ગિરિમૂર્ધ્નિ સ્થિતાં લંકાં પાણ્ડુરૈર્ભવનૈઃ શુભૈઃ। દદર્શ સ કપિઃ શ્રીમાન્ પુરીમાકાશગામિવ
પ્રસિદ્ધ વાનરે પહાડની ટોચ પર આવેલી, સુંદર સફેદ મકાનોવાળી, આકાશમાં ઊડી રહી હોય એવી લંકા જોઈ.
પાલિતાં રાક્ષસેન્દ્રેણ નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા। પ્લવમાનામિવાકાશે દદર્શ હનુમાન્ કપિઃ
હનુમાને રાક્ષસોના રાજા દ્વારા રક્ષિત અને વિશ્વકર્માએ બાંધેલી, આકાશમાં તરતી હોય એવી નગરી જોઈ.
વપ્રપ્રાકારજઘનાં વિપુલામ્બુવનામ્બરામ્। શતઘ્નીશૂલકેશાન્તામટ્ટાલકાવતંસકામ્
તેને લંકાના કોટ અને દીવાલો તેની કમર જેવી, વિશાળ જળાશયો વસ્ત્ર જેવી, અને કિનારાઓ પર શસ્ત્રો તથા મિનારો આભૂષણ જેવી લાગ્યા.
મનસેવ કૃતાં લંકાં નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા। દ્વારમુત્તરમાસાદ્ય ચિન્તયામાસ વાનરઃ
વાનરે ઉત્તર દ્વાર પાસે પહોંચી, મનથી રચાયેલી અને વિશ્વકર્માએ બનાવેલી એવી લંકા પર વિચાર કર્યો.
કૈલાસનિલયપ્રખ્યમાલિખન્તમિવામ્બરમ્। ધ્રિયમાણમિવાકાશમુચ્છ્રિતૈર્ભવનોત્તમૈઃ
ઊંચા મહેલો સાથે, કૈલાસના નિવાસ જેવી, આકાશને રંગતી અને ઊંચા મકાનો આકાશને ધારણ કરતા હોય એવી લાગી.
સમ્પૂર્ણા રાક્ષસૈર્ઘોરૈર્નાગૈર્ભોગવતીમિવ। અચિન્ત્યાં સુકૃતાં સ્પષ્ટાં કુબેરાધ્યુષિતાં પુરા
ભયાનક રાક્ષસોથી ભરેલી, ભોગવતીમાં સાપો હોય તેવી, કલ્પનાતીત, સુંદર રીતે બાંધેલી અને ક્યારેક કુબેરે વસેલી નગરી હતી.
દંષ્ટ્રાભિર્બહુભિઃ શૂરૈઃ શૂલપટ્ટિશપાણિભિઃ। રક્ષિતાં રાક્ષસૈર્ઘોરૈર્ગુહામાશીવિષૈરિવ
ઘણા ભયાનક દાંતવાળા, શૂળ અને પટ્ટિશ ધારણ કરનાર રાક્ષસો દ્વારા રક્ષિત, જેમ ગુફા ઝેરી સાપોથી રક્ષાય છે તેમ.
તસ્યાશ્ચ મહતીં ગુપ્તિં સાગરં ચ નિરીક્ષ્ય સઃ। રાવણં ચ રિપું ઘોરં ચિન્તયામાસ વાનરઃ
તેના મજબૂત રક્ષણ અને સાગર જોઈને તથા ભયાનક રાવણને યાદ કરી વાનરે વિચાર કર્યો.
આગત્યાપીહ હરયો ભવિષ્યન્તિ નિરર્થકાઃ। નહિ યુદ્ધેન વૈ લંકા શક્યા જેતું સુરૈરપિ
અહીં વાનરો આવી પણ જાય તો પણ તેઓનું આવવું વ્યર્થ રહેશે; કારણ કે લંકા તો દેવતાઓથી પણ યુદ્ધમાં જીતાય તેવી નથી.
ઇમાં ત્વવિષમાં લંકાં દુર્ગાં રાવણપાલિતામ્। પ્રાપ્યાપિ સુમહાબાહુઃ કિં કરિષ્યતિ રાઘવઃ
આ અતિ દુર્ગમ અને રાવણથી રક્ષિત લંકા સુધી મહાબલી રાઘવ પહોંચે તો પણ તે શું કરી શકશે?
