શાસનાત્ કપિરાજસ્ય વયં સર્વે વિનિર્ગતાઃ। માસઃ પૂર્ણો બિલસ્થાનાં હરયઃ કિં ન બુધ્યત
વાનરરાજાના આદેશે આપણે બધા નીકળી પડ્યા છીએ; ગુફામાં રહેલા વાનરોને એક મહિનો વીતી ગયો છે—એમ છતાં તેઓ સમજતા કેમ નથી?
વયમાશ્વયુજે માસિ કાલસંખ્યાવ્યવસ્થિતાઃ। પ્રસ્થિતાઃ સોઽપિ ચાતીતઃ કિમતઃ કાર્યમુત્તરમ્
અમે આશ્વયુજ મહિનામાં નિશ્ચિત સમય પર નીકળી પડ્યા હતા; એ પણ વીતી ગયો—હવે પછી શું કરવું?
ભવન્તઃ પ્રત્યયં પ્રાપ્તા નીતિમાર્ગવિશારદાઃ। હિતેષ્વભિરતા ભર્તુર્નિસૃષ્ટાઃ સર્વકર્મસુ
તમને સૌને વિશ્વાસ છે, નીતિમાં કુશળ છો, સ્વામીના હિતમાં તત્પર છો અને તમામ કામોમાં નિમાયેલા છો.
કર્મસ્વપ્રતિમાઃ સર્વે દિક્ષુ વિશ્રુતપૌરુષાઃ। માં પુરસ્કૃત્ય નિર્યાતાઃ પિઙ્ગાક્ષપ્રતિચોદિતાઃ
અનન્ય કાર્યશક્તિવાળા અને ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી સૌ, પિંગળ આંખવાળાના પ્રેરણા આપવાથી, મને આગળ રાખીને નીકળી પડ્યા હતા.
ઇદાનીમકૃતાર્થાનાં મર્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ। હરિરાજસ્ય સંદેશમકૃત્વા કઃ સુખી ભવેત્
હવે, જેમનું કાર્ય અધૂરૂં છે, તેમના માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—વાનરરાજાનો આદેશ પાળ્યા વિના કોણ સુખી રહી શકે?
અસ્મિન્નતીતે કાલે તુ સુગ્રીવેણ કૃતે સ્વયમ્। પ્રાયોપવેશનં યુક્તં સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્
હવે જ્યારે સુગ્રીવે પોતે જ આ નિર્ણય કર્યો છે, ત્યારે બધા વનવાસીઓ માટે પ્રાયોપવેશન કરવું યોગ્ય છે.
તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા સુગ્રીવઃ સ્વામિભાવે વ્યવસ્થિતઃ। ન ક્ષમિષ્યતિ નઃ સર્વાનપરાધકૃતો ગતાન્
સુગ્રીવ સ્વભાવથી કઠોર છે અને સ્વામીપદમાં અડગ છે; આપણે બધા જો નિષ્ફળ પરત જઈએ તો એ માફ કરશે નહીં.
અપ્રવૃત્તૌ ચ સીતાયાઃ પાપમેવ કરિષ્યતિ। તસ્માત્ ક્ષમમિહાદ્યૈવ ગન્તું પ્રાયોપવેશનમ્
સીતા વિશે કોઈ સમાચાર ન મળે તો એ પાપ જ કરશે; તેથી, આજે જ અહીં પ્રાયોપવેશન માટે જવું વધુ યોગ્ય છે.
ત્યક્ત્વા પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ ધનાનિ ચ ગૃહાણિ ચ। ધ્રુવં નો હિંસતે રાજા સર્વાન્ પ્રતિગતાનિતઃ
પુત્રો, પત્નીઓ, ધન અને ઘર બધું છોડીને, જો આપણે પાછા જઈશું તો રાજા નિશ્ચિતપણે આપણને નુકસાન કરશે.
વધેનાપ્રતિરૂપેણ શ્રેયાન્ મૃત્યુરિહૈવ નઃ। ન ચાહં યૌવરાજ્યેન સુગ્રીવેણાભિષેચિતઃ
અપમાનજનક મૃત્યુ કરતાં અહીં મરવું વધુ સારું છે; અને સુગ્રીવે મને યુવરાજ પણ બનાવ્યો નથી.
