તાનિ તાનિ ચ પૂર્ણાનિ ભાજનાનિ મહાકપિઃ। ક્વચિદર્ધાવશેષાણિ ક્વચિત્ પીતાન્યશેષતઃ
મહાન વાનરે ત્યાં અનેક વાસણો જોયાં, ક્યાંક પૂરા ભરેલા, ક્યાંક અડધા બચેલા અને ક્યાંક તો આખા ખાલી થયેલા હતાં.
ક્વચિન્નૈવ પ્રપીતાનિ પાનાનિ સ દદર્શ હ। ક્વચિદ્ ભક્ષ્યાંશ્ચ વિવિધાન્ ક્વચિત્ પાનાનિ ભાગશઃ
ક્યાંક પીણાં અસ્પર્શિત હતાં, ક્યાંક અનેક જાતનાં ખાવાનાં પડ્યાં હતાં અને ક્યાંક પીણાં પણ થોડાં બચ્યાં હતાં.
ક્વચિદર્ધાવશેષાણિ પશ્યન્ વૈ વિચચાર હ। શયનાન્યત્ર નારીણાં શૂન્યાનિ બહુધા પુનઃ। પરસ્પરં સમાશ્લિષ્ય કાશ્ચિત્ સુપ્તા વરાંગનાઃ
ક્યાંક પથારીઓ પર અડધાં ઓઢણ બચ્યાં હતાં, ક્યાંક સ્ત્રીઓની પથારીઓ અનેક રીતે ખાલી હતી અને ક્યાંક સુંદર સ્ત્રીઓ એકબીજાને વળીને ઊંઘી રહી હતી.
કાચિચ્ચ વસ્ત્રમન્યસ્યા અપહૃત્યોપગુહ્ય ચ। ઉપગમ્યાબલા સુપ્તા નિદ્રાબલપરાજિતા
કોઈએ બીજાનું વસ્ત્ર લઈ અને તેને વળી ઊંઘી ગઈ હતી, તે નિદ્રાની અસરથી હારી ગઈ હતી.
તાસામુચ્છ્વાસવાતેન વસ્ત્રં માલ્યં ચ ગાત્રજમ્। નાત્યર્થં સ્પન્દતે ચિત્રં પ્રાપ્ય મન્દમિવાનિલમ્
તેમના શ્વાસના હળવા વાયુથી શરીર પરનાં વસ્ત્રો અને માળાઓ ધીમે ધીમે હલતી હતી, જાણે મંદ પવન લાગ્યો હોય એમ.
ચન્દનસ્ય ચ શીતસ્ય સીધોર્મધુરસસ્ય ચ। વિવિધસ્ય ચ માલ્યસ્ય પુષ્પસ્ય વિવિધસ્ય ચ
ઠંડા ચંદન, મીઠા મધિરા, વિવિધ માળાઓ અને અનેક પ્રકારનાં ફૂલોનો સુગંધ હતો—
બહુધા મારુતસ્તસ્ય ગન્ધં વિવિધમુદ્વહન્। સ્નાનાનાં ચન્દનાનાં ચ ધૂપાનાં ચૈવ મૂર્ચ્છિતઃ
ત્યાં પવને અનેક પ્રકારનાં સુગંધો વહન કર્યા, જેમાં સ્નાન, ચંદન અને ધૂપની સુગંધ ભળી ગઈ હતી.
પ્રવવૌ સુરભિર્ગન્ધો વિમાને પુષ્પકે તદા। શ્યામાવદાતાસ્તત્રાન્યાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણા વરાંગનાઃ
પુષ્પક વિમાનમાં સુગંધિત વાયુ વહેતો હતો; ત્યાં કેટલીક સ્ત્રીઓ શ્યામવર્ણની, કેટલીક ધોળી અને કેટલીક સુંદર કાળી હતી.
કાશ્ચિત્ કાઞ્ચનવર્ણાંગ્્યઃ પ્રમદા રાક્ષસાલયે। તાસાં નિદ્રાવશત્વાચ્ચ મદનેન વિમૂર્ચ્છિતમ્
રાક્ષસોના મહેલમાં કેટલીક સ્ત્રીઓના અંગો સોનાની જેમ ઝળહળતા હતાં; નિદ્રાથી ઘેરાઈ અને કામથી મગ્ન થઈ, બધી બેભાન જેવી હતી.
પદ્મિનીનાં પ્રસુપ્તાનાં રૂપમાસીદ્ યથૈવ હિ। એવં સર્વમશેષેણ રાવણાન્તઃપુરં કપિઃ। દદર્શ સ મહાતેજા ન દદર્શ ચ જાનકીમ્
જેમ પદ્મિનીઓ ઊંઘતી હોય તેમ તેમનું રૂપ લાગતું હતું; એ મહાતેજસ્વી વાનરે રાવણના આખા અંતઃપુરને જોઈ લીધું, પણ જાનકી ક્યાંય દેખાઈ નહીં.
