વિવિધાકૃતિરૂપાણિ ભવનાનિ તતસ્તતઃ। શુશ્રાવ રુચિરં ગીતં ત્રિસ્થાનસ્વરભૂષિતમ્
તેને અહીં-અહીં અનેક પ્રકારનાં સુંદર મહેલો દેખાયા અને ત્રણ પ્રકારનાં સ્વરો વડે શોભિત મનોહર ગીતો સાંભળવા મળ્યાં.
સ્ત્રીણાં મદનવિદ્ધાનાં દિવિ ચાપ્સરસામિવ। શુશ્રાવ કાઞ્ચીનિનદં નૂપુરાણાં ચ નિઃસ્વનમ્
પ્રેમમાં મગ્ન સ્ત્રીઓના કમરના ઘંટ અને પગના પાયલની રણકાર, જાણે આકાશમાં અપ્સરાઓ નૃત્ય કરે તેમ, તેના કાનમાં પડ્યા.
સોપાનનિનદાંશ્ચાપિ ભવનેષુ મહાત્મનામ્। આસ્ફોટિતનિનાદાંશ્ચ ક્ષ્વેડિતાંશ્ચ તતસ્તતઃ
મહાન આત્માઓના મહેલોમાં પગલાંઓની અવાજ, હાથ તાળી અને શંખ વગાડવાના અવાજ પણ તેને અહીં-ત્યાં સંભળાયા.
શુશ્રાવ જપતાં તત્ર મન્ત્રાન્ રક્ષોગૃહેષુ વૈ। સ્વાધ્યાયનિરતાંશ્ચૈવ યાતુધાનાન્ દદર્શ સઃ
ત્યાં રાક્ષસોના ઘરોમાં મંત્રોનું જાપ કરતા લોકોના અવાજ અને પોતાના અધ્યયનમાં તલીન એવા યાતુધાનોને પણ તેણે જોયા.
રાવણસ્તવસંયુક્તાન્ ગર્જતો રાક્ષસાનપિ। રાજમાર્ગં સમાવૃત્ય સ્થિતં રક્ષોગણં મહત્
રાવણની સ્તુતિ કરતા અને ગર્જના કરતા રાક્ષસોનો મોટો સમૂહ રાજમાર્ગ પર ઊભો રહીને આખો રસ્તો ભરાઈ ગયો હતો, એ પણ તેણે જોયું.
દદર્શ મધ્યમે ગુલ્મે રાક્ષસસ્ય ચરાન્ બહૂન્। દીક્ષિતાઞ્જટિલાન્ મુણ્ડાન્ ગોજિનામ્બરવાસસઃ
મધ્ય ભાગમાં તેણે અનેક રાક્ષસોના ગુપ્તચરો જોયા, જે દીક્ષા લીધેલા, જટાવાળા, મુંડાયેલા અને ગાયની ચામડીના વસ્ત્ર પહેરેલા હતા.
દર્ભમુષ્ટિપ્રહરણાનગ્નિકુણ્ડાયુધાંસ્તથા। કૂટમુદ્ગરપાણીંશ્ચ દણ્ડાયુધધરાનપિ
કોઈના હાથમાં દર્ભા ઘાસ, કોઈ પાસે અગ્નિકુંડ, કોઈ લાકડી અને મગજના હથિયાર, તો કોઈ દંડ ધારણ કરેલા હતા, એ બધાને તેણે જોયા.
એકાક્ષાનેકવર્ણાંશ્ચ લંબોદરપયોધરાન્। કરાલાન્ ભુગ્નવક્ત્રાંશ્ચ વિકટાન્ વામનાંસ્તથા
કોઈ એક આંખવાળા, અનેક રંગવાળા, મોટું પેટ અને વિશાળ છાતી ધરાવતા, ભયાનક, વાંકાં મોઢાવાળા, વિકટ અને નાનકડા પણ તેણે જોયા.
ધન્વિનઃ ખડ્ગિનશ્ચૈવ શતઘ્નીમુસલાયુધાન્। પરિઘોત્તમહસ્તાંશ્ચ વિચિત્રકવચોજ્જ્વલાન્
કોઈ તીર-ધનુષ ધારણ કરતા, કોઈ તલવારવાળા, કોઈ મસલ અને ગદા જેવા હથિયારવાળા, તો કોઈ મોટાં લોખંડના દંડ અને રંગબેરંગી કવચ પહેરેલા પણ તેણે જોયા.
નાતિસ્થૂલાન્ નાતિકૃશાન્ નાતિદીર્ઘાતિહ્રસ્વકાન્। નાતિગૌરાન્ નાતિકૃષ્ણાન્નાતિકુબ્જાન્ન વામનાન્
કોઈ બહુ જ જાડા કે બહુ પાતળા નહોતાં, બહુ ઊંચા કે બહુ નાનાં નહોતાં, બહુ ઉજળા કે બહુ કાળા નહોતાં, બહુ વાંકાં કે બહુ નાનકડાં પણ નહોતાં.
