નિરીક્ષમાણશ્ચ તતસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સ મહાકપિઃ। જગામ મહતીં શંકાં ધર્મસાધ્વસશંકિતઃ
પછી જ્યારે એ મહાન વાનર એ સ્ત્રીઓને નિહાળતો હતો, ત્યારે તેને મોટા સંકટ અને ધર્મભંગનો ભય થયો.
પરદારાવરોધસ્ય પ્રસુપ્તસ્ય નિરીક્ષણમ્। ઇદં ખલુ મમાત્યર્થં ધર્મલોપં કરિષ્યતિ
બીજાના અંતઃપુરની ઊંઘતી સ્ત્રીઓને જોવું, એ તો મારા માટે મોટો પાપ થશે.
ન હિ મે પરદારાણાં દૃષ્ટિર્વિષયવર્તિની। અયં ચાત્ર મયા દૃષ્ટઃ પરદારપરિગ્રહઃ
હું ક્યારેય બીજાની પત્નીઓ પર કામદૃષ્ટિથી નજર ન નાખી છે; પણ અહીં તો મેં બીજાની પત્નીઓ સાથેનો સંબંધ જોઈ લીધો છે.
તસ્ય પ્રાદુરભૂચ્ચિન્તા પુનરન્યા મનસ્વિનઃ। નિશ્ચિતૈકાન્તચિત્તસ્ય કાર્યનિશ્ચયદર્શિની
પછી એ સ્થિર મનવાળા અને યોગ્ય કાર્ય જાણનારા વાનરના મનમાં બીજો વિચાર ઊભો થયો.
કામં દૃષ્ટા મયા સર્વા વિશ્વસ્તા રાવણસ્ત્રિયઃ। ન તુ મે મનસા કિંચિદ્ વૈકૃત્યમુપપદ્યતે
હા, મેં રાવણની બધી નિર્ભય સ્ત્રીઓને જોઈ છે, પણ મારા મનમાં કોઈ ખોટો ભાવ જાગતો નથી.
મનો હિ હેતુઃ સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં પ્રવર્તને। શુભાશુભાસ્વવસ્થાસુ તચ્ચ મે સુવ્યવસ્થિતમ્
મન બધાં ઇન્દ્રિયોના ચલાવવાનું કારણ છે, શુભ કે અશુભ સ્થિતિમાં પણ; અને મારું મન સારી રીતે નિયંત્રિત છે.
નાન્યત્ર હિ મયા શક્યા વૈદેહી પરિમાર્ગિતુમ્। સ્ત્રિયો હિ સ્ત્રીષુ દૃશ્યન્તે સદા સમ્પરિમાર્ગણે
મારે વૈદેહીને શોધવી છે તો બીજે ક્યાંય જઈ શકાતું નથી; કારણ કે સ્ત્રીની શોધમાં સ્ત્રીઓ વચ્ચે જ જોવાય છે.
યસ્ય સત્ત્વસ્ય યા યોનિસ્તસ્યાં તત્ પરિમાર્ગતે। ન શક્યં પ્રમદા નષ્ટા મૃગીષુ પરિમાર્ગિતુમ્
જેનું જેવું સ્વરૂપ હોય, તેને એ જ જગ્યાએ શોધાય છે; ગુમ થયેલી સ્ત્રીને હરણોમાં શોધવી શક્ય નથી.
તદિદં માર્ગિતં તાવચ્છુદ્ધેન મનસા મયા। રાવણાન્તઃપુરં સર્વં દૃશ્યતે ન ચ જાનકી
હું શુદ્ધ મનથી રાવણના આખા અંતઃપુરમાં શોધ્યું, પણ મને જાનકી ક્યાંય દેખાઈ નથી.
દેવગન્ધર્વકન્યાશ્ચ નાગકન્યાશ્ચ વીર્યવાન્। અવેક્ષમાણો હનુમાન્ નૈવાપશ્યત જાનકીમ્
વીર હનુમાને દેવ, ગંધર્વ અને નાગકન્યાઓને જોયા, પણ જાનકી ક્યાંય નજરે પડી નહીં.
તામપશ્યન્ કપિસ્તત્ર પશ્યંશ્ચાન્યા વરસ્ત્રિયઃ। અપક્રમ્ય તદા વીરઃ પ્રસ્થાતુમુપચક્રમે
ત્યાં કપીએ બીજી સુંદર સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ ત્યા પણ તેને તે (જાનકી) જોવા ન મળી; પછી તે વીર હળવે પગલે પાછો જવા તૈયાર થયો.
