વિશાળ આંખોવાળી મહાન સ્ત્રીએ કદાચ પોતાનું જીવંત છોડી દીધું હશે.
ઉપર્યુપરિ સા નૂનં સાગરં ક્રમતસ્તદા। વિચેષ્ટમાના પતિતા સમુદ્રે જનકાત્મજા
નક્કી, જ્યારે એ સાગર ઉપરથી લઈ જાતી હતી, ત્યારે જનકની દીકરી સીતાજી挣ડી રહીને સમુદ્રમાં પડી ગઈ હશે.
આહો ક્ષુદ્રેણ ચાનેન રક્ષન્તી શીલમાત્મનઃ। અબન્ધુર્ભક્ષિતા સીતા રાવણેન તપસ્વિની
અથવા, આ નીચ રાવણે, પોતાની પવિત્રતા જાળવતી અને કોઈ રક્ષક ન હોય તેવી તપસ્વિણી સીતાજીને ભક્ષી લીધી હશે.
અથવા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પત્નીભિરસિતેક્ષણા। અદુષ્ટા દુષ્ટભાવાભિર્ભક્ષિતા સા ભવિષ્યતિ
અથવા, રાક્ષસોના રાજાના કાળી આંખવાળી પત્નીઓએ, પોતે દુષ્ટ મનવાળી હોવા છતાં, નિર્દોષ સીતાજીને ભક્ષી લીધી હશે.