અવકાશો ન સામ્નસ્તુ રાક્ષસેષ્વભિગમ્યતે। ન દાનસ્ય ન ભેદસ્ય નૈવ યુદ્ધસ્ય દૃશ્યતે
રાક્ષસોમાં ન તો સમજાવટ ચાલે, ન દાનથી, ન ફૂટ પાડવાથી, અને ન તો યુદ્ધથી કંઈ થાય.
ચતુર્ણામેવ હિ ગતિર્વાનરાણાં તરસ્વિનામ્। વાલિપુત્રસ્ય નીલસ્ય મમ રાજ્ઞશ્ચ ધીમતઃ
ઝડપદાર વાનરોમાંથી માત્ર ચાર જણને જ રસ્તો મળે છે – વાલીપુત્ર, નીલ, હું અને બુદ્ધિશાળી રાજા.
યાવજ્જાનામિ વૈદેહીં યદિ જીવતિ વા ન વા। તત્રૈવ ચિન્તયિષ્યામિ દૃષ્ટ્વા તાં જનકાત્મજામ્
જ્યાં સુધી મને ખબર ન પડે કે વૈદેહી જીવતી છે કે નહીં, ત્યાં સુધી હું જનકનંદિનીને જોઈને જ વિચાર કરીશ.
તતઃ સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ। ગિરેઃ શૃઙ્ગે સ્થિતસ્તસ્મિન્ રામસ્યાભ્યુદયં તતઃ
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન એ પર્વતની ટોચ પર ઊભા રહી થોડો સમય રામજીના કાર્યોની સફળતા વિશે વિચારતા રહ્યા.
અનેન રૂપેણ મયા ન શક્યા રક્ષસાં પુરી। પ્રવેષ્ટું રાક્ષસૈર્ગુપ્તા ક્રૂરૈર્બલસમન્વિતૈઃ
આ રૂપમાં હું રાક્ષસોની શહેરમાં પ્રવેશી શકતો નથી, કારણ કે તે ક્રૂર અને શક્તિશાળી રાક્ષસો દ્વારા કડક રીતે રક્ષાયેલી છે.
મહૌજસો મહાવીર્યા બલવન્તશ્ચ રાક્ષસાઃ। વઞ્ચનીયા મયા સર્વે જાનકીં પરિમાર્ગતા
મોટા બળ અને તાકાત ધરાવતા બધા રાક્ષસોને હું છેતરવું પડશે, જયારે હું જાનકીની શોધમાં જઈશ.
લક્ષ્યાલક્ષ્યેણ રૂપેણ રાત્રૌ લંકાપુરી મયા। પ્રાપ્તકાલં પ્રવેષ્ટું મે કૃત્યં સાધયિતું મહત્
દિવસે-રાત્રે દેખાતું અને ન દેખાતું એવું રૂપ ધારણ કરીને, યોગ્ય સમયે લંકામાં પ્રવેશવું અને મોટું કાર્ય પૂરું કરવું એ મારો ધ્યેય છે.
તાં પુરીં તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા દુરાધર્ષાં સુરાસુરૈઃ। હનૂમાંશ્ચિન્તયામાસ વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ
દેવો અને દૈત્યો પણ જે શહેરને જીતવા અસમર્થ છે, એવી ભયાનક લંકાને જોઈને હનુમાન વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લઈને વિચારતા રહ્યા.
કેનોપાયેન પશ્યેયં મૈથિલીં જનકાત્મજામ્। અદૃષ્ટો રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન દુરાત્મના
કઈ રીતે હું રાક્ષસરાજ રાવણની નજરે ન પડું અને માઇથિલી, જનકનંદિનીને જોઈ શકું?
ન વિનશ્યેત્ કથં કાર્યં રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ। એકામેકસ્તુ પશ્યેયં રહિતે જનકાત્મજામ્
રામજીનું કાર્ય કેવી રીતે નિષ્ફળ ન જાય? હું એકલો, ગુપ્ત રીતે જનકનંદિનીને જોઈશ.