નરેન્દ્રેણાભિષિક્તોઽસ્મિ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। સ પૂર્વં બદ્ધવૈરો માં રાજા દૃષ્ટ્વા વ્યતિક્રમમ્
હું મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા નિર્દોષ રામ દ્વારા રાજસિંહાસન પર બેસાડાયો છું. પણ એ રાજા, જે પહેલેથી જ મારા પર ગુસ્સે છે, હવે મને ભૂલ કરતા જોઈને—
ઘાતયિષ્યતિ દણ્ડેન તીક્ષ્ણેન કૃતનિશ્ચયઃ। કિં મે સુહૃદ્ભિર્વ્યસનં પશ્યદ્ભિર્જીવિતાન્તરે। ઇહૈવ પ્રાયમાસિષ્યે પુણ્યે સાગરરોધસિ
—પક્કા મનથી, કઠોર દંડથી મારી દઈશ. પછી તો મારા મિત્રો દુઃખમાં છે એ જોવાનું મને શું કામ? અહીં જ, આ પવિત્ર દરિયાકાંઠે, હું ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગી દઈશ.
એતચ્છ્રુત્વા કુમારેણ યુવરાજેન ભાષિતમ્। સર્વે તે વાનરશ્રેષ્ઠાઃ કરુણં વાક્યમબ્રુવન્
રાજકુમાર અને યુવરાજે આવું કહ્યું તે સાંભળીને, બધા વાનરોએ દુઃખભર્યા શબ્દોમાં વાત કરી.
તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા સુગ્રીવઃ પ્રિયારક્તશ્ચ રાઘવઃ। સમીક્ષ્યાકૃતકાર્યાંસ્તુ તસ્મિંશ્ચ સમયે ગતે
સુગ્રીવ સ્વભાવથી કઠોર છે અને રાઘવ પોતાના પ્રિયજનોથી ખૂબ જોડાયેલો છે. કામ પૂરું ન થયું હોય અને એ સમય આવી જાય—
અદૃષ્ટાયાં ચ વૈદેહ્યાં દૃષ્ટ્વા ચૈવ સમાગતાન્। રાઘવપ્રિયકામાય ઘાતયિષ્યત્યસંશયમ્
જો વૈદેહી મળી ન આવે અને આપણે પાછા જઈએ, તો રાઘવને ખુશ કરવા ઈચ્છે તે સુગ્રીવ નિશ્ચિતપણે આપણને મારી નાખશે.
ન ક્ષમં ચાપરાદ્ધાનાં ગમનં સ્વામિપાર્શ્વતઃ। પ્રધાનભૂતાશ્ચ વયં સુગ્રીવસ્ય સમાગતાઃ
ભૂલ કરનારાઓએ પોતાના સ્વામી પાસે જવું યોગ્ય નથી. અને આપણે તો સુગ્રીવના મુખ્ય સલાહકારો છીએ, એકઠા થયા છીએ.
ઇહૈવ સીતામન્વીક્ષ્ય પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય વા। નો ચેદ્ ગચ્છામ તં વીરં ગમિષ્યામો યમક્ષયમ્
અહીં જ, સીતા માટે શોધ કરીએ અથવા કોઈ ખબર મળી આવે તો સારું. નહિતર, એ વીર પાસે જઈશું—નહીંતર યમલોક જવું પડશે.
પ્લવઙ્ગમાનાં તુ ભયાર્દિતાનાં શ્રુત્વા વચસ્તાર ઇદં બભાષે। અલં વિષાદેન બિલં પ્રવિશ્ય વસામ સર્વે યદિ રોચતે વઃ
ડરથી ભરાયેલા વાનરોના આ શબ્દો સાંભળીને તારા બોલી: 'આપણે હવે વધુ દુઃખ ન કરીએ. જો તમને ગમતું હોય તો, આપણે બધા આ ગુફામાં જઈને રહી જઈએ.'
ઇદં હિ માયાવિહિતં સુદુર્ગમં પ્રભૂતપુષ્પોદકભોજ્યપેયમ્। ઇહાસ્તિ નો નૈવ ભયં પુરંદરા- ન્ન રાઘવાદ્ વાનરરાજતોઽપિ વા
આ સ્થાન તો માયાથી બનાવેલું છે, ખૂબ જ અપ્રાપ્ય છે અને અહીં ફૂલો, પાણી, ખોરાક, પીણું બધું ભરપૂર છે. અહીં આપણને ન તો ઇન્દ્રથી, ન રાઘવથી, કે વાનરરાજથી પણ કોઈ ભય નથી.
