અથ તાનબ્રવીત્ સર્વાન્ વિશ્રાન્તાન્ હરિયૂથપાન્। ઇદં વચનમેકાગ્રા તાપસી ધર્મચારિણી
પછી, બધા વાનર નેતાઓ આરામ કરી રહ્યા હતા ત્યારે, ધર્મમાં સ્થિર એવી તપસ્વિ સ્ત્રીએ એકાગ્રતાથી એમને કહ્યું.
વાનરા યદિ વઃ ખેદઃ પ્રણષ્ટઃ ફલભક્ષણાત્। યદિ ચૈતન્મયા શ્રાવ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તાં કથામ્
વાનરો, જો ફળ ખાઈને તમારો થાક ઉતરી ગયો હોય અને જો તમારી વાત મને સાંભળવી યોગ્ય હોય, તો હું એ કથા સાંભળવા ઇચ્છું છું.
તસ્યાસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। આર્જવેન યથાતત્ત્વમાખ્યાતુમુપચક્રમે
એના શબ્દો સાંભળી, પવનપુત્ર હનુમાન સચોટ અને નિષ્ઠાપૂર્વક બધું કહેવા લાગ્યા.
રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય મહેન્દ્રવરુણોપમઃ। રામો દાશરથિઃ શ્રીમાન્ પ્રવિષ્ટો દણ્ડકાવનમ્
સમગ્ર જગતના રાજા, મહેન્દ્ર અને વરુણ જેવા તેજસ્વી દશરથપુત્ર શ્રીરામ દંડકવનમાં પ્રવેશ્યા છે.
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા સહ ભાર્યયા। તસ્ય ભાર્યા જનસ્થાનાદ્ રાવણેન હૃતા બલાત્
તેમણે પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણ અને પત્ની વૈદેહી સાથે પ્રવેશ કર્યો; તેમની પત્ની રાવણે જનસ્થાનમાંથી બળજબરીથી અપહરણ કરી.
વીરસ્તસ્ય સખા રાજ્ઞઃ સુગ્રીવો નામ વાનરઃ। રાજા વાનરમુખ્યાનાં યેન પ્રસ્થાપિતા વયમ્
એ રાજાના પરાક્રમી મિત્ર સુગ્રીવ નામના વાનર છે, જે વાનરમુખ્યોના રાજા છે; એમણે અમને મોકલ્યા છે.
અગસ્ત્યચરિતામાશાં દક્ષિણાં યમરક્ષિતામ્। સહૈભિર્વાનરૈર્મુખ્યૈરઙ્ગદપ્રમુખૈર્વયમ્
અંગદ અને અન્ય વાનરમુખ્યો સાથે અમે દક્ષિણ દિશામાં, યમ દ્વારા રક્ષિત અને અગસ્ત્યમુનિથી પવિત્ર થયેલી ભૂમિ પર આવ્યા છીએ.
રાવણં સહિતાઃ સર્વે રાક્ષસં કામરૂપિણમ્। સીતયા સહ વૈદેહ્યા માર્ગધ્વમિતિ ચોદિતાઃ
અમને આ આજ્ઞા મળી છે કે, કામરૂપ ધારણ કરનાર રાક્ષસ રાવણ અને વૈદેહી સીતા બંનેને શોધો.
વિચિત્ય તુ વનં સર્વં સમુદ્રં દક્ષિણાં દિશમ્। વયં બુભુક્ષિતાઃ સર્વે વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતાઃ
અમે આખું જંગલ અને દક્ષિણ દિશામાં દરિયા સુધી શોધી લીધું, પછી બધા ભૂખ્યા રહી એક વૃક્ષની છાયામાં બેઠા.
વિવર્ણવદનાઃ સર્વે સર્વે ધ્યાનપરાયણાઃ। નાધિગચ્છામહે પારં મગ્નાશ્ચિન્તામહાર્ણવે
બધાના ચહેરા ફિકા પડી ગયા, બધા ચિંતામાં ડૂબેલા હતા; અમને કશું ઉપાય દેખાતો નહોતો, અમે મહાન ચિંતાના દરિયામાં ગરકાવ થઈ ગયા.
