ઉવાચ હનુમાન્ વાક્યં તામનિન્દિતલોચનામ્। શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઃ સ્મઃ સર્વે વૈ ધર્મચારિણીમ્
હનુમાન્જી એ નિર્દોષ દૃષ્ટિવાળી તપસ્વિ સ્ત્રીને કહ્યું: 'અમે બધા તારા શરણમાં આવ્યા છીએ, હે ધર્મનિષ્ઠે!'
યઃ કૃતઃ સમયોઽસ્માસુ સુગ્રીવેણ મહાત્મના। સ તુ કાલો વ્યતિક્રાન્તો બિલે ચ પરિવર્તતામ્
'મહાન આત્મા સુગ્રીવ સાથે જે સમય નક્કી થયો હતો, એ હવે વીતી ગયો છે; હવે અમારે ગુફામાંથી બહાર જવું જોઈએ.'
સા ત્વમસ્માદ્ બિલાદસ્માનુત્તારયિતુમર્હસિ। તસ્માત્ સુગ્રીવવચનાદતિક્રાન્તાન્ ગતાયુષઃ
'એથી, તારે અમને આ ગુફામાંથી બહાર કાઢવા જોઈએ; કારણ કે સુગ્રીવના આદેશથી અમે સમય વીતાડી દીધો છે અને હવે અમારો જીવ જોખમમાં છે.'
ત્રાતુમર્હસિ નઃ સર્વાન્ સુગ્રીવભયશઙ્કિતાન્। મહચ્ચ કાર્યમસ્માભિઃ કર્તવ્યં ધર્મચારિણિ
'હે ધર્મનિષ્ઠે, અમે બધા સુગ્રીવના ભયથી ડરેલા છીએ, તારે અમને બચાવવું જોઈએ; અને અમારે એક મોટું કાર્ય હજી કરવાનું બાકી છે.'
તચ્ચાપિ ન કૃતં કાર્યમસ્માભિરિહ વાસિભિઃ। એવમુક્તા હનુમતા તાપસી વાક્યમબ્રવીત્
'અને એ કાર્ય અહીં રહેનારા અમારે હજી કર્યું નથી.' હનુમાન્જી એ આવું કહ્યાથી તપસ્વિ સ્ત્રીએ ઉત્તર આપ્યો.
જીવતા દુષ્કરં મન્યે પ્રવિષ્ટેન નિવર્તિતુમ્। તપસઃ સુપ્રભાવેણ નિયમોપાર્જિતેન ચ
'મને લાગે છે કે, જે ગુફામાં પ્રવેશે છે, એ જીવતો પાછો ફરવો બહુ મુશ્કેલ છે; પણ તપ અને નિયમથી પ્રાપ્ત થયેલી શક્તિથી એ શક્ય છે.'
સર્વાનેવ બિલાદસ્માત્ તારયિષ્યામિ વાનરાન્। નિમીલયત ચક્ષૂંષિ સર્વે વાનરપુઙ્ગવાઃ
'હું બધા વાનરોને આ ગુફામાંથી બહાર લઈ જઈશ; બધા વાનરમુખ્યો, તમારી આંખો બંધ કરી લો.'
નહિ નિષ્ક્રમિતું શક્યમનિમીલિતલોચનૈઃ। તતો નિમીલિતાઃ સર્વે સુકુમારાઙ્ગુલૈઃ કરૈઃ
'આંખો ખુલ્લી રાખીને બહાર જવું શક્ય નથી.' પછી બધા વાનરોએ પોતાના નાજુક આંગળીઓથી આંખો બંધ કરી લીધી.
સહસા પિદધુર્દૃષ્ટિં હૃષ્ટા ગમનકાંક્ષયા। વાનરાસ્તુ મહાત્માનો હસ્તરુદ્ધમુખાસ્તદા
જવા માટે ઉત્સુક અને આનંદિત વાનરોએ ઝડપથી પોતાની દૃષ્ટિ ઢાંકી લીધી; એ સમયે મહાન આત્મા વાનરોએ હાથથી મોઢું પણ ઢાંકી લીધું.
નિમેષાન્તરમાત્રેણ બિલાદુત્તારિતાસ્તયા। ઉવાચ સર્વાંસ્તાંસ્તત્ર તાપસી ધર્મચારિણી
એક પળમાં જ સ્વયંપ્રભાએ તેમને ગુફામાંથી બહાર કાઢી દીધા; પછી ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીએ ત્યાં બધાને કહ્યું.