વિરૂપાન્ બહુરૂપાંશ્ચ સુરૂપાંશ્ચ સુવર્ચસઃ। ધ્વજિનઃ પતાકિનશ્ચૈવ દદર્શ વિવિધાયુધાન્
કોઈ વિકૃત, કોઈ અનેક રૂપવાળા, કોઈ સુંદર, કોઈ તેજસ્વી, કોઈ ધ્વજ અને ઝંડા ધારણ કરતા, તો કોઈ વિવિધ હથિયારોવાળા પણ તેણે જોયા.
શક્તિવૃક્ષાયુધાંશ્ચૈવ પટ્ટિશાશનિધારિણઃ। ક્ષેપણીપાશહસ્તાંશ્ચ દદર્શ સ મહાકપિઃ
એ મહાન વાનરે શૂળ, વૃક્ષ અને વિવિધ હથિયારોવાળા, તલવાર અને વજ્ર ધારણ કરનારા, તેમજ હાથમાં ગોળા અને ફાંસીઓ ધરાવનારા યોદ્ધાઓ પણ જોયા.
સ્રગ્વિણસ્ત્વનુલિપ્તાંશ્ચ વરાભરણભૂષિતાન્। નાનાવેષસમાયુક્તાન્ યથાસ્વૈરચરાન્ બહૂન્
કોઈ ફૂલમાળાઓથી શોભતા, કોઈ સુગંધિત તૈલ લગાવેલા, કોઈ સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ, વિવિધ વેશમાં અને જે જેમ ઇચ્છે તેમ ફરતા અનેક લોકોને તેણે જોયા.
તીક્ષ્ણશૂલધરાંશ્ચૈવ વજ્રિણશ્ચ મહાબલાન્। શતસાહસ્રમવ્યગ્રમારક્ષં મધ્યમં કપિઃ
કોઈ તીક્ષ્ણ શૂળ અને શક્તિશાળી વજ્ર ધારણ કરનારા, લાખો ચેતન અને નિષ્ઠાવાન રાક્ષસો પણ એ મધ્યમ વાનરે જોયા.
રક્ષોઽધિપતિનિર્દિષ્ટં દદર્શાન્તઃપુરાગ્રતઃ। સ તદા તદ્ ગૃહં દૃષ્ટ્વા મહાહાટકતોરણમ્
રાક્ષસાધિપતિએ જે ઘર નિર્ધારિત કર્યું હતું, એ આંતઃપુરની આગળ તેણે જોયું; અને તે ઘરને મહાન સોનાના તોરણથી શોભિત જોઈને—
રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વિખ્યાતમદ્રિમૂર્ધ્નિ પ્રતિષ્ઠિતમ્। પુણ્ડરીકાવતંસાભિઃ પરિખાભિઃ સમાવૃતમ્
—રાક્ષસરાજાનું પ્રસિદ્ધ નિવાસસ્થાન, જે પર્વતની ટોચ પર સ્થાપિત હતું અને કમળમાળાથી શોભિત ખાઈઓથી ઘેરાયેલું હતું—
પ્રાકારાવૃતમત્યન્તં દદર્શ સ મહાકપિઃ। ત્રિવિષ્ટપનિભં દિવ્યં દિવ્યનાદવિનાદિતમ્
એ મહાન વાનરે એ મહેલને સંપૂર્ણ કિલ્લેબંદ, દિવ્ય રૂપાળું, દૈવી સંગીતથી ગુંજતું અને સ્વર્ગની જેમ તેજસ્વી જોયું.
વાજિહ્રેષિતસંઘુષ્ટં નાદિતં ભૂષણૈસ્તથા। રથૈર્યાનૈર્વિમાનૈશ્ચ તથા હયગજૈઃ શુભૈઃ
તેમાં ઘોડાઓના હિંચકાર, આભૂષણોની ઝણકાર અને અનેક રથો, વાહનો, વિમાન, તેમજ સુંદર ઘોડા અને હાથીઓના અવાજ ગુંજતા હતા.
વારણૈશ્ચ ચતુર્દન્તૈઃ શ્વેતાભ્રનિચયોપમૈઃ। ભૂષિતૈ રુચિરદ્વારં મત્તૈશ્ચ મૃગપક્ષિભિઃ
સફેદ વાદળ જેવી ચમક ધરાવતી, ચાર દાંતવાળી હાથીઓ સુંદર દરવાજા પાસે શોભતી હતી, અને સાથે જ મસ્ત થયેલા પ્રાણી અને પક્ષીઓ પણ ત્યાં હતા.
રક્ષિતં સુમહાવીર્યૈર્યાતુધાનૈઃ સહસ્રશઃ। રાક્ષસાધિપતેર્ગુપ્તમાવિવેશ ગૃહં કપિઃ
હજારો શક્તિશાળી રાક્ષસો દ્વારા રક્ષાતું અને રાક્ષસોના રાજા દ્વારા સંભાળાતું એ ઘર માં વાનરે પ્રવેશ કર્યો.
