ચારયન્તસ્તતશ્ચક્ષુર્દૃષ્ટવન્તો મહદ્ બિલમ્। લતાપાદપસંછન્નં તિમિરેણ સમાવૃતમ્
પછી જ્યારે અમે ચારે બાજુ નજર ફેરવી, ત્યારે લતાવૃક્ષોથી ઢંકાયેલું, અંધકારથી ભરેલું એક મોટું ગુફા દેખાયું.
અસ્માદ્ધંસા જલક્લિન્નાઃ પક્ષૈઃ સલિલરેણુભિઃ। કુરરાઃ સારસાશ્ચૈવ નિષ્પતન્તિ પતત્ત્રિણઃ
એમાથી પાણીથી ભીંજાયેલા પાંખવાળા હંસ, કુરર અને સારસ જેવા પક્ષીઓ બહાર ઉડી રહ્યા હતા, જેમના પાંખ પર પાણીની બૂંદો હતી.
સાધ્વત્ર પ્રવિશામેતિ મયા તૂક્તાઃ પ્લવઙ્ગમાઃ। તેષામપિ હિ સર્વેષામનુમાનમુપાગતમ્
હું વાનરોને કહ્યું: 'અહીં પ્રવેશવું સુરક્ષિત છે'; કારણ કે બધાના મનમાં પણ એ જ વિચાર આવ્યો હતો.
અસ્મિન્ નિપતિતાઃ સર્વેઽપ્યથ કાર્યત્વરાન્વિતાઃ। તતો ગાઢં નિપતિતા ગૃહ્ય હસ્તૈઃ પરસ્પરમ્
પછી અમે બધા એકબીજાનો હાથ પકડીને, કાર્યમાં તત્પર રહી, એ ગુફામાં ઊંડે ઊતર્યા.
ઇદં પ્રવિષ્ટાઃ સહસા બિલં તિમિરસંવૃતમ્। એતન્નઃ કાર્યમેતેન કૃત્યેન વયમાગતાઃ
અમે અચાનક આ અંધકારથી ભરેલાં ગુફામાં પ્રવેશ્યાં; આ કામ માટે જ અમે અહીં આવ્યા છીએ.
ત્વાં ચૈવોપગતાઃ સર્વે પરિદ્યૂના બુભુક્ષિતાઃ। આતિથ્યધર્મદત્તાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
હવે અમે બધા દુઃખી અને ભૂખ્યા બનીને તારી પાસે આવ્યા છીએ; તું અમને આતિથ્યના ધર્મ પ્રમાણે મૂળ અને ફળ આપ્યાં છે.
અસ્માભિરુપયુક્તાનિ બુભુક્ષાપરિપીડિતૈઃ। યત્ ત્વયા રક્ષિતાઃ સર્વે મ્રિયમાણા બુભુક્ષયા
અમે ભૂખથી પીડાઈને એ બધું ખાધું છે; તારી કૃપાથી જ અમે બધા ભૂખથી મરી રહ્યા હતા, બચી ગયા છીએ.
બ્રૂહિ પ્રત્યુપકારાર્થં કિં તે કુર્વન્તુ વાનરાઃ। એવમુક્તા તુ સર્વજ્ઞા વાનરૈસ્તૈઃ સ્વયંપ્રભા
હવે તું જ અમને કહેજે કે, તારી માટે અમે વાનરો શું કરી શકીએ? વાનરોએ આવું પૂછતાં સર્વજ્ઞા સ્વયંપ્રભાએ ઉત્તર આપ્યો.
પ્રત્યુવાચ તતઃ સર્વાનિદં વાનરયૂથપાન્। સર્વેષાં પરિતુષ્ટાસ્મિ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્
પછી સ્વયંપ્રભાએ બધા વાનરમુખિયાઓને કહ્યું: 'મારે બધા તેજસ્વી વાનરો પર પૂર્ણ સંતોષ છે.'
ચરન્ત્યા મમ ધર્મેણ ન કાર્યમિહ કેનચિત્। એવમુક્તઃ શુભં વાક્યં તાપસ્યા ધર્મસંહિતમ્
'હું મારા ધર્મ પ્રમાણે અહીં રહીને કોઈ સાથે કોઈ કામ નથી કરતી.' આવું ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીએ શુભ વચન કહ્યાં.