ચારયન્તસ્તતશ્ચક્ષુર્દૃષ્ટવન્તો મહદ્ બિલમ્। લતાપાદપસંછન્નં તિમિરેણ સમાવૃતમ્
પછી જ્યારે અમે ચારે બાજુ નજર ફેરવી, ત્યારે લતાવૃક્ષોથી ઢંકાયેલું, અંધકારથી ભરેલું એક મોટું ગુફા દેખાયું.
અસ્માદ્ધંસા જલક્લિન્નાઃ પક્ષૈઃ સલિલરેણુભિઃ। કુરરાઃ સારસાશ્ચૈવ નિષ્પતન્તિ પતત્ત્રિણઃ
એમાથી પાણીથી ભીંજાયેલા પાંખવાળા હંસ, કુરર અને સારસ જેવા પક્ષીઓ બહાર ઉડી રહ્યા હતા, જેમના પાંખ પર પાણીની બૂંદો હતી.
સાધ્વત્ર પ્રવિશામેતિ મયા તૂક્તાઃ પ્લવઙ્ગમાઃ। તેષામપિ હિ સર્વેષામનુમાનમુપાગતમ્
હું વાનરોને કહ્યું: 'અહીં પ્રવેશવું સુરક્ષિત છે'; કારણ કે બધાના મનમાં પણ એ જ વિચાર આવ્યો હતો.
અસ્મિન્ નિપતિતાઃ સર્વેઽપ્યથ કાર્યત્વરાન્વિતાઃ। તતો ગાઢં નિપતિતા ગૃહ્ય હસ્તૈઃ પરસ્પરમ્
પછી અમે બધા એકબીજાનો હાથ પકડીને, કાર્યમાં તત્પર રહી, એ ગુફામાં ઊંડે ઊતર્યા.
ઇદં પ્રવિષ્ટાઃ સહસા બિલં તિમિરસંવૃતમ્। એતન્નઃ કાર્યમેતેન કૃત્યેન વયમાગતાઃ
અમે અચાનક આ અંધકારથી ભરેલાં ગુફામાં પ્રવેશ્યાં; આ કામ માટે જ અમે અહીં આવ્યા છીએ.
ત્વાં ચૈવોપગતાઃ સર્વે પરિદ્યૂના બુભુક્ષિતાઃ। આતિથ્યધર્મદત્તાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
હવે અમે બધા દુઃખી અને ભૂખ્યા બનીને તારી પાસે આવ્યા છીએ; તું અમને આતિથ્યના ધર્મ પ્રમાણે મૂળ અને ફળ આપ્યાં છે.
અસ્માભિરુપયુક્તાનિ બુભુક્ષાપરિપીડિતૈઃ। યત્ ત્વયા રક્ષિતાઃ સર્વે મ્રિયમાણા બુભુક્ષયા
અમે ભૂખથી પીડાઈને એ બધું ખાધું છે; તારી કૃપાથી જ અમે બધા ભૂખથી મરી રહ્યા હતા, બચી ગયા છીએ.
બ્રૂહિ પ્રત્યુપકારાર્થં કિં તે કુર્વન્તુ વાનરાઃ। એવમુક્તા તુ સર્વજ્ઞા વાનરૈસ્તૈઃ સ્વયંપ્રભા
હવે તું જ અમને કહેજે કે, તારી માટે અમે વાનરો શું કરી શકીએ? વાનરોએ આવું પૂછતાં સર્વજ્ઞા સ્વયંપ્રભાએ ઉત્તર આપ્યો.
પ્રત્યુવાચ તતઃ સર્વાનિદં વાનરયૂથપાન્। સર્વેષાં પરિતુષ્ટાસ્મિ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્
પછી સ્વયંપ્રભાએ બધા વાનરમુખિયાઓને કહ્યું: 'મારે બધા તેજસ્વી વાનરો પર પૂર્ણ સંતોષ છે.'
ચરન્ત્યા મમ ધર્મેણ ન કાર્યમિહ કેનચિત્। એવમુક્તઃ શુભં વાક્યં તાપસ્યા ધર્મસંહિતમ્
'હું મારા ધર્મ પ્રમાણે અહીં રહીને કોઈ સાથે કોઈ કામ નથી કરતી.' આવું ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીએ શુભ વચન કહ્યાં.