સ ભૂયઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ મારુતિર્યત્નમાશ્રિતઃ। આપાનભૂમિમુત્સૃજ્ય તાં વિચેતું પ્રચક્રમે
પછી પવનપુત્ર હનુમાને ફરીથી સર્વત્ર પ્રયત્નપૂર્વક શોધવાનું નક્કી કર્યું અને પીવાનું મંડપ છોડીને બીજે શોધવા લાગ્યો.
thumb|દ્વાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે બારમો સર્ગ સાંભળો.
સ તસ્ય મધ્યે ભવનસ્ય સંસ્થિતો લતાગૃહાંશ્ચિત્રગૃહાન્ નિશાગૃહાન્। જગામ સીતાં પ્રતિદર્શનોત્સુકો ન ચૈવ તાં પશ્યતિ ચારુદર્શનામ્
તે મહેલની વચ્ચે ઊભો રહી, હનુમાન લતાવાળા મકાનો, રંગબેરંગી ઓરડા અને રાત્રીગૃહોમાંથી પસાર થયો; સીતાને જોવા માટે આતુર હતો, પણ સુંદર મુખવાળી સીતાને ક્યાંય જોઈ શક્યો નહીં.
સ ચિન્તયામાસ તતો મહાકપિઃ પ્રિયામપશ્યન્ રઘુનન્દનસ્ય તામ્। ધ્રુવં ન સીતા ધ્રિયતે યથા ન મે વિચિન્વતો દર્શનમેતિ મૈથિલી
પછી મહાકપીએ વિચાર્યું: રઘુવંશીના પ્રિયજનને હું ક્યાંય જોઈ શકતો નથી; નિશ્ચય છે કે સીતાજી અહીં નથી, કેમ કે મારી શોધ છતાં પણ માઇથિલી મને દેખાતી નથી.
સા રાક્ષસાનાં પ્રવરેણ જાનકી સ્વશીલસંરક્ષણતત્પરા સતી। અનેન નૂનં પ્રતિ દુષ્ટકર્મણા હતા ભવેદાર્યપથે પરે સ્થિતા
જાનકી, જે પોતાના સદ્ગુણની રક્ષા કરવા હંમેશા તત્પર હતી, તે નિશ્ચયે જ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દુષ્કર્મી રાવણના હાથોં મારાઈ ગઈ હશે, કેમ કે તે સદ્માર્ગે અડગ રહી.
વિરૂપરૂપા વિકૃતા વિવર્ચસો મહાનના દીર્ઘવિરૂપદર્શનાઃ। સમીક્ષ્ય તા રાક્ષસરાજયોષિતો ભયાદ્ વિનષ્ટા જનકેશ્વરાત્મજા
રાક્ષસરાજની જે પત્નીઓ ભયાનક, વિકૃત અને ભયાનક રૂપવાળી હતી, એમને જોઈને જનકનંદિની ભયથી નષ્ટ થઈ ગઈ હશે.
સીતામદૃષ્ટ્વા હ્યનવાપ્ય પૌરુષં વિહૃત્ય કાલં સહ વાનરૈશ્ચિરમ્। ન મેઽસ્તિ સુગ્રીવસમીપગા ગતિઃ સુતીક્ષ્ણદણ્ડો બલવાંશ્ચ વાનરઃ
હું સીતાને શોધી શક્યો નહિ, ન તો મારો કાર્યો પૂરું થયું; વાનરો સાથે ઘણો સમય વ્યર્થ ગયો. હવે સુગ્રીવ પાસે પાછો જવાનો કોઈ રસ્તો નથી, કેમ કે વાનરરાજ ખૂબ કડક અને શક્તિશાળી છે.
દૃષ્ટમન્તઃપુરં સર્વં દૃષ્ટા રાવણયોષિતઃ। ન સીતા દૃશ્યતે સાધ્વી વૃથા જાતો મમ શ્રમઃ
હું આખું અંતઃપુર અને રાવણની સ્ત્રીઓને જોઈ લીધી, પણ સતી સીતાજી ક્યાંય દેખાઈ નહીં; મારું બધું પ્રયત્ન વ્યર્થ ગયું.
કિં નુ માં વાનરાઃ સર્વે ગતં વક્ષ્યન્તિ સંગતાઃ। ગત્વા તત્ર ત્વયા વીર કિં કૃતં તદ્ વદસ્વ નઃ
હવે બધા વાનરો ભેગા થઈને શું કહેશે? 'તમે ત્યાં ગયા અને પછી શું કર્યું, એ અમને કહો,' એમ તો પૂછશે જ.