શ્રુત્વાઙ્ગદસ્યાપિ વચોઽનુકૂલ- મૂચુશ્ચ સર્વે હરયઃ પ્રતીતાઃ। યથા ન હન્યેમ તથા વિધાન- મસક્તમદ્યૈવ વિધીયતાં નઃ
અંગદના મનગમતા શબ્દો સાંભળીને, બધા વાનરો આશ્વસ્ત થઈને બોલ્યા: 'આજે જ કોઈ એવી યોજના બનાવો કે આપણે બચી જઈએ અને વિલંબ ન થાય.'
thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
ચાલો, ચોપનમો અધ્યાય સાંભળો.
તથા બ્રુવતિ તારે તુ તારાધિપતિવર્ચસિ। અથ મેને હૃતં રાજ્યં હનૂમાનઙ્ગદેન તત્
તારા, જે તારાઓના રાજા જેટલા તેજસ્વી હતા, એમ બોલ્યા પછી, હનુમાનને લાગ્યું કે અંગદનું રાજપદ ખરેખર છીનવાઈ ગયું છે.
બુદ્ધ્યા હ્યષ્ટાઙ્ગયા યુક્તં ચતુર્બલસમન્વિતમ્। ચતુર્દશગુણં મેને હનૂમાન્ વાલિનઃ સુતમ્
હનુમાનએ વિચાર્યું કે વાલીપુત્ર અંગદ આઠ પ્રકારની બુદ્ધિ અને ચાર પ્રકારની શક્તિથી યુક્ત છે અને વાલી કરતાં ચૌદગણો વધારે છે.
આપૂર્યમાણં શશ્વચ્ચ તેજોબલપરાક્રમૈઃ। શશિનં શુક્લપક્ષાદૌ વર્ધમાનમિવ શ્રિયા
તે સતત તેજ, બળ અને પરાક્રમમાં વધતો જાય છે, જાણે શુક્લપક્ષની શરૂઆતમાં ચંદ્ર કળાઓમાં વધતો જાય છે એમ.
બૃહસ્પતિસમં બુદ્ધ્યા વિક્રમે સદૃશં પિતુઃ। શુશ્રૂષમાણં તારસ્ય શુક્રસ્યેવ પુરંદરમ્
બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ જેવો, પરાક્રમમાં પિતાજી જેવો અને તારાની સેવા કરવા તૈયાર, જાણે ઇન્દ્ર શુક્રની સેવા કરે એમ.
ભર્તુરર્થે પરિશ્રાન્તં સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ। અભિસંધાતુમારેભે હનૂમાનઙ્ગદં તતઃ
પોતાના સ્વામીના હિત માટે થાકેલો અને બધાં શાસ્ત્રોમાં પારંગત હનુમાન પછી અંગદને સમજાવવા લાગ્યો.
સ ચતુર્ણામુપાયાનાં તૃતીયમુપવર્ણયન્। ભેદયામાસ તાન્ સર્વાન્ વાનરાન્ વાક્યસમ્પદા
હનુમાનએ ચાર ઉપાયોમાંથી ત્રીજો ઉપાય સમજાવ્યો અને પોતાના વાણીના સામર્થ્યથી બધાં વાનરોમાં ફૂટ પાડી.
તેષુ સર્વેષુ ભિન્નેષુ તતોઽભીષયદઙ્ગદમ્। ભીષણૈર્વિવિધૈર્વાક્યૈઃ કોપોપાયસમન્વિતૈઃ
બધા વાનરોમાં ફૂટ પડી ગઈ ત્યારે, હનુમાને વિવિધ ભયજનક અને ગુસ્સાવાળા શબ્દોથી અંગદને ધમકાવ્યો.
ત્વં સમર્થતરઃ પિત્રા યુદ્ધે તારેય વૈ ધ્રુવમ્। દૃઢં ધારયિતું શક્તઃ કપિરાજ્યં યથા પિતા
તારા પુત્ર, તું યુદ્ધમાં તારા પિતાથી પણ વધારે શક્તિશાળી છે અને વાનરરાજ્યને તારા પિતા જેવું મજબૂતીથી સંભાળી શકે છે.
નિત્યમસ્થિરચિત્તા હિ કપયો હરિપુંગવ। નાજ્ઞાપ્યં વિષહિષ્યન્તિ પુત્રદારં વિના ત્વયા
વાનરશ્રેષ્ઠ, વાનરો તો હંમેશાં ચંચળ મનવાળા છે; તારા વિના, કોઈ પણ પોતાના પુત્ર અને પત્નીથી અલગ રહી શકશે નહીં.