ઉવાચ હનુમાન્ વાક્યં તામનિન્દિતલોચનામ્। શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઃ સ્મઃ સર્વે વૈ ધર્મચારિણીમ્
હનુમાન્જી એ નિર્દોષ દૃષ્ટિવાળી તપસ્વિ સ્ત્રીને કહ્યું: 'અમે બધા તારા શરણમાં આવ્યા છીએ, હે ધર્મનિષ્ઠે!'
યઃ કૃતઃ સમયોઽસ્માસુ સુગ્રીવેણ મહાત્મના। સ તુ કાલો વ્યતિક્રાન્તો બિલે ચ પરિવર્તતામ્
'મહાન આત્મા સુગ્રીવ સાથે જે સમય નક્કી થયો હતો, એ હવે વીતી ગયો છે; હવે અમારે ગુફામાંથી બહાર જવું જોઈએ.'
સા ત્વમસ્માદ્ બિલાદસ્માનુત્તારયિતુમર્હસિ। તસ્માત્ સુગ્રીવવચનાદતિક્રાન્તાન્ ગતાયુષઃ
'એથી, તારે અમને આ ગુફામાંથી બહાર કાઢવા જોઈએ; કારણ કે સુગ્રીવના આદેશથી અમે સમય વીતાડી દીધો છે અને હવે અમારો જીવ જોખમમાં છે.'
ત્રાતુમર્હસિ નઃ સર્વાન્ સુગ્રીવભયશઙ્કિતાન્। મહચ્ચ કાર્યમસ્માભિઃ કર્તવ્યં ધર્મચારિણિ
'હે ધર્મનિષ્ઠે, અમે બધા સુગ્રીવના ભયથી ડરેલા છીએ, તારે અમને બચાવવું જોઈએ; અને અમારે એક મોટું કાર્ય હજી કરવાનું બાકી છે.'
તચ્ચાપિ ન કૃતં કાર્યમસ્માભિરિહ વાસિભિઃ। એવમુક્તા હનુમતા તાપસી વાક્યમબ્રવીત્
'અને એ કાર્ય અહીં રહેનારા અમારે હજી કર્યું નથી.' હનુમાન્જી એ આવું કહ્યાથી તપસ્વિ સ્ત્રીએ ઉત્તર આપ્યો.
જીવતા દુષ્કરં મન્યે પ્રવિષ્ટેન નિવર્તિતુમ્। તપસઃ સુપ્રભાવેણ નિયમોપાર્જિતેન ચ
'મને લાગે છે કે, જે ગુફામાં પ્રવેશે છે, એ જીવતો પાછો ફરવો બહુ મુશ્કેલ છે; પણ તપ અને નિયમથી પ્રાપ્ત થયેલી શક્તિથી એ શક્ય છે.'
સર્વાનેવ બિલાદસ્માત્ તારયિષ્યામિ વાનરાન્। નિમીલયત ચક્ષૂંષિ સર્વે વાનરપુઙ્ગવાઃ
'હું બધા વાનરોને આ ગુફામાંથી બહાર લઈ જઈશ; બધા વાનરમુખ્યો, તમારી આંખો બંધ કરી લો.'
નહિ નિષ્ક્રમિતું શક્યમનિમીલિતલોચનૈઃ। તતો નિમીલિતાઃ સર્વે સુકુમારાઙ્ગુલૈઃ કરૈઃ
'આંખો ખુલ્લી રાખીને બહાર જવું શક્ય નથી.' પછી બધા વાનરોએ પોતાના નાજુક આંગળીઓથી આંખો બંધ કરી લીધી.
સહસા પિદધુર્દૃષ્ટિં હૃષ્ટા ગમનકાંક્ષયા। વાનરાસ્તુ મહાત્માનો હસ્તરુદ્ધમુખાસ્તદા
જવા માટે ઉત્સુક અને આનંદિત વાનરોએ ઝડપથી પોતાની દૃષ્ટિ ઢાંકી લીધી; એ સમયે મહાન આત્મા વાનરોએ હાથથી મોઢું પણ ઢાંકી લીધું.
નિમેષાન્તરમાત્રેણ બિલાદુત્તારિતાસ્તયા। ઉવાચ સર્વાંસ્તાંસ્તત્ર તાપસી ધર્મચારિણી
એક પળમાં જ સ્વયંપ્રભાએ તેમને ગુફામાંથી બહાર કાઢી દીધા; પછી ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીએ ત્યાં બધાને કહ્યું.