ભૂતાશ્ચાર્થા વિનશ્યન્તિ દેશકાલવિરોધિતાઃ। વિક્લવં દૂતમાસાદ્ય તમઃ સૂર્યોદયે યથા
સમય અને સ્થાન વિરુદ્ધ હોય ત્યારે કાર્યો નિષ્ફળ જાય છે, ડરપોક દૂત મળવાથી જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર વિલીન થાય છે તેમ.
અર્થાનર્થાન્તરે બુદ્ધિર્નિશ્ચિતાપિ ન શોભતે। ઘાતયન્તીહ કાર્યાણિ દૂતાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ
લાભ-હાનિનું જ્ઞાન હોવા છતાં, જો નિર્ણયથી કાર્ય બગડે, તો પોતાને બુદ્ધિશાળી ગણનારા દૂત અહીં બધું બગાડી નાખે છે.
ન વિનશ્યેત્ કથં કાર્યં વૈક્લવ્યં ન કથં ભવેત્। લઙ્ઘનં ચ સમુદ્રસ્ય કથં નુ ન ભવેદ્ વૃથા
કાર્ય કેવી રીતે નિષ્ફળ ન જાય, મનમાં ભય કેવું ન આવે અને સમુદ્ર લાંઘવું વ્યર્થ કેમ ન થાય?
મયિ દૃષ્ટે તુ રક્ષોભી રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ। ભવેદ્ વ્યર્થમિદં કાર્યં રાવણાનર્થમિચ્છતઃ
જો હું રાક્ષસોની નજરે ચડી જઉં, તો રાવણ જે દુઃખ ઈચ્છે છે અને રામજીનું કાર્ય, બંને વ્યર્થ થઈ જશે.
નહિ શક્યં ક્વચિત્ સ્થાતુમવિજ્ઞાતેન રાક્ષસૈઃ। અપિ રાક્ષસરૂપેણ કિમુતાન્યેન કેનચિત્
રાક્ષસો પાસેથી છુપાઈને ક્યાંય રહેવું શક્ય નથી, રાક્ષસ રૂપે પણ નહીં – તો બીજું કોઈ રૂપ તો ચાલે જ નહીં.
વાયુરપ્યત્ર નાજ્ઞાતશ્ચરેદિતિ મતિર્મમ। નહ્યત્રાવિદિતં કિંચિદ્ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્
મારે તો એવું લાગે છે કે અહીં પવન પણ અજાણ્યો રહી શકતો નથી, કારણ કે ભયાનક કર્મવાળા રાક્ષસો માટે અહીં કંઈ પણ અજાણ્યું નથી.
ઇહાહં યદિ તિષ્ઠામિ સ્વેન રૂપેણ સંવૃતઃ। વિનાશમુપયાસ્યામિ ભર્તુરર્થશ્ચ હાસ્યતિ
હું અહીં મારા સ્વરૂપમાં છુપાઈને રહીશ તો મારી પણ હાનિ થશે અને માલિકનું કાર્ય પણ બગડી જશે.
તદહં સ્વેન રૂપેણ રજન્યાં હ્રસ્વતાં ગતઃ। લંકામભિપતિષ્યામિ રાઘવસ્યાર્થસિદ્ધયે
એથી, હું રાત્રે નાનું રૂપ ધારણ કરી લંકામાં પ્રવેશીશ, જેથી રાઘવનું કાર્ય પૂરું કરી શકું.
રાવણસ્ય પુરીં રાત્રૌ પ્રવિશ્ય સુદુરાસદામ્। પ્રવિશ્ય ભવનં સર્વં દ્રક્ષ્યામિ જનકાત્મજામ્
હું રાવણની શહેરમાં રાત્રે પ્રવેશીશ, જે પહોંચવા માટે બહુ જ મુશ્કેલ છે. પછી દરેક મહેલમાં જઈને જનકની દીકરીને જોઈશ.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય હનુમાન્ સૂર્યસ્યાસ્તમયં કપિઃ। આચકાઙ્ક્ષે તદા વીરો વૈદેહ્યા દર્શનોત્સુકઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, વાનર હનુમાન, જે વૈદેહીનું દર્શન કરવા આતુર હતો, એ સમયે સૂર્યાસ્તની રાહ જોતા બેઠો.