સ હેમજામ્બૂનદચક્રવાલં મહાર્હમુક્તામણિ ભૂષિતાન્તમ્। પરાર્ઘ્યકાલાગુરુચન્દનાર્હં સ રાવણાન્તઃપુરમાવિવેશ
સોનાના અને મોતી-મણિથી શોભતા વાડથી ઘેરાયેલું, દુર્લભ સુગંધિત અગરૂ અને ચંદનથી મહેકતું, રાવણનું આંતરમહેલ વાનરે પ્રવેશ્યું.
thumb|પઞ્ચમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો પાંચમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તતઃ સ મધ્યંગતમંશુમન્તં જ્યોત્સ્નાવિતાનં મુહુરુદ્વમન્તમ્। દદર્શ ધીમાન્ ભુવિ ભાનુમન્તં ગોષ્ઠે વૃષં મત્તમિવ ભ્રમન્તમ્
પછી તે બુદ્ધિશાળી વાનરે આકાશમાં ચમકતો, ચાંદી જેવી કિરણો ફેલાવતો, વારંવાર ઊગતો અને અસ્તાવતો, ગૌશાળામાં મસ્ત બળદ જેમ ભટકતો ચંદ્ર જોયો.
લોકસ્ય પાપાનિ વિનાશયન્તં મહોદધિં ચાપિ સમેધયન્તમ્। ભૂતાનિ સર્વાણિ વિરાજયન્તં દદર્શ શીતાંશુમથાભિયાન્તમ્
તે શીતળ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, જગતના પાપો નાશ કરતો, મહાસાગરને હલાવતો અને સર્વ જીવોને પ્રકાશિત કરતો દેખાયો.
યા ભાતિ લક્ષ્મીર્ભુવિ મન્દરસ્થા યથા પ્રદોષેષુ ચ સાગરસ્થા। તથૈવ તોયેષુ ચ પુષ્કરસ્થા રરાજ સા ચારુનિશાકરસ્થા
જેમ લક્ષ્મી પૃથ્વી પર મંદર પર્વત પર, સાંજના સમયે સાગરમાં કે જળમાં કમળો વચ્ચે શોભે છે, તેમ તે ચાંદની સાથે આકાશમાં સુંદર રીતે તેજ પામતી હતી.
હંસો યથા રાજતપઞ્જરસ્થઃ સિંહો યથા મન્દરકન્દરસ્થઃ। વીરો યથા ગર્વિતકુઞ્જરસ્થ- શ્ચન્દ્રોઽપિ બભ્રાજ તથામ્બરસ્થઃ
જેમ હંસ ચાંદીના પાંજરમાં, સિંહ મંદર પર્વતની ગુફામાં, અને વીર ગજ પર શોભે છે, તેમ ચંદ્ર પણ આકાશમાં તેજ પામતો હતો.
વિનષ્ટશીતામ્બુતુષારપઙ્કો મહાગ્રહગ્રાહવિનષ્ટપઙ્કઃ। પ્રકાશલક્ષ્મ્યાશ્રયનિર્મલાઙ્કો રરાજ ચન્દ્રો ભગવાન્ શશાઙ્કઃ
કોઈ તૂષાર કે મહાગ્રહોની છાંયાથી રહિત, પ્રકાશથી ભરપૂર, નિર્મળ કલાવાળો, ભગવાન ચંદ્ર તેજથી ઝગમગતો હતો.
શિલાતલં પ્રાપ્ય યથા મૃગેન્દ્રો મહારણં પ્રાપ્ય યથા ગજેન્દ્રઃ। રાજ્યં સમાસાદ્ય યથા નરેન્દ્ર- સ્તથા પ્રકાશો વિરરાજ ચન્દ્રઃ
જેમ સિંહ પથ્થરની સપાટીએ, ગજ મહાવનમાં, અને રાજા પોતાનું રાજ્ય મેળવે ત્યારે તેજ પામે છે, તેમ ચંદ્ર આકાશમાં ઝગમગતો હતો.
પ્રકાશચન્દ્રોદયનષ્ટદોષઃ પ્રવૃદ્ધરક્ષઃપિશિતાશદોષઃ। રામાભિરામેરિતચિત્તદોષઃ સ્વર્ગપ્રકાશો ભગવાન્ પ્રદોષઃ
પ્રભાત જેવું તેજ ધરાવતી, ચંદ્રોદયે અંધકાર દૂર કરતી, વધતા રાક્ષસો અને માંસખોરોને હટાવતી અને રામના સ્મરણથી મનને આનંદિત કરતી એ પવિત્ર સાંજ હતી.
તન્ત્રીસ્વરાઃ કર્ણસુખાઃ પ્રવૃત્તાઃ સ્વપન્તિ નાર્યઃ પતિભિઃ સુવૃત્તાઃ। નક્તંચરાશ્ચાપિ તથા પ્રવૃત્તા વિહર્તુમત્યદ્ભુતરૌદ્રવૃત્તાઃ
તંતુવાદ્યના મીઠા સ્વર ગૂંજતા, સારા સ્વભાવની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે સુઈ રહી હતી અને રાત્રે ફરતા, અદ્ભુત અને ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતા રાક્ષસો પણ વિહાર કરવા નીકળી પડ્યા.