દીક્ષિતઃ પૌત્રસહિતઃ સોપાધ્યાયગણસ્ત્વહમ્ । ઇહ સ્થાસ્યામિ ભદ્રં વો યાવત્ તુરગદર્શનમ્ ॥૧-૩૯-
'હું દીક્ષા લીધેલી સ્થિતિમાં, પૌત્રો અને ઉપાધ્યાયોની સાથે અહીં જ રહીશ, જ્યાં સુધી ઘોડો મળતો નથી. ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરે.'
તે સર્વે હૃષ્ટમનસો રાજપુત્રા મહાબલાઃ । જગ્મુર્મહીતલં રામ પિતુર્વચનયન્ત્રિતાઃ ॥૧-૩૯-
બધા રાજકુમારો, શક્તિશાળી અને આનંદિત, પિતાના આદેશથી ધરતી પર શોધવા નીકળી પડ્યા, હે રામ.
ગત્વા તુ પૃથિવીં સર્વામદૃષ્ટ્વા તં મહાબલાઃ । યોજનાયામવિસ્તારમેકૈકો ધરણીતલમ્ । બિભિદુઃ પુરુષવ્યાઘ્રા વજ્રસ્પર્શસમૈર્ભુજૈઃ ॥૧-૩૯-
આમ આખી ધરતી ફરીને પણ ઘોડો ન મળતા, તે મહાબલી રાજકુમારો દરેકે એક યોજન પહોળાઈમાં જમીન ખોદવા લાગ્યા અને વીજળી જેવી મજબૂત ભુજાઓથી ધરતી ફોડી નાખી, હે પુરૂષશ્રેષ્ઠ.
શૂલૈરશનિકલ્પૈશ્ચ હલૈશ્ચાપિ સુદારુણૈઃ । ભિદ્યમાના વસુમતી નનાદ રઘુનન્દન ॥૧-૩૯-
વીજળી જેવી ભાલા અને ભયાનક હળથી ધરતીને ભેદતા, ધરા ગર્જના કરવા લાગી, હે રઘુનંદન.
નાગાનાં વધ્યમાનાનામસુરાણાં ચ રાઘવ । રાક્ષસાનાં દુરાધર્ષં સત્ત્વાનાં નિનદોઽભવત્ ॥૧-૩૯-
એ અવાજ એવો હતો જેવો હાથીઓ, અસુરો અને ભયાનક રાક્ષસો માર્યા જાય ત્યારે થાય, હે રાઘવ.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષષ્ટિં તુ રઘુનન્દન । બિભિદુર્ધરણીં રામ રસાતલમનુત્તમમ્ ॥૧-૩૯-
હે રઘુનંદન, તેઓએ ધરતીને સાઠ હજાર યોજન સુધી ફોડી નાખી અને ઉત્તમ રસાતળ લોક સુધી પહોંચી ગયા, હે રામ.
એવં પર્વતસંબાધં જમ્બૂદ્વીપં નૃપાત્મજાઃ । ખનન્તો નૃપશાર્દૂલ સર્વતઃ પરિચક્રમુઃ ॥૧-૩૯-
આ રીતે, પર્વતોથી ભરપૂર જંબુદ્વીપમાં રાજકુમારો સર્વત્ર ખોદકામ કરતા ફર્યા, હે રાજશાર્દૂલ.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સાસુરાઃ સહપન્નગાઃ । સમ્ભ્રાન્તમનસઃ સર્વે પિતામહમુપાગમન્ ॥૧-૩૯-
પછી બધા દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને પન્નગો, ચિંતિત મનથી, પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયા.
તે પ્રસાદ્ય મહાત્માનં વિષણ્ણવદનાસ્તદા । ઊચુઃ પરમસંત્રસ્તાઃ પિતામહમિદં વચઃ ॥૧-૩૯-
તેઓએ ચિંતિત ચહેરા સાથે મહાત્મા બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ખૂબ ડરથી એમને કહ્યું:
ભગવન્ પૃથિવી સર્વા ખન્યતે સગરાત્મજૈઃ બહવશ્ચ મહાત્માનો વધ્યન્તે જલચારિણઃ ॥૧-૩૯-
'હે ભગવાન, સાગરપુત્રો આખી ધરતી ખોદી નાખી રહ્યા છે અને ઘણા મહાન જલચર જીવો પણ માર્યા જઈ રહ્યા છે.'
