મત્તપ્રમત્તાનિ સમાકુલાનિ રથાશ્વભદ્રાસનસંકુલાનિ। વીરશ્રિયા ચાપિ સમાકુલાનિ દદર્શ ધીમાન્ સ કપિઃ કુલાનિ
તે બુદ્ધિશાળી વાનરે એવી જાતિઓ જોઈ, જે મદમાં અને ગફલતમાં હતી, રથ, ઘોડા અને ભવ્ય આસનોથી ભરેલી હતી અને વીરતાની શોભાથી ઉજવાઈ રહી હતી.
પરસ્પરં ચાધિકમાક્ષિપન્તિ ભુજાંશ્ચ પીનાનધિવિક્ષિપન્તિ। મત્તપ્રલાપાનધિવિક્ષિપન્તિ મત્તાનિ ચાન્યોન્યમધિક્ષિપન્તિ
તેઓ પરસ્પર વધારે વાદ-વિવાદ કરતા, પોતાના મજબૂત હાથ હલાવતા, મદમાં અસ્પષ્ટ બોલતા અને એકબીજાને અપમાન કરતા.
રક્ષાંસિ વક્ષાંસિ ચ વિક્ષિપન્તિ ગાત્રાણિ કાન્તાસુ ચ વિક્ષિપન્તિ। રૂપાણિ ચિત્રાણિ ચ વિક્ષિપન્તિ દૃઢાનિ ચાપાનિ ચ વિક્ષિપન્તિ
રાક્ષસો પોતાના છાતી ફેંકતા, પ્રેમિકાઓ પર અંગો ફેંકતા, વિવિધ રૂપ બતાવતા અને મજબૂત ધનુષ્યો હલાવતા.
દદર્શ કાન્તાશ્ચ સમાલભન્ત્ય- સ્તથાપરાસ્તત્ર પુનઃ સ્વપન્ત્યઃ। સુરૂપવક્ત્રાશ્ચ તથા હસન્ત્યઃ ક્રુદ્ધાઃ પરાશ્ચાપિ વિનિઃશ્વસન્ત્યઃ
તેને ત્યાં કેટલીક પ્રિય સ્ત્રીઓ એકબીજાને ભેટતી, બીજી કેટલીક સુઈ રહી હતી; સુંદર ચહેરાવાળી કેટલીક હસતી અને ગુસ્સે થયેલી બીજી ઊંડો શ્વાસ લેતી હતી.
મહાગજૈશ્ચાપિ તથા નદદ્ભિઃ સુપૂજિતૈશ્ચાપિ તથા સુસદ્ભિઃ। રરાજ વીરૈશ્ચ વિનિઃશ્વસદ્ભિ- ર્હ્રદા ભુજંગૈરિવ નિઃશ્વસદ્ભિઃ
મોટા ગજોના ગર્જનથી, સન્માનિત અને આરામથી બેઠેલા ગજોથી, અને વીરોએ ઊંડો શ્વાસ લેતા, એ નગર એ રીતે ઝગમગતું હતું જેમ સરોવર સાપોથી ભરેલું હોય.
બુદ્ધિપ્રધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ સંશ્રદ્દધાનાઞ્જગતઃ પ્રધાનાન્। નાનાવિધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ દદર્શ તસ્યાં પુરિ યાતુધાનાન્
તે શહેરમાં વાનરે એવા યાતુધાનોને જોયા, જે બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર નામ ધરાવતા, કર્મનિષ્ઠ, જગતના આગેવાન અને વિવિધ પ્રકારના હતા.
નનન્દ દૃષ્ટ્વા સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ નાનાગુણાનાત્મગુણાનુરૂપાન્। વિદ્યોતમાનાન્ સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ દદર્શ કાંશ્ચિચ્ચ પુનર્વિરૂપાન્
તે સુંદર અને અનેક ગુણોથી યુક્ત, પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈને તે આનંદિત થયો; અને તેણે કેટલીક વિકૃત રૂપાવાળી પણ જોઈ.
તતો વરાર્હાઃ સુવિશુદ્ધભાવા- સ્તેષાં સ્ત્રિયસ્તત્ર મહાનુભાવાઃ। પ્રિયેષુ પાનેષુ ચ સક્તભાવા દદર્શ તારા ઇવ સુસ્વભાવાઃ
પછી તેણે ત્યાં શ્રેષ્ઠ માનનીય, શુદ્ધ ચિત્તવાળી, મહાન ગુણવાળી, પોતાના પ્રિયજન અને પાનમાં રાગ ધરાવતી, અને સ્વભાવથી તારાઓ જેવી તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈ.
સ્ત્રિયો જ્વલન્તીસ્ત્રપયોપગૂઢા નિશીથકાલે રમણોપગૂઢાઃ। દદર્શ કાશ્ચિત્ પ્રમદોપગૂઢા યથા વિહંગા વિહગોપગૂઢાઃ
કેટલીક સ્ત્રીઓ મધ્યરાત્રે પોતાના પ્રેમી દ્વારા આલિંગન પામેલી, કેટલીક સખીઓ સાથે, અને જેમ પક્ષીઓ એકબીજાને ચુંબી લે છે તેમ, એવી સ્ત્રીઓ હનુમાને જોઈ.
અન્યાઃ પુનર્હર્મ્યતલોપવિષ્ટા- સ્તત્ર પ્રિયાઙ્કેષુ સુખોપવિષ્ટાઃ। ભર્તુઃ પરા ધર્મપરા નિવિષ્ટા દદર્શ ધીમાન્ મદનોપવિષ્ટાઃ
પછી તેણે કેટલીક સ્ત્રીઓ મહેલની છત પર, પોતાના પ્રિયજનની ગોદમાં આરામથી બેસેલી, પતિપ્રેમમાં અને ધર્મમાં તલીન, તથા કેટલીક કામભાવથી ભરપૂર બેઠેલી જોઈ.
અપ્રાવૃતાઃ કાઞ્ચનરાજિવર્ણાઃ કાશ્ચિત્પરાર્ઘ્યાસ્તપનીયવર્ણાઃ। પુનશ્ચ કાશ્ચિચ્છશલક્ષ્મવર્ણાઃ કાન્તપ્રહીણા રુચિરાઙ્ગવર્ણાઃ
કેટલીક ખુલ્લી, સુવર્ણ કમળ જેવી કાંતિવાળી, કેટલીક અત્યંત કિંમતી, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, અને કેટલીક ચાંદની જેવી કાંતિવાળી, પ્રેમીથી વિયોગ પામેલી છતાં સુંદર અંગવાળી સ્ત્રીઓ જોઈ.
તતઃ પ્રિયાન્ પ્રાપ્ય મનોઽભિરામાન્ સુપ્રીતિયુક્તાઃ સુમનોઽભિરામાઃ। ગૃહેષુ હૃષ્ટાઃ પરમાભિરામા હરિપ્રવીરઃ સ દદર્શ રામાઃ
પછી પોતાના પ્રિયજનને પામીને, મનને આનંદ આપતી, અત્યંત ખુશ અને ઘરમાં આનંદથી ભરેલી, અતિ આકર્ષક એવી સ્ત્રીઓ હનુમાને જોઈ.
ચન્દ્રપ્રકાશાશ્ચ હિ વક્ત્રમાલા વક્રાઃ સુપક્ષ્માશ્ચ સુનેત્રમાલાઃ। વિભૂષણાનાં ચ દદર્શ માલાઃ શતહ્રદાનામિવ ચારુમાલાઃ
તેણે ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખવાળી, વક્ર અને સુંદર પાંપણવાળી, સુંદર આંખો અને શૃંગારમાળાઓથી સજ્જ, શતદળ કમળમાળાની જેમ મનોહર સ્ત્રીઓ જોઈ.
ન ત્વેવ સીતાં પરમાભિજાતાં પથિ સ્થિતે રાજકુલે પ્રજાતામ્। લતાં પ્રફુલ્લામિવ સાધુજાતાં દદર્શ તન્વીં મનસાભિજાતામ્
પણ તેણે સીતા, જે ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, રાજકુમારી જેવી, માર્ગ પર ઉભેલી, સુંદર અને કાંતિથી ભરપૂર, મનથી પણ ઉન્નત એવી, એવી સીતા ક્યાંય જોઈ નહીં.
