વિરૂપાન્ બહુરૂપાંશ્ચ સુરૂપાંશ્ચ સુવર્ચસઃ। ધ્વજિનઃ પતાકિનશ્ચૈવ દદર્શ વિવિધાયુધાન્
કોઈ વિકૃત, કોઈ અનેક રૂપવાળા, કોઈ સુંદર, કોઈ તેજસ્વી, કોઈ ધ્વજ અને ઝંડા ધારણ કરતા, તો કોઈ વિવિધ હથિયારોવાળા પણ તેણે જોયા.
શક્તિવૃક્ષાયુધાંશ્ચૈવ પટ્ટિશાશનિધારિણઃ। ક્ષેપણીપાશહસ્તાંશ્ચ દદર્શ સ મહાકપિઃ
એ મહાન વાનરે શૂળ, વૃક્ષ અને વિવિધ હથિયારોવાળા, તલવાર અને વજ્ર ધારણ કરનારા, તેમજ હાથમાં ગોળા અને ફાંસીઓ ધરાવનારા યોદ્ધાઓ પણ જોયા.
સ્રગ્વિણસ્ત્વનુલિપ્તાંશ્ચ વરાભરણભૂષિતાન્। નાનાવેષસમાયુક્તાન્ યથાસ્વૈરચરાન્ બહૂન્
કોઈ ફૂલમાળાઓથી શોભતા, કોઈ સુગંધિત તૈલ લગાવેલા, કોઈ સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ, વિવિધ વેશમાં અને જે જેમ ઇચ્છે તેમ ફરતા અનેક લોકોને તેણે જોયા.
તીક્ષ્ણશૂલધરાંશ્ચૈવ વજ્રિણશ્ચ મહાબલાન્। શતસાહસ્રમવ્યગ્રમારક્ષં મધ્યમં કપિઃ
કોઈ તીક્ષ્ણ શૂળ અને શક્તિશાળી વજ્ર ધારણ કરનારા, લાખો ચેતન અને નિષ્ઠાવાન રાક્ષસો પણ એ મધ્યમ વાનરે જોયા.
રક્ષોઽધિપતિનિર્દિષ્ટં દદર્શાન્તઃપુરાગ્રતઃ। સ તદા તદ્ ગૃહં દૃષ્ટ્વા મહાહાટકતોરણમ્
રાક્ષસાધિપતિએ જે ઘર નિર્ધારિત કર્યું હતું, એ આંતઃપુરની આગળ તેણે જોયું; અને તે ઘરને મહાન સોનાના તોરણથી શોભિત જોઈને—
રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વિખ્યાતમદ્રિમૂર્ધ્નિ પ્રતિષ્ઠિતમ્। પુણ્ડરીકાવતંસાભિઃ પરિખાભિઃ સમાવૃતમ્
—રાક્ષસરાજાનું પ્રસિદ્ધ નિવાસસ્થાન, જે પર્વતની ટોચ પર સ્થાપિત હતું અને કમળમાળાથી શોભિત ખાઈઓથી ઘેરાયેલું હતું—
પ્રાકારાવૃતમત્યન્તં દદર્શ સ મહાકપિઃ। ત્રિવિષ્ટપનિભં દિવ્યં દિવ્યનાદવિનાદિતમ્
એ મહાન વાનરે એ મહેલને સંપૂર્ણ કિલ્લેબંદ, દિવ્ય રૂપાળું, દૈવી સંગીતથી ગુંજતું અને સ્વર્ગની જેમ તેજસ્વી જોયું.
વાજિહ્રેષિતસંઘુષ્ટં નાદિતં ભૂષણૈસ્તથા। રથૈર્યાનૈર્વિમાનૈશ્ચ તથા હયગજૈઃ શુભૈઃ
તેમાં ઘોડાઓના હિંચકાર, આભૂષણોની ઝણકાર અને અનેક રથો, વાહનો, વિમાન, તેમજ સુંદર ઘોડા અને હાથીઓના અવાજ ગુંજતા હતા.
