શ્યેનાશ્ચતુર્થં ગચ્છન્તિ ગૃધ્રા ગચ્છન્તિ પઞ્ચમમ્। બલવીર્યોપપન્નાનાં રૂપયૌવનશાલિનામ્
શ્યેન પક્ષીઓ ચોથા માર્ગે જાય છે, ગિધો પાંચમા માર્ગે જાય છે. એ માર્ગો બળ, તાકાત, રૂપ અને યુવાની ધરાવનારા માટે છે.
ષષ્ઠસ્તુ પન્થા હંસાનાં વૈનતેયગતિઃ પરા। વૈનતેયાચ્ચ નો જન્મ સર્વેષાં વાનરર્ષભાઃ
છઠ્ઠો માર્ગ હંસો માટે છે, અને એ વેનતેય એટલે કે ગરુડનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. વાનરશ્રેષ્ઠો, આપણું વંશ પણ ગરુડમાંથી જ આવ્યું છે.
ગર્હિતં તુ કૃતં કર્મ યેન સ્મ પિશિતાશિનઃ। પ્રતિકાર્યં ચ મે તસ્ય વૈરં ભ્રાતૃકૃતં ભવેત્
કોઈએ નিন্দનીય કામ કર્યું, જેના કારણે આપણે માંસાહારી બન્યા. એ શત્રુતાનો બદલો, જે મારા ભાઈએ કર્યો હતો, મને લેવાનો છે.
ઇહસ્થોઽહં પ્રપશ્યામિ રાવણં જાનકીં તથા। અસ્માકમપિ સૌપર્ણં દિવ્યં ચક્ષુર્બલં તથા
હું અહીં ઊભો રહીને રાવણ અને જાનકીને જોઈ શકું છું. આપણને પણ ગરુડ જેવું દિવ્ય દ્રષ્ટિ અને બળ મળ્યું છે.
તસ્માદાહારવીર્યેણ નિસર્ગેણ ચ વાનરાઃ। આયોજનશતાત્ સાગ્રાદ્ વયં પશ્યામ નિત્યશઃ
આથી, ખોરાક, બળ અને સ્વભાવથી, વાનરો, આપણે હંમેશા સો યોજનથી પણ દૂર જોઈ શકીએ છીએ.
અસ્માકં વિહિતા વૃત્તિર્નિસર્ગેણ ચ દૂરતઃ। વિહિતા વૃક્ષમૂલે તુ વૃત્તિશ્ચરણયોધિનામ્
અપણે કુદરતી રીતે દૂર સુધી જોવાની શક્તિ ધરાવીએ છીએ. વૃક્ષમૂળ પાસે રહેનારા યોદ્ધાઓ માટે પણ તેમનું જીવન એ રીતે જ નક્કી થયેલું છે.
ઉપાયો દૃશ્યતાં કશ્ચિલ્લઙ્ઘને લવણામ્ભસઃ। અભિગમ્ય તુ વૈદેહીં સમૃદ્ધાર્થા ગમિષ્યથ
દરિયાની ખારી પારે જવા માટે કોઈ ઉપાય શોધો. વૈદેહીને મળી, સફળતાપૂર્વક પાછા ફરશો.
સમુદ્રં નેતુમિચ્છામિ ભવદ્ભિર્વરુણાલયમ્। પ્રદાસ્યામ્યુદકં ભ્રાતુઃ સ્વર્ગતસ્ય મહાત્મનઃ
હું ઈચ્છું છું કે, તમે બધા સાથે દરિયે જાઉં, જે વરુણનું નિવાસસ્થાન છે. મારા સ્વર્ગસ્થ મહાન આત્મા ભાઈ માટે હું પાણી અર્પણ કરીશ.
તતો નીત્વા તુ તં દેશં તીરે નદનદીપતેઃ। નિર્દગ્ધપક્ષં સમ્પાતિં વાનરાઃ સુમહૌજસઃ
પછી, નદીનાથના કાંઠે એ સ્થળે લઈ જઈ, બળવાન વાનરો એ જળેલા પાંખવાળા સંપાતિને ત્યાં પહોંચાડ્યા.