નિઃસૃતાન્ વિષમાત્ તસ્માત્ સમાશ્વાસ્યેદમબ્રવીત્। એષ વિન્ધ્યો ગિરિઃ શ્રીમાન્ નાનાદ્રુમલતાયુતઃ
એ ભયજનક સ્થાને થી બહાર નીકળેલા બધાને આશ્વાસન આપીને એણે કહ્યું: 'આ રહ્યો વિંધ્ય પર્વત, જે અનેક વૃક્ષો અને વેલો વડે શોભાયમાન છે.'
એષ પ્રસ્રવણઃ શૈલઃ સાગરોઽયં મહોદધિઃ। સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ભવનં વાનરર્ષભાઃ। ઇત્યુક્ત્વા તદ્ બિલં શ્રીમત્ પ્રવિવેશ સ્વયંપ્રભા
'આ રહ્યો પ્રસ્રવણ પર્વત અને આ છે મહાસાગર, વિશાળ દરિયો. હવે તમારો કલ્યાણ થાય, હે વાનરશ્રેષ્ઠો, હું મારા નિવાસસ્થાને જઈશ.' આવું કહીને શ્રીમંત સ્વયંપ્રભા એ ગુફામાં પ્રવેશી ગઈ.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ત્રિપંચાશિતમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તે દદૃશુર્ઘોરં સાગરં વરુણાલયમ્। અપારમભિગર્જન્તં ઘોરૈરૂર્મિભિરાકુલમ્
પછી તેમણે ભયાનક, અનંત, ભયાવહ તરંગોથી ઉથલપાથલ અને ગર્જના કરતા, વરુણના નિવાસ એવા સાગરને જોયો.
મયસ્ય માયાવિહિતં ગિરિદુર્ગં વિચિન્વતામ્। તેષાં માસો વ્યતિક્રાન્તો યો રાજ્ઞા સમયઃ કૃતઃ
માયાના માયાથી સર્જાયેલા પર્વતકિલ્લા શોધતા શોધતા, રાજાએ આપેલો એક મહિનો પુરો થઈ ગયો.
વિન્ધ્યસ્ય તુ ગિરેઃ પાદે સમ્પ્રપુષ્પિતપાદપે। ઉપવિશ્ય મહાત્માનશ્ચિન્તામાપેદિરે તદા
વિંધ્ય પર્વતના પાદે, જ્યાં વૃક્ષો પુષ્પોથી ભરપૂર હતા, તે મહાન આત્માઓ બેઠા અને ચિંતામાં પડી ગયા.
તતઃ પુષ્પાતિભારાગ્રાઁલ્લતાશતસમાવૃતાન્। દ્રુમાન્ વાસન્તિકાન્ દૃષ્ટ્વા બભૂવુર્ભયશઙ્કિતાઃ
પછી, ફૂલોના ભારથી ઝૂકેલા અને શતાબ્દી લતાવાળો વસંતકાળના વૃક્ષોને જોઈને, તેઓ ડરથી ભરાઈ ગયા.
તે વસન્તમનુપ્રાપ્તં પ્રતિવેદ્ય પરસ્પરમ્। નષ્ટસંદેશકાલાર્થા નિપેતુર્ધરણીતલે
એકબીજાને વસંત આવ્યાની જાણ કરી, અને સંદેશ આપવાનો સમય ગુમાવ્યાની સમજણથી, તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
તતસ્તાન્ કપિવૃદ્ધાંશ્ચ શિષ્ટાંશ્ચૈવ વનૌકસઃ। વાચા મધુરયાઽઽભાષ્ય યથાવદનુમાન્ય ચ
પછી, વડીલ અને શ્રેષ્ઠ વાનરોએ મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી અને યોગ્ય રીતે તેમની મંજૂરી મેળવી.
સ તુ સિંહવૃષસ્કન્ધઃ પીનાયતભુજઃ કપિઃ। યુવરાજો મહાપ્રાજ્ઞ અઙ્ગદો વાક્યમબ્રવીત્
પછી સિંહ અને વૃષભ જેવી ભુજાઓ ધરાવતો, મજબૂત અને લાંબા હાથોવાળો, વિદ્વાન યુવરાજ અંગદે આ રીતે બોલ્યો: