સ હેમજામ્બૂનદચક્રવાલં મહાર્હમુક્તામણિ ભૂષિતાન્તમ્। પરાર્ઘ્યકાલાગુરુચન્દનાર્હં સ રાવણાન્તઃપુરમાવિવેશ
સોનાના અને મોતી-મણિથી શોભતા વાડથી ઘેરાયેલું, દુર્લભ સુગંધિત અગરૂ અને ચંદનથી મહેકતું, રાવણનું આંતરમહેલ વાનરે પ્રવેશ્યું.
thumb|પઞ્ચમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો પાંચમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તતઃ સ મધ્યંગતમંશુમન્તં જ્યોત્સ્નાવિતાનં મુહુરુદ્વમન્તમ્। દદર્શ ધીમાન્ ભુવિ ભાનુમન્તં ગોષ્ઠે વૃષં મત્તમિવ ભ્રમન્તમ્
પછી તે બુદ્ધિશાળી વાનરે આકાશમાં ચમકતો, ચાંદી જેવી કિરણો ફેલાવતો, વારંવાર ઊગતો અને અસ્તાવતો, ગૌશાળામાં મસ્ત બળદ જેમ ભટકતો ચંદ્ર જોયો.
લોકસ્ય પાપાનિ વિનાશયન્તં મહોદધિં ચાપિ સમેધયન્તમ્। ભૂતાનિ સર્વાણિ વિરાજયન્તં દદર્શ શીતાંશુમથાભિયાન્તમ્
તે શીતળ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, જગતના પાપો નાશ કરતો, મહાસાગરને હલાવતો અને સર્વ જીવોને પ્રકાશિત કરતો દેખાયો.
યા ભાતિ લક્ષ્મીર્ભુવિ મન્દરસ્થા યથા પ્રદોષેષુ ચ સાગરસ્થા। તથૈવ તોયેષુ ચ પુષ્કરસ્થા રરાજ સા ચારુનિશાકરસ્થા
જેમ લક્ષ્મી પૃથ્વી પર મંદર પર્વત પર, સાંજના સમયે સાગરમાં કે જળમાં કમળો વચ્ચે શોભે છે, તેમ તે ચાંદની સાથે આકાશમાં સુંદર રીતે તેજ પામતી હતી.
હંસો યથા રાજતપઞ્જરસ્થઃ સિંહો યથા મન્દરકન્દરસ્થઃ। વીરો યથા ગર્વિતકુઞ્જરસ્થ- શ્ચન્દ્રોઽપિ બભ્રાજ તથામ્બરસ્થઃ
જેમ હંસ ચાંદીના પાંજરમાં, સિંહ મંદર પર્વતની ગુફામાં, અને વીર ગજ પર શોભે છે, તેમ ચંદ્ર પણ આકાશમાં તેજ પામતો હતો.
વિનષ્ટશીતામ્બુતુષારપઙ્કો મહાગ્રહગ્રાહવિનષ્ટપઙ્કઃ। પ્રકાશલક્ષ્મ્યાશ્રયનિર્મલાઙ્કો રરાજ ચન્દ્રો ભગવાન્ શશાઙ્કઃ
કોઈ તૂષાર કે મહાગ્રહોની છાંયાથી રહિત, પ્રકાશથી ભરપૂર, નિર્મળ કલાવાળો, ભગવાન ચંદ્ર તેજથી ઝગમગતો હતો.
શિલાતલં પ્રાપ્ય યથા મૃગેન્દ્રો મહારણં પ્રાપ્ય યથા ગજેન્દ્રઃ। રાજ્યં સમાસાદ્ય યથા નરેન્દ્ર- સ્તથા પ્રકાશો વિરરાજ ચન્દ્રઃ
જેમ સિંહ પથ્થરની સપાટીએ, ગજ મહાવનમાં, અને રાજા પોતાનું રાજ્ય મેળવે ત્યારે તેજ પામે છે, તેમ ચંદ્ર આકાશમાં ઝગમગતો હતો.