અદૃષ્ટ્વા કિં પ્રવક્ષ્યામિ તામહં જનકાત્મજામ્। ધ્રુવં પ્રાયમુપાસિષ્યે કાલસ્ય વ્યતિવર્તને
હું જો જનકનંદિનીને જોઈ શક્યો નહિ, તો પછી હું વાનરોને શું જવાબ આપું? નિશ્ચય છે કે હવે સમય પસાર થતો જાય, તો હું ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગી દઈશ.
કિં વા વક્ષ્યતિ વૃદ્ધશ્ચ જામ્બવાનંગદશ્ચ સઃ। ગતં પારં સમુદ્રસ્ય વાનરાશ્ચ સમાગતાઃ
મોટા જાંબવાન, અંગદ અને બધા વાનરો, જ્યારે હું સમુદ્ર પાર કરી પાછો જઈશ, ત્યારે શું કહેશે?
અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલમનિર્વેદઃ પરં સુખમ્। ભૂયસ્તત્ર વિચેષ્યામિ ન યત્ર વિચયઃ કૃતઃ
અડગતા એ સુખ અને સમૃદ્ધિનું મૂળ છે. હવે હું ફરીથી એ જગ્યાએ શોધીશ, જ્યાં હજી સુધી શોધ્યું નથી.
અનિર્વેદો હિ સતતં સર્વાર્થેષુ પ્રવર્તકઃ। કરોતિ સફલં જન્તોઃ કર્મ યચ્ચ કરોતિ સઃ
નિરંતર પ્રયત્ન જ દરેક કાર્યમાં સફળતા આપે છે; એ જ મનુષ્યના કાર્યોને ફળ આપે છે.
આપાનશાલા વિચિતાસ્તથા પુષ્પગૃહાણિ ચ। ચિત્રશાલાશ્ચ વિચિતા ભૂયઃ ક્રીડાગૃહાણિ ચ
તેને પીવાના મંડપ, ફૂલના મકાનો, રંગીન ઓરડા અને રમવા માટેના મકાનો પણ જોવા મળ્યા.
નિષ્કુટાન્તરરથ્યાશ્ચ વિમાનાનિ ચ સર્વશઃ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ભૂયોઽપિ વિચેતુમુપચક્રમે
તેને મહેલના અંદરના આંગણાં, સાંકડી ગલીઓ અને બધા વિમાન પણ દેખાયા; એમ વિચાર કરીને તેણે ફરીથી શોધવાનું શરૂ કર્યું.
ભૂમીગૃહાંશ્ચૈત્યગૃહાન્ ગૃહાતિગૃહકાનપિ। ઉત્પતન્ નિપતંશ્ચાપિ તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ પુનઃ ક્વચિત્
હનુમાને જમીન પરના ઘરો, મંદિરો અને બહારના ઓટલાંઓ બધે તપાસ કરી, ક્યારેક ઉડીને, ક્યારેક નીચે ઉતરીને, ક્યારેક ઊભા રહી, ક્યારેક ચાલતા અને ક્યારેક થોભી જઇને બધે નજર દોડાવી.
અપવૃણ્વંશ્ચ દ્વારાણિ કપાટાન્યવઘટ્ટયન્। પ્રવિશન્ નિષ્પતંશ્ચાપિ પ્રપતન્નુત્પતન્નિવ
હનુમાને દરવાજા ખોલ્યા, કવાડો ધકેલીને ખોલ્યા, અંદર ગયા અને બહાર આવ્યા, ક્યારેક પડી ગયા, તો ક્યારેક ઉડીને કૂદી પડ્યા.
સર્વમપ્યવકાશં સ વિચચાર મહાકપિઃ। ચતુરંગુલમાત્રોઽપિ નાવકાશઃ સ વિદ્યતે। રાવણાન્તઃપુરે તસ્મિન્ યં કપિર્ન જગામ સઃ
મહાન વાનરે રાવણના અંતઃપુરમાં એક પણ ચાર આંગળ જેટલું ખાલી સ્થાન છોડ્યું નહીં, બધે તપાસ કરી લીધી.
પ્રાકારાન્તરવીથ્યશ્ચ વેદિકાશ્ચૈત્યસંશ્રયાઃ। શ્વભ્રાશ્ચ પુષ્કરિણ્યશ્ચ સર્વં તેનાવલોકિતમ્
હનુમાને અંદરના આંગણાં, ગલીઓ, ઊંચા ઓટલા, મંદિરો, કૂવા અને કમળવાળા તળાવ—બધું જ જોઈ લીધું.