વારણૈશ્ચ ચતુર્દન્તૈઃ શ્વેતાભ્રનિચયોપમૈઃ। ભૂષિતૈ રુચિરદ્વારં મત્તૈશ્ચ મૃગપક્ષિભિઃ
સફેદ વાદળ જેવી ચમક ધરાવતી, ચાર દાંતવાળી હાથીઓ સુંદર દરવાજા પાસે શોભતી હતી, અને સાથે જ મસ્ત થયેલા પ્રાણી અને પક્ષીઓ પણ ત્યાં હતા.
રક્ષિતં સુમહાવીર્યૈર્યાતુધાનૈઃ સહસ્રશઃ। રાક્ષસાધિપતેર્ગુપ્તમાવિવેશ ગૃહં કપિઃ
હજારો શક્તિશાળી રાક્ષસો દ્વારા રક્ષાતું અને રાક્ષસોના રાજા દ્વારા સંભાળાતું એ ઘર માં વાનરે પ્રવેશ કર્યો.
સ હેમજામ્બૂનદચક્રવાલં મહાર્હમુક્તામણિ ભૂષિતાન્તમ્। પરાર્ઘ્યકાલાગુરુચન્દનાર્હં સ રાવણાન્તઃપુરમાવિવેશ
સોનાના અને મોતી-મણિથી શોભતા વાડથી ઘેરાયેલું, દુર્લભ સુગંધિત અગરૂ અને ચંદનથી મહેકતું, રાવણનું આંતરમહેલ વાનરે પ્રવેશ્યું.
thumb|પઞ્ચમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો પાંચમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તતઃ સ મધ્યંગતમંશુમન્તં જ્યોત્સ્નાવિતાનં મુહુરુદ્વમન્તમ્। દદર્શ ધીમાન્ ભુવિ ભાનુમન્તં ગોષ્ઠે વૃષં મત્તમિવ ભ્રમન્તમ્
પછી તે બુદ્ધિશાળી વાનરે આકાશમાં ચમકતો, ચાંદી જેવી કિરણો ફેલાવતો, વારંવાર ઊગતો અને અસ્તાવતો, ગૌશાળામાં મસ્ત બળદ જેમ ભટકતો ચંદ્ર જોયો.
લોકસ્ય પાપાનિ વિનાશયન્તં મહોદધિં ચાપિ સમેધયન્તમ્। ભૂતાનિ સર્વાણિ વિરાજયન્તં દદર્શ શીતાંશુમથાભિયાન્તમ્
તે શીતળ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, જગતના પાપો નાશ કરતો, મહાસાગરને હલાવતો અને સર્વ જીવોને પ્રકાશિત કરતો દેખાયો.
યા ભાતિ લક્ષ્મીર્ભુવિ મન્દરસ્થા યથા પ્રદોષેષુ ચ સાગરસ્થા। તથૈવ તોયેષુ ચ પુષ્કરસ્થા રરાજ સા ચારુનિશાકરસ્થા
જેમ લક્ષ્મી પૃથ્વી પર મંદર પર્વત પર, સાંજના સમયે સાગરમાં કે જળમાં કમળો વચ્ચે શોભે છે, તેમ તે ચાંદની સાથે આકાશમાં સુંદર રીતે તેજ પામતી હતી.
હંસો યથા રાજતપઞ્જરસ્થઃ સિંહો યથા મન્દરકન્દરસ્થઃ। વીરો યથા ગર્વિતકુઞ્જરસ્થ- શ્ચન્દ્રોઽપિ બભ્રાજ તથામ્બરસ્થઃ
જેમ હંસ ચાંદીના પાંજરમાં, સિંહ મંદર પર્વતની ગુફામાં, અને વીર ગજ પર શોભે છે, તેમ ચંદ્ર પણ આકાશમાં તેજ પામતો હતો.
વિનષ્ટશીતામ્બુતુષારપઙ્કો મહાગ્રહગ્રાહવિનષ્ટપઙ્કઃ। પ્રકાશલક્ષ્મ્યાશ્રયનિર્મલાઙ્કો રરાજ ચન્દ્રો ભગવાન્ શશાઙ્કઃ
કોઈ તૂષાર કે મહાગ્રહોની છાંયાથી રહિત, પ્રકાશથી ભરપૂર, નિર્મળ કલાવાળો, ભગવાન ચંદ્ર તેજથી ઝગમગતો હતો.