નિરીક્ષમાણશ્ચ તતસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સ મહાકપિઃ। જગામ મહતીં શંકાં ધર્મસાધ્વસશંકિતઃ
પછી જ્યારે એ મહાન વાનર એ સ્ત્રીઓને નિહાળતો હતો, ત્યારે તેને મોટા સંકટ અને ધર્મભંગનો ભય થયો.
પરદારાવરોધસ્ય પ્રસુપ્તસ્ય નિરીક્ષણમ્। ઇદં ખલુ મમાત્યર્થં ધર્મલોપં કરિષ્યતિ
બીજાના અંતઃપુરની ઊંઘતી સ્ત્રીઓને જોવું, એ તો મારા માટે મોટો પાપ થશે.
ન હિ મે પરદારાણાં દૃષ્ટિર્વિષયવર્તિની। અયં ચાત્ર મયા દૃષ્ટઃ પરદારપરિગ્રહઃ
હું ક્યારેય બીજાની પત્નીઓ પર કામદૃષ્ટિથી નજર ન નાખી છે; પણ અહીં તો મેં બીજાની પત્નીઓ સાથેનો સંબંધ જોઈ લીધો છે.
તસ્ય પ્રાદુરભૂચ્ચિન્તા પુનરન્યા મનસ્વિનઃ। નિશ્ચિતૈકાન્તચિત્તસ્ય કાર્યનિશ્ચયદર્શિની
પછી એ સ્થિર મનવાળા અને યોગ્ય કાર્ય જાણનારા વાનરના મનમાં બીજો વિચાર ઊભો થયો.
કામં દૃષ્ટા મયા સર્વા વિશ્વસ્તા રાવણસ્ત્રિયઃ। ન તુ મે મનસા કિંચિદ્ વૈકૃત્યમુપપદ્યતે
હા, મેં રાવણની બધી નિર્ભય સ્ત્રીઓને જોઈ છે, પણ મારા મનમાં કોઈ ખોટો ભાવ જાગતો નથી.
મનો હિ હેતુઃ સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં પ્રવર્તને। શુભાશુભાસ્વવસ્થાસુ તચ્ચ મે સુવ્યવસ્થિતમ્
મન બધાં ઇન્દ્રિયોના ચલાવવાનું કારણ છે, શુભ કે અશુભ સ્થિતિમાં પણ; અને મારું મન સારી રીતે નિયંત્રિત છે.
નાન્યત્ર હિ મયા શક્યા વૈદેહી પરિમાર્ગિતુમ્। સ્ત્રિયો હિ સ્ત્રીષુ દૃશ્યન્તે સદા સમ્પરિમાર્ગણે
મારે વૈદેહીને શોધવી છે તો બીજે ક્યાંય જઈ શકાતું નથી; કારણ કે સ્ત્રીની શોધમાં સ્ત્રીઓ વચ્ચે જ જોવાય છે.
યસ્ય સત્ત્વસ્ય યા યોનિસ્તસ્યાં તત્ પરિમાર્ગતે। ન શક્યં પ્રમદા નષ્ટા મૃગીષુ પરિમાર્ગિતુમ્
જેનું જેવું સ્વરૂપ હોય, તેને એ જ જગ્યાએ શોધાય છે; ગુમ થયેલી સ્ત્રીને હરણોમાં શોધવી શક્ય નથી.
તદિદં માર્ગિતં તાવચ્છુદ્ધેન મનસા મયા। રાવણાન્તઃપુરં સર્વં દૃશ્યતે ન ચ જાનકી
હું શુદ્ધ મનથી રાવણના આખા અંતઃપુરમાં શોધ્યું, પણ મને જાનકી ક્યાંય દેખાઈ નથી.
દેવગન્ધર્વકન્યાશ્ચ નાગકન્યાશ્ચ વીર્યવાન્। અવેક્ષમાણો હનુમાન્ નૈવાપશ્યત જાનકીમ્
વીર હનુમાને દેવ, ગંધર્વ અને નાગકન્યાઓને જોયા, પણ જાનકી ક્યાંય નજરે પડી નહીં.
તામપશ્યન્ કપિસ્તત્ર પશ્યંશ્ચાન્યા વરસ્ત્રિયઃ। અપક્રમ્ય તદા વીરઃ પ્રસ્થાતુમુપચક્રમે
ત્યાં કપીએ બીજી સુંદર સ્ત્રીઓ જોઈ, પણ ત્યા પણ તેને તે (જાનકી) જોવા ન મળી; પછી તે વીર હળવે પગલે પાછો જવા તૈયાર થયો.