પ્રકાશચન્દ્રોદયનષ્ટદોષઃ પ્રવૃદ્ધરક્ષઃપિશિતાશદોષઃ। રામાભિરામેરિતચિત્તદોષઃ સ્વર્ગપ્રકાશો ભગવાન્ પ્રદોષઃ
પ્રભાત જેવું તેજ ધરાવતી, ચંદ્રોદયે અંધકાર દૂર કરતી, વધતા રાક્ષસો અને માંસખોરોને હટાવતી અને રામના સ્મરણથી મનને આનંદિત કરતી એ પવિત્ર સાંજ હતી.
તન્ત્રીસ્વરાઃ કર્ણસુખાઃ પ્રવૃત્તાઃ સ્વપન્તિ નાર્યઃ પતિભિઃ સુવૃત્તાઃ। નક્તંચરાશ્ચાપિ તથા પ્રવૃત્તા વિહર્તુમત્યદ્ભુતરૌદ્રવૃત્તાઃ
તંતુવાદ્યના મીઠા સ્વર ગૂંજતા, સારા સ્વભાવની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે સુઈ રહી હતી અને રાત્રે ફરતા, અદ્ભુત અને ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતા રાક્ષસો પણ વિહાર કરવા નીકળી પડ્યા.
મત્તપ્રમત્તાનિ સમાકુલાનિ રથાશ્વભદ્રાસનસંકુલાનિ। વીરશ્રિયા ચાપિ સમાકુલાનિ દદર્શ ધીમાન્ સ કપિઃ કુલાનિ
તે બુદ્ધિશાળી વાનરે એવી જાતિઓ જોઈ, જે મદમાં અને ગફલતમાં હતી, રથ, ઘોડા અને ભવ્ય આસનોથી ભરેલી હતી અને વીરતાની શોભાથી ઉજવાઈ રહી હતી.
પરસ્પરં ચાધિકમાક્ષિપન્તિ ભુજાંશ્ચ પીનાનધિવિક્ષિપન્તિ। મત્તપ્રલાપાનધિવિક્ષિપન્તિ મત્તાનિ ચાન્યોન્યમધિક્ષિપન્તિ
તેઓ પરસ્પર વધારે વાદ-વિવાદ કરતા, પોતાના મજબૂત હાથ હલાવતા, મદમાં અસ્પષ્ટ બોલતા અને એકબીજાને અપમાન કરતા.
રક્ષાંસિ વક્ષાંસિ ચ વિક્ષિપન્તિ ગાત્રાણિ કાન્તાસુ ચ વિક્ષિપન્તિ। રૂપાણિ ચિત્રાણિ ચ વિક્ષિપન્તિ દૃઢાનિ ચાપાનિ ચ વિક્ષિપન્તિ
રાક્ષસો પોતાના છાતી ફેંકતા, પ્રેમિકાઓ પર અંગો ફેંકતા, વિવિધ રૂપ બતાવતા અને મજબૂત ધનુષ્યો હલાવતા.
દદર્શ કાન્તાશ્ચ સમાલભન્ત્ય- સ્તથાપરાસ્તત્ર પુનઃ સ્વપન્ત્યઃ। સુરૂપવક્ત્રાશ્ચ તથા હસન્ત્યઃ ક્રુદ્ધાઃ પરાશ્ચાપિ વિનિઃશ્વસન્ત્યઃ
તેને ત્યાં કેટલીક પ્રિય સ્ત્રીઓ એકબીજાને ભેટતી, બીજી કેટલીક સુઈ રહી હતી; સુંદર ચહેરાવાળી કેટલીક હસતી અને ગુસ્સે થયેલી બીજી ઊંડો શ્વાસ લેતી હતી.
મહાગજૈશ્ચાપિ તથા નદદ્ભિઃ સુપૂજિતૈશ્ચાપિ તથા સુસદ્ભિઃ। રરાજ વીરૈશ્ચ વિનિઃશ્વસદ્ભિ- ર્હ્રદા ભુજંગૈરિવ નિઃશ્વસદ્ભિઃ
મોટા ગજોના ગર્જનથી, સન્માનિત અને આરામથી બેઠેલા ગજોથી, અને વીરોએ ઊંડો શ્વાસ લેતા, એ નગર એ રીતે ઝગમગતું હતું જેમ સરોવર સાપોથી ભરેલું હોય.