અયં યજ્ઞહરોઽસ્માકમનેનાશ્વોઽપનીયતે । ઇતિ તે સર્વભૂતાનિ હિંસન્તિ સગરાત્મજાઃ ॥૧-૩૯-
'આ યજ્ઞ માટેનો ઘોડો કોઈએ લઈ ગયો છે; તેથી સાગરપુત્રો બધા જીવજંતુઓને હાનિ પહોંચાડી રહ્યા છે.'
thumb|ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો ચાળીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
દેવતાનાં વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ વૈ પિતામહઃ । પ્રત્યુવાચ સુસંત્રસ્તાન્ કૃતાન્તબલમોહિતાન્ ॥૧-૪૦-
દેવતાઓના વચન સાંભળીને, સર્વપુજ્ય પિતામહ બ્રહ્માએ, મૃત્યુના પ્રભાવથી ભયભીત અને મૂર્છિત થયેલા દેવતાઓને ઉત્તર આપ્યો.
યસ્યેયં વસુધા કૃત્સ્ના વાસુદેવસ્ય ધીમતઃ । મહિષી માધવસ્યૈષા સ એવ ભગવન્ પ્રભુઃ ॥૧-૪૦-
આ આખી પૃથ્વી બુદ્ધિશાળી વાસુદેવની છે; એ માધવની પત્ની છે અને એ ભગવાન જ સર્વના સ્વામી છે.
કાપિલં રૂપમાસ્થાય ધારયત્યનિશં ધરામ્ । તસ્ય કોપાગ્નિના દગ્ધા ભવિષ્યન્તિ નૃપાત્મજાઃ ॥૧-૪૦-
કપિલ રૂપ ધારણ કરી, તે ભગવાન સતત પૃથ્વીનું ધારણ કરે છે; તેના ક્રોધથી સાગરપુત્રો ભસ્મ થઈ જશે.
પૃથિવ્યાશ્ચાપિ નિર્ભેદો દૃષ્ટ એવ સનાતનઃ । સગરસ્ય ચ પુત્રાણાં વિનાશો દીર્ઘદર્શિનામ્ ॥૧-૪૦-
પૃથ્વીના પ્રાચીન વિભાગો દેખાશે અને દૂરના પરિણામો જોનારાઓએ સાગરપુત્રોનો વિનાશ પણ જોઈ લીધો છે.
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા ત્રયસ્ત્રિંશદરિંદમાઃ । દેવાઃ પરમસંહૃષ્ટાઃ પુનર્જગ્મુર્યથાગતમ્ ॥૧-૪૦-
પિતામહના વચન સાંભળીને ત્રેત્રીસ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ ખૂબ આનંદિત થઈ, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
સગરસ્ય ચ પુત્રાણાં પ્રાદુરાસીન્મહાસ્વનઃ । પૃથિવ્યાં ભિદ્યમાનાયાં નિર્ઘાતસમનિસ્વનઃ ॥૧-૪૦-
પછી, પૃથ્વી ફાટી રહી ત્યારે સાગરપુત્રોમાંથી ભયાનક ગર્જના ઉઠી, જે વીજળીના ગડગડાટ જેવી હતી.
તતો ભિત્ત્વા મહીં સર્વાં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । સહિતાઃ સાગરાઃ સર્વે પિતરં વાક્યમબ્રુવન્ ॥૧-૪૦-
પછી, આખી પૃથ્વી ભેદી અને તેની પર પરિક્રમા કરી, બધા સાગરપુત્રોએ મળીને પિતાને કહ્યું.
પરિક્રાન્તા મહી સર્વા સત્ત્વવન્તશ્ચ સૂદિતાઃ । દેવદાનવરક્ષાંસિ પિશાચોરગપન્નગાઃ ॥૧-૪૦-
અમે આખી પૃથ્વી ફર્યા છીએ અને બધા શક્તિશાળી દેવ, દાનવ, રાક્ષસ, પિશાચ, સર્પ અને નાગોનો સંહાર કર્યો છે.