સ ભૂયઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ મારુતિર્યત્નમાશ્રિતઃ। આપાનભૂમિમુત્સૃજ્ય તાં વિચેતું પ્રચક્રમે
પછી પવનપુત્ર હનુમાને ફરીથી સર્વત્ર પ્રયત્નપૂર્વક શોધવાનું નક્કી કર્યું અને પીવાનું મંડપ છોડીને બીજે શોધવા લાગ્યો.
thumb|દ્વાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે બારમો સર્ગ સાંભળો.
સ તસ્ય મધ્યે ભવનસ્ય સંસ્થિતો લતાગૃહાંશ્ચિત્રગૃહાન્ નિશાગૃહાન્। જગામ સીતાં પ્રતિદર્શનોત્સુકો ન ચૈવ તાં પશ્યતિ ચારુદર્શનામ્
તે મહેલની વચ્ચે ઊભો રહી, હનુમાન લતાવાળા મકાનો, રંગબેરંગી ઓરડા અને રાત્રીગૃહોમાંથી પસાર થયો; સીતાને જોવા માટે આતુર હતો, પણ સુંદર મુખવાળી સીતાને ક્યાંય જોઈ શક્યો નહીં.
સ ચિન્તયામાસ તતો મહાકપિઃ પ્રિયામપશ્યન્ રઘુનન્દનસ્ય તામ્। ધ્રુવં ન સીતા ધ્રિયતે યથા ન મે વિચિન્વતો દર્શનમેતિ મૈથિલી
પછી મહાકપીએ વિચાર્યું: રઘુવંશીના પ્રિયજનને હું ક્યાંય જોઈ શકતો નથી; નિશ્ચય છે કે સીતાજી અહીં નથી, કેમ કે મારી શોધ છતાં પણ માઇથિલી મને દેખાતી નથી.
સા રાક્ષસાનાં પ્રવરેણ જાનકી સ્વશીલસંરક્ષણતત્પરા સતી। અનેન નૂનં પ્રતિ દુષ્ટકર્મણા હતા ભવેદાર્યપથે પરે સ્થિતા
જાનકી, જે પોતાના સદ્ગુણની રક્ષા કરવા હંમેશા તત્પર હતી, તે નિશ્ચયે જ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દુષ્કર્મી રાવણના હાથોં મારાઈ ગઈ હશે, કેમ કે તે સદ્માર્ગે અડગ રહી.
વિરૂપરૂપા વિકૃતા વિવર્ચસો મહાનના દીર્ઘવિરૂપદર્શનાઃ। સમીક્ષ્ય તા રાક્ષસરાજયોષિતો ભયાદ્ વિનષ્ટા જનકેશ્વરાત્મજા
રાક્ષસરાજની જે પત્નીઓ ભયાનક, વિકૃત અને ભયાનક રૂપવાળી હતી, એમને જોઈને જનકનંદિની ભયથી નષ્ટ થઈ ગઈ હશે.
સીતામદૃષ્ટ્વા હ્યનવાપ્ય પૌરુષં વિહૃત્ય કાલં સહ વાનરૈશ્ચિરમ્। ન મેઽસ્તિ સુગ્રીવસમીપગા ગતિઃ સુતીક્ષ્ણદણ્ડો બલવાંશ્ચ વાનરઃ
હું સીતાને શોધી શક્યો નહિ, ન તો મારો કાર્યો પૂરું થયું; વાનરો સાથે ઘણો સમય વ્યર્થ ગયો. હવે સુગ્રીવ પાસે પાછો જવાનો કોઈ રસ્તો નથી, કેમ કે વાનરરાજ ખૂબ કડક અને શક્તિશાળી છે.
દૃષ્ટમન્તઃપુરં સર્વં દૃષ્ટા રાવણયોષિતઃ। ન સીતા દૃશ્યતે સાધ્વી વૃથા જાતો મમ શ્રમઃ
હું આખું અંતઃપુર અને રાવણની સ્ત્રીઓને જોઈ લીધી, પણ સતી સીતાજી ક્યાંય દેખાઈ નહીં; મારું બધું પ્રયત્ન વ્યર્થ ગયું.
કિં નુ માં વાનરાઃ સર્વે ગતં વક્ષ્યન્તિ સંગતાઃ। ગત્વા તત્ર ત્વયા વીર કિં કૃતં તદ્ વદસ્વ નઃ
હવે બધા વાનરો ભેગા થઈને શું કહેશે? 'તમે ત્યાં ગયા અને પછી શું કર્યું, એ અમને કહો,' એમ તો પૂછશે જ.