ઉવાચ હનુમાન્ વાક્યં તામનિન્દિતલોચનામ્। શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઃ સ્મઃ સર્વે વૈ ધર્મચારિણીમ્
હનુમાન્જી એ નિર્દોષ દૃષ્ટિવાળી તપસ્વિ સ્ત્રીને કહ્યું: 'અમે બધા તારા શરણમાં આવ્યા છીએ, હે ધર્મનિષ્ઠે!'
યઃ કૃતઃ સમયોઽસ્માસુ સુગ્રીવેણ મહાત્મના। સ તુ કાલો વ્યતિક્રાન્તો બિલે ચ પરિવર્તતામ્
'મહાન આત્મા સુગ્રીવ સાથે જે સમય નક્કી થયો હતો, એ હવે વીતી ગયો છે; હવે અમારે ગુફામાંથી બહાર જવું જોઈએ.'
સા ત્વમસ્માદ્ બિલાદસ્માનુત્તારયિતુમર્હસિ। તસ્માત્ સુગ્રીવવચનાદતિક્રાન્તાન્ ગતાયુષઃ
'એથી, તારે અમને આ ગુફામાંથી બહાર કાઢવા જોઈએ; કારણ કે સુગ્રીવના આદેશથી અમે સમય વીતાડી દીધો છે અને હવે અમારો જીવ જોખમમાં છે.'
ત્રાતુમર્હસિ નઃ સર્વાન્ સુગ્રીવભયશઙ્કિતાન્। મહચ્ચ કાર્યમસ્માભિઃ કર્તવ્યં ધર્મચારિણિ
'હે ધર્મનિષ્ઠે, અમે બધા સુગ્રીવના ભયથી ડરેલા છીએ, તારે અમને બચાવવું જોઈએ; અને અમારે એક મોટું કાર્ય હજી કરવાનું બાકી છે.'
તચ્ચાપિ ન કૃતં કાર્યમસ્માભિરિહ વાસિભિઃ। એવમુક્તા હનુમતા તાપસી વાક્યમબ્રવીત્
'અને એ કાર્ય અહીં રહેનારા અમારે હજી કર્યું નથી.' હનુમાન્જી એ આવું કહ્યાથી તપસ્વિ સ્ત્રીએ ઉત્તર આપ્યો.
જીવતા દુષ્કરં મન્યે પ્રવિષ્ટેન નિવર્તિતુમ્। તપસઃ સુપ્રભાવેણ નિયમોપાર્જિતેન ચ
'મને લાગે છે કે, જે ગુફામાં પ્રવેશે છે, એ જીવતો પાછો ફરવો બહુ મુશ્કેલ છે; પણ તપ અને નિયમથી પ્રાપ્ત થયેલી શક્તિથી એ શક્ય છે.'
સર્વાનેવ બિલાદસ્માત્ તારયિષ્યામિ વાનરાન્। નિમીલયત ચક્ષૂંષિ સર્વે વાનરપુઙ્ગવાઃ
'હું બધા વાનરોને આ ગુફામાંથી બહાર લઈ જઈશ; બધા વાનરમુખ્યો, તમારી આંખો બંધ કરી લો.'
નહિ નિષ્ક્રમિતું શક્યમનિમીલિતલોચનૈઃ। તતો નિમીલિતાઃ સર્વે સુકુમારાઙ્ગુલૈઃ કરૈઃ
'આંખો ખુલ્લી રાખીને બહાર જવું શક્ય નથી.' પછી બધા વાનરોએ પોતાના નાજુક આંગળીઓથી આંખો બંધ કરી લીધી.
સહસા પિદધુર્દૃષ્ટિં હૃષ્ટા ગમનકાંક્ષયા। વાનરાસ્તુ મહાત્માનો હસ્તરુદ્ધમુખાસ્તદા
જવા માટે ઉત્સુક અને આનંદિત વાનરોએ ઝડપથી પોતાની દૃષ્ટિ ઢાંકી લીધી; એ સમયે મહાન આત્મા વાનરોએ હાથથી મોઢું પણ ઢાંકી લીધું.
નિમેષાન્તરમાત્રેણ બિલાદુત્તારિતાસ્તયા। ઉવાચ સર્વાંસ્તાંસ્તત્ર તાપસી ધર્મચારિણી
એક પળમાં જ સ્વયંપ્રભાએ તેમને ગુફામાંથી બહાર કાઢી દીધા; પછી ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીએ ત્યાં બધાને કહ્યું.