અયં યજ્ઞહરોઽસ્માકમનેનાશ્વોઽપનીયતે । ઇતિ તે સર્વભૂતાનિ હિંસન્તિ સગરાત્મજાઃ ॥૧-૩૯-
'આ યજ્ઞ માટેનો ઘોડો કોઈએ લઈ ગયો છે; તેથી સાગરપુત્રો બધા જીવજંતુઓને હાનિ પહોંચાડી રહ્યા છે.'
thumb|ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો ચાળીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
દેવતાનાં વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ વૈ પિતામહઃ । પ્રત્યુવાચ સુસંત્રસ્તાન્ કૃતાન્તબલમોહિતાન્ ॥૧-૪૦-
દેવતાઓના વચન સાંભળીને, સર્વપુજ્ય પિતામહ બ્રહ્માએ, મૃત્યુના પ્રભાવથી ભયભીત અને મૂર્છિત થયેલા દેવતાઓને ઉત્તર આપ્યો.
યસ્યેયં વસુધા કૃત્સ્ના વાસુદેવસ્ય ધીમતઃ । મહિષી માધવસ્યૈષા સ એવ ભગવન્ પ્રભુઃ ॥૧-૪૦-
આ આખી પૃથ્વી બુદ્ધિશાળી વાસુદેવની છે; એ માધવની પત્ની છે અને એ ભગવાન જ સર્વના સ્વામી છે.
કાપિલં રૂપમાસ્થાય ધારયત્યનિશં ધરામ્ । તસ્ય કોપાગ્નિના દગ્ધા ભવિષ્યન્તિ નૃપાત્મજાઃ ॥૧-૪૦-
કપિલ રૂપ ધારણ કરી, તે ભગવાન સતત પૃથ્વીનું ધારણ કરે છે; તેના ક્રોધથી સાગરપુત્રો ભસ્મ થઈ જશે.
પૃથિવ્યાશ્ચાપિ નિર્ભેદો દૃષ્ટ એવ સનાતનઃ । સગરસ્ય ચ પુત્રાણાં વિનાશો દીર્ઘદર્શિનામ્ ॥૧-૪૦-
પૃથ્વીના પ્રાચીન વિભાગો દેખાશે અને દૂરના પરિણામો જોનારાઓએ સાગરપુત્રોનો વિનાશ પણ જોઈ લીધો છે.
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા ત્રયસ્ત્રિંશદરિંદમાઃ । દેવાઃ પરમસંહૃષ્ટાઃ પુનર્જગ્મુર્યથાગતમ્ ॥૧-૪૦-
પિતામહના વચન સાંભળીને ત્રેત્રીસ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ ખૂબ આનંદિત થઈ, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
સગરસ્ય ચ પુત્રાણાં પ્રાદુરાસીન્મહાસ્વનઃ । પૃથિવ્યાં ભિદ્યમાનાયાં નિર્ઘાતસમનિસ્વનઃ ॥૧-૪૦-
પછી, પૃથ્વી ફાટી રહી ત્યારે સાગરપુત્રોમાંથી ભયાનક ગર્જના ઉઠી, જે વીજળીના ગડગડાટ જેવી હતી.
તતો ભિત્ત્વા મહીં સર્વાં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । સહિતાઃ સાગરાઃ સર્વે પિતરં વાક્યમબ્રુવન્ ॥૧-૪૦-
પછી, આખી પૃથ્વી ભેદી અને તેની પર પરિક્રમા કરી, બધા સાગરપુત્રોએ મળીને પિતાને કહ્યું.
પરિક્રાન્તા મહી સર્વા સત્ત્વવન્તશ્ચ સૂદિતાઃ । દેવદાનવરક્ષાંસિ પિશાચોરગપન્નગાઃ ॥૧-૪૦-
અમે આખી પૃથ્વી ફર્યા છીએ અને બધા શક્તિશાળી દેવ, દાનવ, રાક્ષસ, પિશાચ, સર્પ અને નાગોનો સંહાર કર્યો છે.
ન ચ પશ્યામહેઽશ્વં તે અશ્વહર્તારમેવ ચ । કિં કરિષ્યામ ભદ્રં તે બુદ્ધિરત્ર વિચાર્યતામ્॥૧-૪૦-
પણ અમને તમારો ઘોડો કે તેને ચોરનાર ક્યાંય દેખાતો નથી; હવે શું કરવું? કૃપા કરીને વિચાર કરો કે શું શ્રેષ્ઠ છે.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા પુત્રાણાં રાજસત્તમઃ । સમન્યુરબ્રવીદ્ વાક્યં સગરો રઘુનન્દન ॥૧-૪૦-
પુત્રોના એ વચન સાંભળીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ સાગરે ગુસ્સાથી, હે રઘુનંદન, એમ કહ્યું.
ભૂયઃ ખનત ભદ્રં વો વિભેદ્ય વસુધાતલમ્ । અશ્વહર્તારમાસાદ્ય કૃતાર્થાશ્ચ નિવર્તત ॥૧-૪૦-
ફરી ખોદો, તમારું કલ્યાણ થાય; પૃથ્વીનું તલ ફાડી નાખો. જ્યારે ઘોડા ચોર મળે ત્યારે કાર્ય પૂર્ણ કરીને પાછા આવો.
પિતુર્વચનમાસાદ્ય સગરસ્ય મહાત્મનઃ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ રસાતલમભિદ્રવન્ ॥૧-૪૦-
મહાન આત્માવાળા પિતા સાગરનું આદેશ મળતાં, સાઠ હજાર પુત્રો પાતાળ તરફ દોડ્યા.
ખન્યમાને તતસ્તસ્મિન્ દદૃશુઃ પર્વતોપમમ્ । દિશાગજં વિરૂપાક્ષં ધારયન્તં મહીતલમ્ ॥૧-૪૦-
જ્યારે તેઓ ખોદી રહ્યા હતા ત્યારે, તેમણે એક વિશાળ, પર્વત જેવો, વિકૃત આંખોવાળો દિશાગજ જોયો, જે પૃથ્વીનું ભારણ કરી રહ્યો હતો.
સપર્વતવનાં કૃત્સ્નાં પૃથિવીં રઘુનન્દન । ધારયામાસ શિરસા વિરૂપાક્ષો મહાગજઃ ॥૧-૪૦-
એ વિકૃત આંખોવાળો મહાગજ પોતાના માથા પર આખી પૃથ્વી, તેના પર્વતો અને જંગલો સહિત ધારણ કરતો હતો.
યદા પર્વણિ કાકુત્સ્થ વિશ્રમાર્થં મહાગજઃ । ખેદાચ્ચાલયતે શીર્ષં ભૂમિકમ્પસ્તદા ભવેત્ ॥૧-૪૦-
હે કકુત્સ્થ, જ્યારે એ મહાગજ ચારે દિશાના સંધિ પર થાકીને આરામ માટે માથું હલાવે છે, ત્યારે પૃથ્વી કંપે છે.
તે તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દિશાપાલં મહાગજમ્ । માનયન્તો હિ તે રામ જગ્મુર્ભિત્ત્વા રસાતલમ્ ॥૧-૪૦-
તેમણે એ દિશાના રક્ષક મહાગજની પરિક્રમા કરી, તેની માન આપીને, પૃથ્વી ભેદી પાતાળમાં ગયા, હે રામ.
તતઃ પૂર્વાં દિશં ભિત્ત્વા દક્ષિણાં બિભિદુઃ પુનઃ । દક્ષિણસ્યામપિ દિશિ દદૃશુસ્તે મહાગજમ્ ॥૧-૪૦-
પછી પૂર્વ દિશા ફાડી, ફરી દક્ષિણ દિશા ભેદી; ત્યાં પણ તેમણે એક વિશાળ દિશાગજ જોયો.
મહાપદ્મં મહાત્માનં સુમહત્પર્વતોપમમ્ । શિરસા ધારયન્તં ગાં વિસ્મયં જગ્મુરુત્તમમ્ ॥૧-૪૦-
તેઓએ મહાત્મા મહાપદ્મને જોયો, જે વિશાળ પર્વત જેવો દેખાતો અને પોતાના માથા પર આખી ધરતી ધારણ કરતો હતો. આ દૃશ્ય જોઈને બધા અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
તે તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા સગરસ્ય મહાત્મનઃ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ પશ્ચિમાં બિભિદુર્દિશમ્ ॥૧-૪૦-
પછી, સાગરનાં મહાત્મા પુત્રોએ તેની પરિક્રમા કરી અને પશ્ચિમ દિશામાં જમીન ખોદવી શરૂ કરી.