નિઃસૃતાન્ વિષમાત્ તસ્માત્ સમાશ્વાસ્યેદમબ્રવીત્। એષ વિન્ધ્યો ગિરિઃ શ્રીમાન્ નાનાદ્રુમલતાયુતઃ
એ ભયજનક સ્થાને થી બહાર નીકળેલા બધાને આશ્વાસન આપીને એણે કહ્યું: 'આ રહ્યો વિંધ્ય પર્વત, જે અનેક વૃક્ષો અને વેલો વડે શોભાયમાન છે.'
એષ પ્રસ્રવણઃ શૈલઃ સાગરોઽયં મહોદધિઃ। સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ભવનં વાનરર્ષભાઃ। ઇત્યુક્ત્વા તદ્ બિલં શ્રીમત્ પ્રવિવેશ સ્વયંપ્રભા
'આ રહ્યો પ્રસ્રવણ પર્વત અને આ છે મહાસાગર, વિશાળ દરિયો. હવે તમારો કલ્યાણ થાય, હે વાનરશ્રેષ્ઠો, હું મારા નિવાસસ્થાને જઈશ.' આવું કહીને શ્રીમંત સ્વયંપ્રભા એ ગુફામાં પ્રવેશી ગઈ.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ત્રિપંચાશિતમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તે દદૃશુર્ઘોરં સાગરં વરુણાલયમ્। અપારમભિગર્જન્તં ઘોરૈરૂર્મિભિરાકુલમ્
પછી તેમણે ભયાનક, અનંત, ભયાવહ તરંગોથી ઉથલપાથલ અને ગર્જના કરતા, વરુણના નિવાસ એવા સાગરને જોયો.
મયસ્ય માયાવિહિતં ગિરિદુર્ગં વિચિન્વતામ્। તેષાં માસો વ્યતિક્રાન્તો યો રાજ્ઞા સમયઃ કૃતઃ
માયાના માયાથી સર્જાયેલા પર્વતકિલ્લા શોધતા શોધતા, રાજાએ આપેલો એક મહિનો પુરો થઈ ગયો.
વિન્ધ્યસ્ય તુ ગિરેઃ પાદે સમ્પ્રપુષ્પિતપાદપે। ઉપવિશ્ય મહાત્માનશ્ચિન્તામાપેદિરે તદા
વિંધ્ય પર્વતના પાદે, જ્યાં વૃક્ષો પુષ્પોથી ભરપૂર હતા, તે મહાન આત્માઓ બેઠા અને ચિંતામાં પડી ગયા.
તતઃ પુષ્પાતિભારાગ્રાઁલ્લતાશતસમાવૃતાન્। દ્રુમાન્ વાસન્તિકાન્ દૃષ્ટ્વા બભૂવુર્ભયશઙ્કિતાઃ
પછી, ફૂલોના ભારથી ઝૂકેલા અને શતાબ્દી લતાવાળો વસંતકાળના વૃક્ષોને જોઈને, તેઓ ડરથી ભરાઈ ગયા.
તે વસન્તમનુપ્રાપ્તં પ્રતિવેદ્ય પરસ્પરમ્। નષ્ટસંદેશકાલાર્થા નિપેતુર્ધરણીતલે
એકબીજાને વસંત આવ્યાની જાણ કરી, અને સંદેશ આપવાનો સમય ગુમાવ્યાની સમજણથી, તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
તતસ્તાન્ કપિવૃદ્ધાંશ્ચ શિષ્ટાંશ્ચૈવ વનૌકસઃ। વાચા મધુરયાઽઽભાષ્ય યથાવદનુમાન્ય ચ
પછી, વડીલ અને શ્રેષ્ઠ વાનરોએ મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી અને યોગ્ય રીતે તેમની મંજૂરી મેળવી.