બુદ્ધિપ્રધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ સંશ્રદ્દધાનાઞ્જગતઃ પ્રધાનાન્। નાનાવિધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ દદર્શ તસ્યાં પુરિ યાતુધાનાન્
તે શહેરમાં વાનરે એવા યાતુધાનોને જોયા, જે બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર નામ ધરાવતા, કર્મનિષ્ઠ, જગતના આગેવાન અને વિવિધ પ્રકારના હતા.
નનન્દ દૃષ્ટ્વા સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ નાનાગુણાનાત્મગુણાનુરૂપાન્। વિદ્યોતમાનાન્ સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ દદર્શ કાંશ્ચિચ્ચ પુનર્વિરૂપાન્
તે સુંદર અને અનેક ગુણોથી યુક્ત, પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈને તે આનંદિત થયો; અને તેણે કેટલીક વિકૃત રૂપાવાળી પણ જોઈ.
તતો વરાર્હાઃ સુવિશુદ્ધભાવા- સ્તેષાં સ્ત્રિયસ્તત્ર મહાનુભાવાઃ। પ્રિયેષુ પાનેષુ ચ સક્તભાવા દદર્શ તારા ઇવ સુસ્વભાવાઃ
પછી તેણે ત્યાં શ્રેષ્ઠ માનનીય, શુદ્ધ ચિત્તવાળી, મહાન ગુણવાળી, પોતાના પ્રિયજન અને પાનમાં રાગ ધરાવતી, અને સ્વભાવથી તારાઓ જેવી તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈ.
સ્ત્રિયો જ્વલન્તીસ્ત્રપયોપગૂઢા નિશીથકાલે રમણોપગૂઢાઃ। દદર્શ કાશ્ચિત્ પ્રમદોપગૂઢા યથા વિહંગા વિહગોપગૂઢાઃ
કેટલીક સ્ત્રીઓ મધ્યરાત્રે પોતાના પ્રેમી દ્વારા આલિંગન પામેલી, કેટલીક સખીઓ સાથે, અને જેમ પક્ષીઓ એકબીજાને ચુંબી લે છે તેમ, એવી સ્ત્રીઓ હનુમાને જોઈ.
અન્યાઃ પુનર્હર્મ્યતલોપવિષ્ટા- સ્તત્ર પ્રિયાઙ્કેષુ સુખોપવિષ્ટાઃ। ભર્તુઃ પરા ધર્મપરા નિવિષ્ટા દદર્શ ધીમાન્ મદનોપવિષ્ટાઃ
પછી તેણે કેટલીક સ્ત્રીઓ મહેલની છત પર, પોતાના પ્રિયજનની ગોદમાં આરામથી બેસેલી, પતિપ્રેમમાં અને ધર્મમાં તલીન, તથા કેટલીક કામભાવથી ભરપૂર બેઠેલી જોઈ.
અપ્રાવૃતાઃ કાઞ્ચનરાજિવર્ણાઃ કાશ્ચિત્પરાર્ઘ્યાસ્તપનીયવર્ણાઃ। પુનશ્ચ કાશ્ચિચ્છશલક્ષ્મવર્ણાઃ કાન્તપ્રહીણા રુચિરાઙ્ગવર્ણાઃ
કેટલીક ખુલ્લી, સુવર્ણ કમળ જેવી કાંતિવાળી, કેટલીક અત્યંત કિંમતી, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, અને કેટલીક ચાંદની જેવી કાંતિવાળી, પ્રેમીથી વિયોગ પામેલી છતાં સુંદર અંગવાળી સ્ત્રીઓ જોઈ.
તતઃ પ્રિયાન્ પ્રાપ્ય મનોઽભિરામાન્ સુપ્રીતિયુક્તાઃ સુમનોઽભિરામાઃ। ગૃહેષુ હૃષ્ટાઃ પરમાભિરામા હરિપ્રવીરઃ સ દદર્શ રામાઃ
પછી પોતાના પ્રિયજનને પામીને, મનને આનંદ આપતી, અત્યંત ખુશ અને ઘરમાં આનંદથી ભરેલી, અતિ આકર્ષક એવી સ્ત્રીઓ હનુમાને જોઈ.