સનાતને વર્ત્મનિ સંનિવિષ્ટાં રામેક્ષણીં તાં મદનાભિવિષ્ટામ્। ભર્તુર્મનઃ શ્રીમદનુપ્રવિષ્ટાં સ્ત્રીભ્યઃ પરાભ્યશ્ચ સદા વિશિષ્ટામ્
તેને જોઈ કે, સીતા પ્રાચીન સત્યના માર્ગ પર સ્થિર છે, હરણીની જેમ આંખોવાળી, પ્રેમથી વ્યાકુળ, પતિના મનમાં તલીન અને હંમેશા અન્ય સ્ત્રીઓથી શ્રેષ્ઠ છે.
ઉષ્ણાર્દિતાં સાનુસૃતાસ્રકણ્ઠીં પુરા વરાર્હોત્તમનિષ્કકણ્ઠીમ્। સુજાતપક્ષ્મામભિરક્તકણ્ઠીં વને પ્રનૃત્તામિવ નીલકણ્ઠીમ્
તેણે જોઈ કે, સીતા ઉષ્ણતાથી પીડાઈ રહી છે, ગળે આંસુઓના ડાઘ છે, પહેલાં શ્રેષ્ઠ હારોથી શોભાયમાન હતી, સુંદર પાંપણવાળી અને લાલચટ્ટ ગળાવાળી, જંગલમાં નૃત્ય કરતી નિલકંઠ જેવી લાગી.
અવ્યક્તરેખામિવ ચન્દ્રલેખાં પાંસુપ્રદિગ્ધામિવ હેમરેખામ્। ક્ષતપ્રરૂઢામિવ વર્ણરેખાં વાયુપ્રભુગ્નામિવ મેઘરેખામ્
તે સીતા ધૂંધળી ચાંદની રેખા જેવી, ધૂળથી ઢંકાયેલી સોનાની લકીર જેવી, ઘા પડ્યા પછી સાજા થયેલી લકીર જેવી, અને પવનથી વાંકી થયેલી મેઘરેખા જેવી લાગી.
સીતામપશ્યન્મનુજેશ્વરસ્ય રામસ્ય પત્નીં વદતાં વરસ્ય। બભૂવ દુઃખોપહતશ્ચિરસ્ય પ્લવંગમો મન્દ ઇવાચિરસ્ય
રામ, મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ અને વાણીમાં પણ શ્રેષ્ઠ, એવી રામની પત્ની સીતા ક્યાંય ન જોઈને, વાનર લાંબા સમય પછી દુઃખથી વ્યાકુળ થયો, જેમ થાકેલા મનુષ્યને થોડો આરામ મળ્યા પછી ફરી થાક લાગે.
thumb|ષષ્ઠઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષષ્ઠઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે છઠ્ઠો સર્ગ સાંભળો.
સ નિકામં વિમાનેષુ વિચરન્ કામરૂપધૃક્। વિચચાર કપિર્લઙ્કાં લાઘવેન સમન્વિતઃ
પછી વાનરે મનગમતી રચના ધારણ કરી, મહેલો વચ્ચે સ્વચ્છંદ ફરતો, લઘુત્વથી યુક્ત થઈ લંકામાં ચારે બાજુ ફર્યો.
આસસાદ ચ લક્ષ્મીવાન્ રાક્ષસેન્દ્રનિવેશનમ્। પ્રાકારેણાર્કવર્ણેન ભાસ્વરેણાભિસંવૃતમ્
તે ભાગ્યશાળી વાનર રાક્ષસોના રાજાના મહેલ પાસે પહોંચ્યો, જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી દિવાલથી ઘેરાયેલું હતું.
