સુમતિસ્તુ નરવ્યાઘ્ર ગર્ભતુમ્બં વ્યજાયત । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ તુમ્બભેદાદ્ વિનિઃસૃતાઃ ॥૧-૩૮-
પણ સુમતિએ, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, એક ડુંગળી જેવું ગર્ભ પેદા કર્યું, અને એમાંથી સાઠ હજાર દીકરા બહાર આવ્યા.
ઘૃતપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ ધાત્ર્યસ્તાન્ સમવર્ધયન્ । કાલેન મહતા સર્વે યૌવનં પ્રતિપેદિરે ॥૧-૩૮-
એ બધાને દાયમાઓએ ઘીથી ભરેલા માટલાંમાં ઉછેર્યા, અને સમય જતાં એ બધા યુવાન બન્યા.
અથ દીર્ઘેણ કાલેન રૂપયૌવનશાલિનઃ । ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ સગરસ્યાભવંસ્તદા ॥૧-૩૮-
આ રીતે લાંબા સમય પછી, સગરને સાઠ હજાર સુંદર અને યુવાન દીકરા થયા.
સ ચ જ્યેષ્ઠો નરશ્રેષ્ઠ સગરસ્યાત્મસમ્ભવઃ । બાલાન્ ગૃહીત્વા તુ જલે સરય્વા રઘુનન્દન ॥૧-૩૮-
અને એ મોટો દીકરો, હે રઘુવંશી, સગરનો પોતાનો જન્મેલો, બાળકોને પકડીને સરયૂ નદીમાં ફેંકી દેતો.
પ્રક્ષિપ્ય પ્રાહસન્નિત્યં મજ્જતસ્તાન્ નિરીક્ષ્ય વૈ । એવં પાપસમાચારઃ સજ્જનપ્રતિબાધકઃ ॥૧-૩૮-
એ હંમેશા તેમને ડૂબતા જોઈને હસતો રહેતો, અને આવા પાપી કામ કરીને સારા લોકોની તકલીફ કરતો.
પૌરાણામહિતે યુક્તઃ પિત્રા નિર્વાસિતઃ પુરાત્ । તસ્ય પુત્રોંઽશુમાન્ નામ અસમઞ્જસ્ય વીર્યવાન્ ॥૧-૩૮-
શહેરના લોકોનું અહિત કરતો હોવાથી, પિતાએ તેને શહેરમાંથી કાઢી મૂક્યો; અસમંજનો દીકરો અમ્શુમાન નામે પ્રસિદ્ધ અને બલવાન હતો.
સમ્મતઃ સર્વલોકસ્ય સર્વસ્યાપિ પ્રિયંવદઃ । તતઃ કાલેન મહતા મતિઃ સમભિજાયત ॥૧-૩૮-
એ બધાના મનગમતા અને સૌને મીઠા બોલતો હતો; સમય જતાં એમાં સમજદારી આવી.
સગરસ્ય નરશ્રેષ્ઠ યજેયમિતિ નિશ્ચિતા । સ કૃત્વા નિશ્ચયં રાજા સોપાધ્યાયગણસ્તદા । યજ્ઞકર્મણિ વેદજ્ઞો યષ્ટું સમુપચક્રમે ॥૧-૩૮-
સગરએ, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, યજ્ઞ કરવાનું નક્કી કર્યું; રાજાએ પોતાના ગુરુઓ સાથે મળીને યજ્ઞની તૈયારી શરૂ કરી.
thumb|એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો ઓગણચાલીસમો સર્ગ.
વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા કથાન્તે રઘુનન્દનઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતો મુનિં દીપ્તમિવાનલમ્ ॥૧-૩૯-
વિશ્વામિત્રજીની વાત સાંભળીને, રામજી ખૂબ ખુશ થયા અને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી મુનિ પાસે બોલ્યા.
શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રં તે વિસ્તરેણ કથામિમામ્ । પૂર્વજો મે કથં બ્રહ્મન્ યજ્ઞં વૈ સમુપાહરત્ ॥૧-૩૯-
"હું ઈચ્છું છું કે, તું મને આ વાર્તા વિગતે કહેજે; હે બ્રાહ્મણ, મારા પૂર્વજએ કઈ રીતે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો હતો?"