ચન્દ્રપ્રકાશાશ્ચ હિ વક્ત્રમાલા વક્રાઃ સુપક્ષ્માશ્ચ સુનેત્રમાલાઃ। વિભૂષણાનાં ચ દદર્શ માલાઃ શતહ્રદાનામિવ ચારુમાલાઃ
તેણે ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખવાળી, વક્ર અને સુંદર પાંપણવાળી, સુંદર આંખો અને શૃંગારમાળાઓથી સજ્જ, શતદળ કમળમાળાની જેમ મનોહર સ્ત્રીઓ જોઈ.
ન ત્વેવ સીતાં પરમાભિજાતાં પથિ સ્થિતે રાજકુલે પ્રજાતામ્। લતાં પ્રફુલ્લામિવ સાધુજાતાં દદર્શ તન્વીં મનસાભિજાતામ્
પણ તેણે સીતા, જે ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, રાજકુમારી જેવી, માર્ગ પર ઉભેલી, સુંદર અને કાંતિથી ભરપૂર, મનથી પણ ઉન્નત એવી, એવી સીતા ક્યાંય જોઈ નહીં.
સનાતને વર્ત્મનિ સંનિવિષ્ટાં રામેક્ષણીં તાં મદનાભિવિષ્ટામ્। ભર્તુર્મનઃ શ્રીમદનુપ્રવિષ્ટાં સ્ત્રીભ્યઃ પરાભ્યશ્ચ સદા વિશિષ્ટામ્
તેને જોઈ કે, સીતા પ્રાચીન સત્યના માર્ગ પર સ્થિર છે, હરણીની જેમ આંખોવાળી, પ્રેમથી વ્યાકુળ, પતિના મનમાં તલીન અને હંમેશા અન્ય સ્ત્રીઓથી શ્રેષ્ઠ છે.
ઉષ્ણાર્દિતાં સાનુસૃતાસ્રકણ્ઠીં પુરા વરાર્હોત્તમનિષ્કકણ્ઠીમ્। સુજાતપક્ષ્મામભિરક્તકણ્ઠીં વને પ્રનૃત્તામિવ નીલકણ્ઠીમ્
તેણે જોઈ કે, સીતા ઉષ્ણતાથી પીડાઈ રહી છે, ગળે આંસુઓના ડાઘ છે, પહેલાં શ્રેષ્ઠ હારોથી શોભાયમાન હતી, સુંદર પાંપણવાળી અને લાલચટ્ટ ગળાવાળી, જંગલમાં નૃત્ય કરતી નિલકંઠ જેવી લાગી.
અવ્યક્તરેખામિવ ચન્દ્રલેખાં પાંસુપ્રદિગ્ધામિવ હેમરેખામ્। ક્ષતપ્રરૂઢામિવ વર્ણરેખાં વાયુપ્રભુગ્નામિવ મેઘરેખામ્
તે સીતા ધૂંધળી ચાંદની રેખા જેવી, ધૂળથી ઢંકાયેલી સોનાની લકીર જેવી, ઘા પડ્યા પછી સાજા થયેલી લકીર જેવી, અને પવનથી વાંકી થયેલી મેઘરેખા જેવી લાગી.
સીતામપશ્યન્મનુજેશ્વરસ્ય રામસ્ય પત્નીં વદતાં વરસ્ય। બભૂવ દુઃખોપહતશ્ચિરસ્ય પ્લવંગમો મન્દ ઇવાચિરસ્ય
રામ, મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ અને વાણીમાં પણ શ્રેષ્ઠ, એવી રામની પત્ની સીતા ક્યાંય ન જોઈને, વાનર લાંબા સમય પછી દુઃખથી વ્યાકુળ થયો, જેમ થાકેલા મનુષ્યને થોડો આરામ મળ્યા પછી ફરી થાક લાગે.
thumb|ષષ્ઠઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષષ્ઠઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે છઠ્ઠો સર્ગ સાંભળો.
સ નિકામં વિમાનેષુ વિચરન્ કામરૂપધૃક્। વિચચાર કપિર્લઙ્કાં લાઘવેન સમન્વિતઃ
પછી વાનરે મનગમતી રચના ધારણ કરી, મહેલો વચ્ચે સ્વચ્છંદ ફરતો, લઘુત્વથી યુક્ત થઈ લંકામાં ચારે બાજુ ફર્યો.