રક્ષિતં રાક્ષસૈર્ભીમૈઃ સિંહૈરિવ મહદ્ વનમ્। સમીક્ષમાણો ભવનં ચકાશે કપિકુઞ્જરઃ
તે મહેલ ભયાનક રાક્ષસો દ્વારા રક્ષાયેલું હતું, જેમ સિંહો મોટા જંગલને રક્ષે છે, અને વાનર-હાથીએ તેજસ્વી મહેલને નિહાળ્યું.
રૂપ્યકોપહિતૈશ્ચિત્રૈસ્તોરણૈર્હેમભૂષણૈઃ। વિચિત્રાભિશ્ચ કક્ષ્યાભિર્દ્વારૈશ્ચ રુચિરૈર્વૃતમ્
તે મહેલ ચાંદીથી મઢેલા અને સોનાથી શોભાયમાન દરવાજા, વિવિધ રંગીન પરિસર અને સુંદર દ્વારો વડે શોભાયમાન હતું.
ગજાસ્થિતૈર્મહામાત્રૈઃ શૂરૈશ્ચ વિગતશ્રમૈઃ। ઉપસ્થિતમસંહાર્યૈર્હયૈઃ સ્યન્દનયાયિભિઃ
મહાન મહાવટો, શૂરવીર અને થાક વિના યુવાનો, અપરાજિત ઘોડા અને રથચાલકો ત્યાં હાજર હતા.
બહુરત્નસમાકીર્ણં પરાર્ઘ્યાસનભૂષિતમ્। મહારથસમાવાપં મહારથમહાસનમ્
અહીં અનેક કિંમતી રત્નોથી ભરેલું, ઉત્તમ આસનોથી શોભાયમાન, મહાન રથીઓ અને ભવ્ય સિંહાસનોની ભીડવાળું મહેલ હતું.
દૃશ્યૈશ્ચ પરમોદારૈસ્તૈસ્તૈશ્ચ મૃગપક્ષિભિઃ। વિવિધૈર્બહુસાહસ્રૈઃ પરિપૂર્ણં સમન્તતઃ
તે મહેલ ચારે બાજુથી અદભુત અને ભવ્ય દૃશ્યો, અને અનેક પ્રકારનાં અસંખ્ય પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર હતું.
વિનીતૈરન્તપાલૈશ્ચ રક્ષોભિશ્ચ સુરક્ષિતમ્। મુખ્યાભિશ્ચ વરસ્ત્રીભિઃ પરિપૂર્ણં સમન્તતઃ
શિસ્તબદ્ધ આંતરિક રક્ષકો અને રાક્ષસો દ્વારા સુરક્ષિત, અને મુખ્ય તથા શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ચારે બાજુ ભરેલું હતું.
મુદિતપ્રમદારત્નં રાક્ષસેન્દ્રનિવેશનમ્। વરાભરણસંહ્રાદૈઃ સમુદ્રસ્વનનિઃસ્વનમ્
રાક્ષસરાજનું નિવાસ સ્થાન આનંદિત અને સુંદર સ્ત્રીઓથી ઝગમગતું હતું, અને ઉત્તમ આભૂષણોની ઝણઝણાટથી સમુદ્ર જેવી ગૂંજી ઉઠતું હતું.
તદ્ રાજગુણસમ્પન્નં મુખ્યૈશ્ચ વરચન્દનૈઃ। મહાજનસમાકીર્ણં સિંહૈરિવ મહદ્ વનમ્
તે મહેલ રાજસી ગુણોથી યુક્ત, શ્રેષ્ઠ ચંદનના સુગંધથી મહેકતું, મહાન લોકોની ભીડથી ભરેલું અને સિંહોથી ભરેલા વિશાળ વનમાં જેવું લાગતું હતું.
ભેરીમૃદઙ્ગાભિરુતં શઙ્ખઘોષવિનાદિતમ્। નિત્યાર્ચિતં પર્વસુતં પૂજિતં રાક્ષસૈઃ સદા
તે મહેલ ઢોલ, મૃદંગ અને શંખના નાદથી ગૂંજી ઉઠતું, હંમેશા તહેવારોમાં પૂજાતું અને રાક્ષસો દ્વારા સતત માન પામતું હતું.