સ તુ સિંહવૃષસ્કન્ધઃ પીનાયતભુજઃ કપિઃ। યુવરાજો મહાપ્રાજ્ઞ અઙ્ગદો વાક્યમબ્રવીત્
પછી સિંહ અને વૃષભ જેવી ભુજાઓ ધરાવતો, મજબૂત અને લાંબા હાથોવાળો, વિદ્વાન યુવરાજ અંગદે આ રીતે બોલ્યો:
શાસનાત્ કપિરાજસ્ય વયં સર્વે વિનિર્ગતાઃ। માસઃ પૂર્ણો બિલસ્થાનાં હરયઃ કિં ન બુધ્યત
વાનરરાજાના આદેશે આપણે બધા નીકળી પડ્યા છીએ; ગુફામાં રહેલા વાનરોને એક મહિનો વીતી ગયો છે—એમ છતાં તેઓ સમજતા કેમ નથી?
વયમાશ્વયુજે માસિ કાલસંખ્યાવ્યવસ્થિતાઃ। પ્રસ્થિતાઃ સોઽપિ ચાતીતઃ કિમતઃ કાર્યમુત્તરમ્
અમે આશ્વયુજ મહિનામાં નિશ્ચિત સમય પર નીકળી પડ્યા હતા; એ પણ વીતી ગયો—હવે પછી શું કરવું?
ભવન્તઃ પ્રત્યયં પ્રાપ્તા નીતિમાર્ગવિશારદાઃ। હિતેષ્વભિરતા ભર્તુર્નિસૃષ્ટાઃ સર્વકર્મસુ
તમને સૌને વિશ્વાસ છે, નીતિમાં કુશળ છો, સ્વામીના હિતમાં તત્પર છો અને તમામ કામોમાં નિમાયેલા છો.
કર્મસ્વપ્રતિમાઃ સર્વે દિક્ષુ વિશ્રુતપૌરુષાઃ। માં પુરસ્કૃત્ય નિર્યાતાઃ પિઙ્ગાક્ષપ્રતિચોદિતાઃ
અનન્ય કાર્યશક્તિવાળા અને ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી સૌ, પિંગળ આંખવાળાના પ્રેરણા આપવાથી, મને આગળ રાખીને નીકળી પડ્યા હતા.
ઇદાનીમકૃતાર્થાનાં મર્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ। હરિરાજસ્ય સંદેશમકૃત્વા કઃ સુખી ભવેત્
હવે, જેમનું કાર્ય અધૂરૂં છે, તેમના માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—વાનરરાજાનો આદેશ પાળ્યા વિના કોણ સુખી રહી શકે?
અસ્મિન્નતીતે કાલે તુ સુગ્રીવેણ કૃતે સ્વયમ્। પ્રાયોપવેશનં યુક્તં સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્
હવે જ્યારે સુગ્રીવે પોતે જ આ નિર્ણય કર્યો છે, ત્યારે બધા વનવાસીઓ માટે પ્રાયોપવેશન કરવું યોગ્ય છે.
તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા સુગ્રીવઃ સ્વામિભાવે વ્યવસ્થિતઃ। ન ક્ષમિષ્યતિ નઃ સર્વાનપરાધકૃતો ગતાન્
સુગ્રીવ સ્વભાવથી કઠોર છે અને સ્વામીપદમાં અડગ છે; આપણે બધા જો નિષ્ફળ પરત જઈએ તો એ માફ કરશે નહીં.
અપ્રવૃત્તૌ ચ સીતાયાઃ પાપમેવ કરિષ્યતિ। તસ્માત્ ક્ષમમિહાદ્યૈવ ગન્તું પ્રાયોપવેશનમ્
સીતા વિશે કોઈ સમાચાર ન મળે તો એ પાપ જ કરશે; તેથી, આજે જ અહીં પ્રાયોપવેશન માટે જવું વધુ યોગ્ય છે.
ત્યક્ત્વા પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ ધનાનિ ચ ગૃહાણિ ચ। ધ્રુવં નો હિંસતે રાજા સર્વાન્ પ્રતિગતાનિતઃ
પુત્રો, પત્નીઓ, ધન અને ઘર બધું છોડીને, જો આપણે પાછા જઈશું તો રાજા નિશ્ચિતપણે આપણને નુકસાન કરશે.
વધેનાપ્રતિરૂપેણ શ્રેયાન્ મૃત્યુરિહૈવ નઃ। ન ચાહં યૌવરાજ્યેન સુગ્રીવેણાભિષેચિતઃ
અપમાનજનક મૃત્યુ કરતાં અહીં મરવું વધુ સારું છે; અને સુગ્રીવે મને યુવરાજ પણ બનાવ્યો નથી.