તં પુનઃ પ્રાપયિત્વા ચ તં દેશં પતગેશ્વરમ્। બભૂવુર્વાનરા હૃષ્ટાઃ પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય તે
પક્ષીરાજને એ સ્થળે પાછા પહોંચાડ્યા પછી, વાનરોને જાણકારી મળી અને તેઓ આનંદિત થયા.
thumb|એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિશ્કિંધાકાંડનો ઓગણસાઠમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તદમૃતાસ્વાદં ગૃધ્રરાજેન ભાષિતમ્। નિશમ્ય વદતા હૃષ્ટાસ્તે વચઃ પ્લવગર્ષભાઃ
પછી, ગિધરાજે જે અમૃત જેવું મીઠું બોલ્યું હતું, એ સાંભળીને વાનરશ્રેષ્ઠો આનંદથી બોલ્યા.
જામ્બવાન્ વાનરશ્રેષ્ઠઃ સહ સર્વૈઃ પ્લવઙ્ગમૈઃ। ભૂતલાત્ સહસોત્થાય ગૃધ્રરાજાનમબ્રવીત્
જાંબવાન, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, બધા વાનરો સાથે જમીન પરથી તત્કાળ ઊભો રહીને ગિધરાજને કહ્યું.
ક્વ સીતા કેન વા દૃષ્ટા કો વા હરતિ મૈથિલીમ્। તદાખ્યાતુ ભવાન્ સર્વં ગતિર્ભવ વનૌકસામ્
સીતાજી ક્યાં છે? કોને જોઈ હતી? કોણે વૈદેહીને અપહરણ કરી? કૃપા કરીને બધું કહો અને અમને માર્ગ બતાવો.
કો દાશરથિબાણાનાં વજ્રવેગનિપાતિનામ્। સ્વયં લક્ષ્મણમુક્તાનાં ન ચિન્તયતિ વિક્રમમ્
દશરથપુત્રના તીક્ષ્ણ અને વીજળી જેવી ઝડપથી પડતા બાણો, જે લક્ષ્મણે છોડ્યા હોય, એના પરાક્રમને કોણ અવગણે છે?
સ હરીન્ પ્રતિસમ્મુક્તાન્ સીતાશ્રુતિસમાહિતાન્। પુનરાશ્વાસયન્ પ્રીત ઇદં વચનમબ્રવીત્
પછી, સીતાના સમાચાર સાંભળવા આતુર અને મુક્ત થયેલા વાનરોને તે આનંદથી આશ્વાસન આપી એમને કહ્યું:
શ્રૂયતામિહ વૈદેહ્યા યથા મે હરણં શ્રુતમ્। યેન ચાપિ મમાખ્યાતં યત્ર ચાયતલોચના
હવે તમે સાંભળો કે વૈદેહીનું અપહરણ કેવી રીતે થયું, મને કોણે આ વાત કહી અને વિશાળ નેત્રવાળી સીતા કયા સ્થળે છે.
અહમસ્મિન્ ગિરૌ દુર્ગે બહુયોજનમાયતે। ચિરાન્નિપતિતો વૃદ્ધઃ ક્ષીણપ્રાણપરાક્રમઃ
હું ઘણા સમયથી આ વિશાળ અને દુર્ગમ પર્વત પર પડ્યો છું, વૃદ્ધ છું અને મારી તાકાત અને જીવનશક્તિ ઘટી ગઈ છે.
તં મામેવંગતં પુત્રઃ સુપાર્શ્વો નામ નામતઃ। આહારેણ યથાકાલં બિભર્તિ પતતાં વરઃ
મારો પુત્ર સુપાર્શ્વો, જે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તે મને સમયસર ખોરાક આપીને જીવતો રાખે છે, ભલે હું આવી સ્થિતિમાં છું.
તીક્ષ્ણકામાસ્તુ ગન્ધર્વાસ્તીક્ષ્ણકોપા ભુજઙ્ગમાઃ। મૃગાણાં તુ ભયં તીક્ષ્ણં તતસ્તીક્ષ્ણક્ષુધા વયમ્
ગંધર્વો તીવ્ર ઇચ્છાવાળા છે, સાપો તીવ્ર ક્રોધી છે અને પશુઓમાં ભય પણ તીવ્ર છે; તેથી અમારું ભૂખ પણ ખૂબ જ તીવ્ર છે.
સ કદાચિત્ ક્ષુધાર્તસ્ય મમાહારાભિકાંક્ષિણઃ। ગતસૂર્યેઽહનિ પ્રાપ્તો મમ પુત્રો હ્યનામિષઃ
એક વખત, જ્યારે હું ભૂખ્યો હતો અને ખોરાકની ઈચ્છા રાખતો હતો, ત્યારે મારો પુત્ર, જે માંસ ખાધેલું નહોતું, સૂર્યાસ્ત પછી મારી પાસે આવ્યો.