શિલાતલં પ્રાપ્ય યથા મૃગેન્દ્રો મહારણં પ્રાપ્ય યથા ગજેન્દ્રઃ। રાજ્યં સમાસાદ્ય યથા નરેન્દ્ર- સ્તથા પ્રકાશો વિરરાજ ચન્દ્રઃ
જેમ સિંહ પથ્થરની સપાટીએ, ગજ મહાવનમાં, અને રાજા પોતાનું રાજ્ય મેળવે ત્યારે તેજ પામે છે, તેમ ચંદ્ર આકાશમાં ઝગમગતો હતો.
પ્રકાશચન્દ્રોદયનષ્ટદોષઃ પ્રવૃદ્ધરક્ષઃપિશિતાશદોષઃ। રામાભિરામેરિતચિત્તદોષઃ સ્વર્ગપ્રકાશો ભગવાન્ પ્રદોષઃ
પ્રભાત જેવું તેજ ધરાવતી, ચંદ્રોદયે અંધકાર દૂર કરતી, વધતા રાક્ષસો અને માંસખોરોને હટાવતી અને રામના સ્મરણથી મનને આનંદિત કરતી એ પવિત્ર સાંજ હતી.
તન્ત્રીસ્વરાઃ કર્ણસુખાઃ પ્રવૃત્તાઃ સ્વપન્તિ નાર્યઃ પતિભિઃ સુવૃત્તાઃ। નક્તંચરાશ્ચાપિ તથા પ્રવૃત્તા વિહર્તુમત્યદ્ભુતરૌદ્રવૃત્તાઃ
તંતુવાદ્યના મીઠા સ્વર ગૂંજતા, સારા સ્વભાવની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે સુઈ રહી હતી અને રાત્રે ફરતા, અદ્ભુત અને ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતા રાક્ષસો પણ વિહાર કરવા નીકળી પડ્યા.
મત્તપ્રમત્તાનિ સમાકુલાનિ રથાશ્વભદ્રાસનસંકુલાનિ। વીરશ્રિયા ચાપિ સમાકુલાનિ દદર્શ ધીમાન્ સ કપિઃ કુલાનિ
તે બુદ્ધિશાળી વાનરે એવી જાતિઓ જોઈ, જે મદમાં અને ગફલતમાં હતી, રથ, ઘોડા અને ભવ્ય આસનોથી ભરેલી હતી અને વીરતાની શોભાથી ઉજવાઈ રહી હતી.
પરસ્પરં ચાધિકમાક્ષિપન્તિ ભુજાંશ્ચ પીનાનધિવિક્ષિપન્તિ। મત્તપ્રલાપાનધિવિક્ષિપન્તિ મત્તાનિ ચાન્યોન્યમધિક્ષિપન્તિ
તેઓ પરસ્પર વધારે વાદ-વિવાદ કરતા, પોતાના મજબૂત હાથ હલાવતા, મદમાં અસ્પષ્ટ બોલતા અને એકબીજાને અપમાન કરતા.
રક્ષાંસિ વક્ષાંસિ ચ વિક્ષિપન્તિ ગાત્રાણિ કાન્તાસુ ચ વિક્ષિપન્તિ। રૂપાણિ ચિત્રાણિ ચ વિક્ષિપન્તિ દૃઢાનિ ચાપાનિ ચ વિક્ષિપન્તિ
રાક્ષસો પોતાના છાતી ફેંકતા, પ્રેમિકાઓ પર અંગો ફેંકતા, વિવિધ રૂપ બતાવતા અને મજબૂત ધનુષ્યો હલાવતા.