ન ચ પશ્યામહેઽશ્વં તે અશ્વહર્તારમેવ ચ । કિં કરિષ્યામ ભદ્રં તે બુદ્ધિરત્ર વિચાર્યતામ્॥૧-૪૦-
પણ અમને તમારો ઘોડો કે તેને ચોરનાર ક્યાંય દેખાતો નથી; હવે શું કરવું? કૃપા કરીને વિચાર કરો કે શું શ્રેષ્ઠ છે.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા પુત્રાણાં રાજસત્તમઃ । સમન્યુરબ્રવીદ્ વાક્યં સગરો રઘુનન્દન ॥૧-૪૦-
પુત્રોના એ વચન સાંભળીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ સાગરે ગુસ્સાથી, હે રઘુનંદન, એમ કહ્યું.
ભૂયઃ ખનત ભદ્રં વો વિભેદ્ય વસુધાતલમ્ । અશ્વહર્તારમાસાદ્ય કૃતાર્થાશ્ચ નિવર્તત ॥૧-૪૦-
ફરી ખોદો, તમારું કલ્યાણ થાય; પૃથ્વીનું તલ ફાડી નાખો. જ્યારે ઘોડા ચોર મળે ત્યારે કાર્ય પૂર્ણ કરીને પાછા આવો.
પિતુર્વચનમાસાદ્ય સગરસ્ય મહાત્મનઃ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ રસાતલમભિદ્રવન્ ॥૧-૪૦-
મહાન આત્માવાળા પિતા સાગરનું આદેશ મળતાં, સાઠ હજાર પુત્રો પાતાળ તરફ દોડ્યા.
ખન્યમાને તતસ્તસ્મિન્ દદૃશુઃ પર્વતોપમમ્ । દિશાગજં વિરૂપાક્ષં ધારયન્તં મહીતલમ્ ॥૧-૪૦-
જ્યારે તેઓ ખોદી રહ્યા હતા ત્યારે, તેમણે એક વિશાળ, પર્વત જેવો, વિકૃત આંખોવાળો દિશાગજ જોયો, જે પૃથ્વીનું ભારણ કરી રહ્યો હતો.
સપર્વતવનાં કૃત્સ્નાં પૃથિવીં રઘુનન્દન । ધારયામાસ શિરસા વિરૂપાક્ષો મહાગજઃ ॥૧-૪૦-
એ વિકૃત આંખોવાળો મહાગજ પોતાના માથા પર આખી પૃથ્વી, તેના પર્વતો અને જંગલો સહિત ધારણ કરતો હતો.
યદા પર્વણિ કાકુત્સ્થ વિશ્રમાર્થં મહાગજઃ । ખેદાચ્ચાલયતે શીર્ષં ભૂમિકમ્પસ્તદા ભવેત્ ॥૧-૪૦-
હે કકુત્સ્થ, જ્યારે એ મહાગજ ચારે દિશાના સંધિ પર થાકીને આરામ માટે માથું હલાવે છે, ત્યારે પૃથ્વી કંપે છે.
તે તં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દિશાપાલં મહાગજમ્ । માનયન્તો હિ તે રામ જગ્મુર્ભિત્ત્વા રસાતલમ્ ॥૧-૪૦-
તેમણે એ દિશાના રક્ષક મહાગજની પરિક્રમા કરી, તેની માન આપીને, પૃથ્વી ભેદી પાતાળમાં ગયા, હે રામ.
તતઃ પૂર્વાં દિશં ભિત્ત્વા દક્ષિણાં બિભિદુઃ પુનઃ । દક્ષિણસ્યામપિ દિશિ દદૃશુસ્તે મહાગજમ્ ॥૧-૪૦-
પછી પૂર્વ દિશા ફાડી, ફરી દક્ષિણ દિશા ભેદી; ત્યાં પણ તેમણે એક વિશાળ દિશાગજ જોયો.
મહાપદ્મં મહાત્માનં સુમહત્પર્વતોપમમ્ । શિરસા ધારયન્તં ગાં વિસ્મયં જગ્મુરુત્તમમ્ ॥૧-૪૦-
તેઓએ મહાત્મા મહાપદ્મને જોયો, જે વિશાળ પર્વત જેવો દેખાતો અને પોતાના માથા પર આખી ધરતી ધારણ કરતો હતો. આ દૃશ્ય જોઈને બધા અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.