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતઃ । વિશ્વામિત્રસ્તુ કાકુત્સ્થમુવાચ પ્રહસન્નિવ ॥૧-૩૯-
આ વાત સાંભળીને, વિશ્વામિત્રજી આનંદથી હસતા હસતા કાકુત્સ્થને કહ્યું.
શ્રૂયતાં વિસ્તરો રામ સગરસ્ય મહાત્મનઃ । શંકરશ્વશુરો નામ્ના હિમવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥૧-૩૯-
"હે રામ, હવે સગર મહાત્માની વિગતવાર વાર્તા સાંભળ. તેના સસરા હિમાલય તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા."
વિન્ધ્યપર્વતમાસાદ્ય નિરીક્ષેતે પરસ્પરમ્ । તયોર્મધ્યે સમભવદ્ યજ્ઞઃ સ પુરુષોત્તમ ॥૧-૩૯-
વિંધ્ય પર્વત પર પહોંચીને, બંનેએ એકબીજાને જોયા; એ બંને વચ્ચે, હે પુરુષોત્તમ, એ યજ્ઞ થયો.
સ હિ દેશો નરવ્યાઘ્ર પ્રશસ્તો યજ્ઞકર્મણિ । તસ્યાશ્વચર્યાં કાકુત્સ્થ દૃઢધન્વા મહારથઃ ॥૧-૩૯-
એ પ્રદેશ, હે પુરુષોમાં વાઘ, યજ્ઞ માટે ખૂબ જ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. ત્યાં, હે કાકુત્સ્થ, સગરના આદેશે અમ્શુમાને યજ્ઞના ઘોડાની દેખરેખ રાખી.
અંશુમાનકરોત્ તાત સગરસ્ય મતે સ્થિતઃ । તસ્ય પર્વણિ તં યજ્ઞં યજમાનસ્ય વાસવઃ ॥૧-૩૯-
યજ્ઞના પ્રસંગે, ઇન્દ્રએ રાક્ષસીનું રૂપ ધારણ કરીને યજમાનના ઘોડાને ચોરી લીધો.
રાક્ષસીં તનુમાસ્થાય યજ્ઞિયાશ્વમપાહરત્ । હ્રિયમાણે તુ કાકુત્સ્થ તસ્મિન્નશ્વે મહાત્મનઃ ॥૧-૩૯-
જ્યારે એ મહાન આત્માવાળા ઘોડો લઈ જવામાં આવતો હતો, હે કાકુત્સ્થ, ત્યારે...
ઉપાધ્યાયગણાઃ સર્વે યજમાનમથાબ્રુવન્ । અયં પર્વણિ વેગેન યજ્ઞિયાશ્વોઽપનીયતે ॥૧-૩૯-
પછી બધા ઉપાધ્યાયોએ યજમાનને કહ્યું: 'યજ્ઞનો ઘોડો આ પર્વ પર ઝડપથી લઈ જવામાં આવી રહ્યો છે.'
હર્તારં જહિ કાકુત્સ્થ હયશ્ચૈવોપનીયતામ્ । યજ્ઞચ્છિદ્રં ભવત્યેતત્ સર્વેષામશિવાય નઃ ॥૧-૩૯-
'હે કકુત્સ્થ વંશજ, ચોરને મારી નાખો અને ઘોડાને પાછો લાવો; નહીં તો યજ્ઞમાં ખોટ પડે અને અમને બધાને દુઃખ ભોગવવું પડે.'
તત્ તથા ક્રિયતાં રાજન્ યજ્ઞોચ્છિદ્રઃ કૃતો ભવેત્ । સોપાધ્યાયવચઃ શ્રુત્વા તસ્મિન્ સદસિ પાર્થિવઃ ॥૧-૩૯-
'હા રાજા, એવું જ કરો જેથી યજ્ઞ અધૂરો ન રહી જાય.' ઉપાધ્યાયોના આ શબ્દો સભામાં સાંભળીને રાજાએ—
ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ વાક્યમેતદુવાચ હ । ગતિં પુત્રા ન પશ્યામિ રક્ષસાં પુરુષર્ષભાઃ ॥૧-૩૯-
—પોતાના સાઠ હજાર પુત્રોને કહ્યું: 'હે પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠો, રાક્ષસોને પીછો કરવો સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ હું નથી જોતો.'