પશ્ચિમાયામપિ દિશિ મહાન્તમચલોપમમ્ । દિશાગજં સૌમનસં દદૃશુસ્તે મહાબલાઃ ॥૧-૪૦-
પશ્ચિમ દિશામાં પણ, એ મહાબળવાનોએ એક વિશાળ પર્વત જેવો દિશાગજ સૌમનસને જોયો.
તં તે પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પૃષ્ટ્વા ચાપિ નિરામયમ્ । ખનન્તઃ સમુપક્રાન્તા દિશં સોમવતીં તદા ॥૧-૪૦-
તેમણે સૌમનસની પરિક્રમા કરી, તેની સુખાકારીની ખબર લીધી અને પછી ચંદ્રની દિશામાં ખોદવાનું શરૂ કર્યું.
ઉત્તરસ્યાં રઘુશ્રેષ્ઠ દદૃશુર્હિમપાણ્ડુરમ્ । ભદ્રં ભદ્રેણ વપુષા ધારયન્તં મહીમિમામ્ ॥૧-૪૦-
રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, ઉત્તર દિશામાં તેમણે હિમથી સફેદ અને શુભ રૂપ ધરાવતો ભદ્રને જોયો, જે આ ધરતીને ધારણ કરતો હતો.
સમાલભ્ય તતઃ સર્વે કૃત્વા ચૈનં પ્રદક્ષિણમ્ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ બિભિદુર્વસુધાતલમ્ ॥૧-૪૦-
પછી, સૌએ ભદ્રનું વંદન કર્યું, તેની પરિક્રમા કરી અને સાગરના સાઠ હજાર પુત્રોએ ધરતીનું તળ ખોલ્યું.
તતઃ પ્રાગુત્તરાં ગત્વા સાગરાઃ પ્રથિતાં દિશમ્ । રોષાદભ્યખનન્ સર્વે પૃથિવીં સગરાત્મજાઃ ॥૧-૪૦-
પછી તેઓ પ્રખ્યાત પૂર્વોત્તર દિશામાં ગયા અને ગુસ્સામાં આવીને બધા સાગરપુત્રોએ ધરતી ખોદી.
તે તુ સર્વે મહત્માનો ભિમવેગા મહબલાઃ । દદૃશુઃ કપિલં તત્ર વાસુદેવં સનાતનમ્ ॥૧-૪૦-
ત્યાં એ બધા મહાત્મા, ભયાનક ગતિ અને મહાબળ ધરાવનારા પુત્રોએ કપિલ, જે સનાતન વસુદેવ છે, તેને જોયો.
હયં ચ તસ્ય દેવસ્ય ચરન્તમવિદૂરતઃ । પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપ્તાઃ સર્વે તે રઘુનંદન ॥૧-૪૦-
અને એ દેવતાના નજીક, તેમણે ઘોડાને ફરતો જોયો અને બધા રઘુનંદન, અતુલ આનંદથી ભરાઈ ગયા.
તે તં યજ્ઞહનં જ્ઞાત્વા ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણાઃ । ખનિત્રલાઙ્ગલધરા નાનાવૃક્ષશિલાધરાઃ ॥૧-૪૦-
યજ્ઞના વિનાશકને ઓળખીને, ગુસ્સાથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ; તેઓ હાથમાં ખુરપી, હળ, વિવિધ વૃક્ષો અને પથ્થરો લઈને દોડી આવ્યા.
અભ્યધાવન્ત સંક્રુદ્ધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રુવન્ । અસ્માકં ત્વં હિ તુરગં યજ્ઞિયં હૃતવાનસિ ॥૧-૪૦-
તેઓ ગુસ્સામાં દોડી ગયા અને બોલ્યા: 'થેમો, થેમો! તું અમારો યજ્ઞનો ઘોડો ચોરી લીધો છે!'