સ મયાઽઽહારસંરોધાત્ પીડિતઃ પ્રીતિવર્ધનઃ। અનુમાન્ય યથાતત્ત્વમિદં વચનમબ્રવીત્
જ્યારે મેં ખોરાક આપવાનું રોક્યું, ત્યારે તે દુઃખી થયો, પણ મને આનંદ આપતો, મારી પરવાનગી મળ્યા પછી, તેણે સાચી વાત કહી.
અહં તાત યથાકાલમામિષાર્થી ખમાપ્લુતઃ। મહેન્દ્રસ્ય ગિરેર્દ્વારમાવૃત્ય સુસમાશ્રિતઃ
પિતા, હું યોગ્ય સમયે માંસ મેળવવા માટે આકાશમાં ઉડીને મહેન્દ્ર પર્વતના દ્વાર પાસે જઈને છુપાયો હતો.
તત્ર સત્ત્વસહસ્રાણાં સાગરાન્તરચારિણામ્। પન્થાનમેકોઽધ્યવસં સંનિરોદ્ધુમવાઙ્મુખઃ
ત્યાં, દરિયાઓ વચ્ચે ફરતા હજારો પ્રાણીઓમાં, હું એકલો જ રસ્તો રોકીને, મૌન રહીને ઊભો રહ્યો.
તત્ર કશ્ચિન્મયા દૃષ્ટઃ સૂર્યોદયસમપ્રભામ્। સ્ત્રિયમાદાય ગચ્છન્ વૈ ભિન્નાઞ્જનચયોપમઃ
ત્યાં, મેં એક એવા પુરુષને જોયો, જે સૂર્યોદય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતો હતો, અને એક સ્ત્રીને લઈને, તૂટેલા કાજળના ગાઢ વાદળ જેવો દેખાતો, આગળ જઈ રહ્યો હતો.
સોઽહમભ્યવહારાર્થં તૌ દૃષ્ટ્વા કૃતનિશ્ચયઃ। તેન સામ્ના વિનીતેન પન્થાનમનુયાચિતઃ
હું, બંનેને જોઈને, ખોરાક માટે મનમાં નક્કી કરીને, નમ્ર અને સૌમ્ય વાણીથી રસ્તો માગ્યો.
નહિ સામોપપન્નાનાં પ્રહર્તા વિદ્યતે ભુવિ। નીચેષ્વપિ જનઃ કશ્ચિત્ કિમઙ્ગ બત મદ્વિધઃ
જે લોકો સાથે મૈત્રીપૂર્વક વર્તાય છે, એમને મારનાર ધરતી પર કોઈ નથી; તો પછી નીચામાં પણ કોઈ નહીં, તો મારી જેવો તો ક્યાંથી હશે?
સ યાતસ્તેજસા વ્યોમ સંક્ષિપન્નિવ વેગિતઃ। અથાહં ખેચરૈર્ભૂતૈરભિગમ્ય સભાજિતઃ
પછી તે પુરુષ એવી ઝડપથી આકાશમાં ગયો કે જાણે આકાશને સંકોચી નાખે છે; અને પછી મને આકાશમાં રહેતા દેવતાઓએ આવકાર્યો અને માન આપ્યો.
દિષ્ટ્યા જીવતિ સીતેતિ હ્યબ્રુવન્ માં મહર્ષયઃ। કથંચિત્ સકલત્રોઽસૌ ગતસ્તે સ્વસ્ત્યસંશયમ્
મહર્ષિઓએ મને કહ્યું, 'સીતાજી જીવતી છે, એ મોટું ભાગ્ય છે; પતિથી વિયોગમાં હોવા છતાં, તે નિશ્ચિતપણે સુરક્ષિત ગઈ છે.'
એવમુક્તસ્તતોઽહં તૈઃ સિદ્ધૈઃ પરમશોભનૈઃ। સ ચ મે રાવણો રાજા રક્ષસાં પ્રતિવેદિતઃ
એ પરમ તેજસ્વી સિદ્ધો દ્વારા આવું કહેવામાં આવ્યું અને રાક્ષસોના રાજા રાવણ વિશે પણ મને માહિતી મળી.