મન્ત્રપૂતૈર્મહાભાગૈરાસ્થિતો હિ મહાક્રતુઃ । તદ્ ગચ્છત વિચિન્વધ્વં પુત્રકા ભદ્રમસ્તુ વઃ ॥૧-૩૯-
'હું મંત્રોથી શુદ્ધ થયેલા અને મહાન ઉપાધ્યાયો સાથે આ મહાયજ્ઞમાં વ્યસ્ત છું. તેથી, મારા પુત્રો, તમે જાઓ અને બધે શોધો. ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરે.'
સમુદ્રમાલિનીં સર્વાં પૃથિવીમનુગચ્છથ । એકૈકં યોજનં પુત્રા વિસ્તારમભિગચ્છત ॥૧-૩૯-
'સમુદ્રથી ઘેરાયેલી આખી ધરતીનું અનુસરણ કરો અને દરેક પુત્ર એક-એક યોજન જેટલી પહોળાઈમાં શોધો.'
યાવત્ તુરગસંદર્શસ્તાવત્ ખનત મેદિનીમ્ । તમેવ હયહર્તારં માર્ગમાણા મમાજ્ઞયા ॥૧-૩૯-
'ઘોડાના પગલાં જ્યાં સુધી દેખાય છે ત્યાં સુધી જમીન ખોદો અને મારા આદેશથી ઘોડો ચોરનારને શોધો.'
દીક્ષિતઃ પૌત્રસહિતઃ સોપાધ્યાયગણસ્ત્વહમ્ । ઇહ સ્થાસ્યામિ ભદ્રં વો યાવત્ તુરગદર્શનમ્ ॥૧-૩૯-
'હું દીક્ષા લીધેલી સ્થિતિમાં, પૌત્રો અને ઉપાધ્યાયોની સાથે અહીં જ રહીશ, જ્યાં સુધી ઘોડો મળતો નથી. ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરે.'
તે સર્વે હૃષ્ટમનસો રાજપુત્રા મહાબલાઃ । જગ્મુર્મહીતલં રામ પિતુર્વચનયન્ત્રિતાઃ ॥૧-૩૯-
બધા રાજકુમારો, શક્તિશાળી અને આનંદિત, પિતાના આદેશથી ધરતી પર શોધવા નીકળી પડ્યા, હે રામ.
ગત્વા તુ પૃથિવીં સર્વામદૃષ્ટ્વા તં મહાબલાઃ । યોજનાયામવિસ્તારમેકૈકો ધરણીતલમ્ । બિભિદુઃ પુરુષવ્યાઘ્રા વજ્રસ્પર્શસમૈર્ભુજૈઃ ॥૧-૩૯-
આમ આખી ધરતી ફરીને પણ ઘોડો ન મળતા, તે મહાબલી રાજકુમારો દરેકે એક યોજન પહોળાઈમાં જમીન ખોદવા લાગ્યા અને વીજળી જેવી મજબૂત ભુજાઓથી ધરતી ફોડી નાખી, હે પુરૂષશ્રેષ્ઠ.
શૂલૈરશનિકલ્પૈશ્ચ હલૈશ્ચાપિ સુદારુણૈઃ । ભિદ્યમાના વસુમતી નનાદ રઘુનન્દન ॥૧-૩૯-
વીજળી જેવી ભાલા અને ભયાનક હળથી ધરતીને ભેદતા, ધરા ગર્જના કરવા લાગી, હે રઘુનંદન.
નાગાનાં વધ્યમાનાનામસુરાણાં ચ રાઘવ । રાક્ષસાનાં દુરાધર્ષં સત્ત્વાનાં નિનદોઽભવત્ ॥૧-૩૯-
એ અવાજ એવો હતો જેવો હાથીઓ, અસુરો અને ભયાનક રાક્ષસો માર્યા જાય ત્યારે થાય, હે રાઘવ.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષષ્ટિં તુ રઘુનન્દન । બિભિદુર્ધરણીં રામ રસાતલમનુત્તમમ્ ॥૧-૩૯-
હે રઘુનંદન, તેઓએ ધરતીને સાઠ હજાર યોજન સુધી ફોડી નાખી અને ઉત્તમ રસાતળ લોક સુધી પહોંચી ગયા, હે રામ.