દદર્શ કાન્તાશ્ચ સમાલભન્ત્ય- સ્તથાપરાસ્તત્ર પુનઃ સ્વપન્ત્યઃ। સુરૂપવક્ત્રાશ્ચ તથા હસન્ત્યઃ ક્રુદ્ધાઃ પરાશ્ચાપિ વિનિઃશ્વસન્ત્યઃ
તેને ત્યાં કેટલીક પ્રિય સ્ત્રીઓ એકબીજાને ભેટતી, બીજી કેટલીક સુઈ રહી હતી; સુંદર ચહેરાવાળી કેટલીક હસતી અને ગુસ્સે થયેલી બીજી ઊંડો શ્વાસ લેતી હતી.
મહાગજૈશ્ચાપિ તથા નદદ્ભિઃ સુપૂજિતૈશ્ચાપિ તથા સુસદ્ભિઃ। રરાજ વીરૈશ્ચ વિનિઃશ્વસદ્ભિ- ર્હ્રદા ભુજંગૈરિવ નિઃશ્વસદ્ભિઃ
મોટા ગજોના ગર્જનથી, સન્માનિત અને આરામથી બેઠેલા ગજોથી, અને વીરોએ ઊંડો શ્વાસ લેતા, એ નગર એ રીતે ઝગમગતું હતું જેમ સરોવર સાપોથી ભરેલું હોય.
બુદ્ધિપ્રધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ સંશ્રદ્દધાનાઞ્જગતઃ પ્રધાનાન્। નાનાવિધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ દદર્શ તસ્યાં પુરિ યાતુધાનાન્
તે શહેરમાં વાનરે એવા યાતુધાનોને જોયા, જે બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર નામ ધરાવતા, કર્મનિષ્ઠ, જગતના આગેવાન અને વિવિધ પ્રકારના હતા.
નનન્દ દૃષ્ટ્વા સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ નાનાગુણાનાત્મગુણાનુરૂપાન્। વિદ્યોતમાનાન્ સ ચ તાન્ સુરૂપાન્ દદર્શ કાંશ્ચિચ્ચ પુનર્વિરૂપાન્
તે સુંદર અને અનેક ગુણોથી યુક્ત, પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈને તે આનંદિત થયો; અને તેણે કેટલીક વિકૃત રૂપાવાળી પણ જોઈ.
તતો વરાર્હાઃ સુવિશુદ્ધભાવા- સ્તેષાં સ્ત્રિયસ્તત્ર મહાનુભાવાઃ। પ્રિયેષુ પાનેષુ ચ સક્તભાવા દદર્શ તારા ઇવ સુસ્વભાવાઃ
પછી તેણે ત્યાં શ્રેષ્ઠ માનનીય, શુદ્ધ ચિત્તવાળી, મહાન ગુણવાળી, પોતાના પ્રિયજન અને પાનમાં રાગ ધરાવતી, અને સ્વભાવથી તારાઓ જેવી તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોઈ.
સ્ત્રિયો જ્વલન્તીસ્ત્રપયોપગૂઢા નિશીથકાલે રમણોપગૂઢાઃ। દદર્શ કાશ્ચિત્ પ્રમદોપગૂઢા યથા વિહંગા વિહગોપગૂઢાઃ
કેટલીક સ્ત્રીઓ મધ્યરાત્રે પોતાના પ્રેમી દ્વારા આલિંગન પામેલી, કેટલીક સખીઓ સાથે, અને જેમ પક્ષીઓ એકબીજાને ચુંબી લે છે તેમ, એવી સ્ત્રીઓ હનુમાને જોઈ.
અન્યાઃ પુનર્હર્મ્યતલોપવિષ્ટા- સ્તત્ર પ્રિયાઙ્કેષુ સુખોપવિષ્ટાઃ। ભર્તુઃ પરા ધર્મપરા નિવિષ્ટા દદર્શ ધીમાન્ મદનોપવિષ્ટાઃ
પછી તેણે કેટલીક સ્ત્રીઓ મહેલની છત પર, પોતાના પ્રિયજનની ગોદમાં આરામથી બેસેલી, પતિપ્રેમમાં અને ધર્મમાં તલીન, તથા કેટલીક કામભાવથી ભરપૂર બેઠેલી જોઈ.