દુર્દર્શમિવ ઘોરં ચ દુર્વિગાહ્યં ચ સર્વશઃ। તતઃ પર્વતકૂટાભો હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
એ ગુફા ભયાનક, જોવા મુશ્કેલ અને સર્વ રીતે પાર પડવી અઘરી લાગી; ત્યારે પર્વત સમાન, પવનપુત્ર હનુમાન—
અબ્રવીદ્ વાનરાન્ ઘોરાન્ કાન્તારવનકોવિદઃ। ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્
વનમાં નિપુણ એવા હનુમાને ભયાનક વાંદરાઓને કહ્યું: 'પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કર્યા પછી—'
વયં સર્વે પરિશ્રાન્તા ન ચ પશ્યામ મૈથિલીમ્। અસ્માચ્ચાપિ બિલાદ્ધંસાઃ ક્રૌઞ્ચાશ્ચ સહ સારસૈઃ
'અમે બધા ખૂબ થાક્યા છીએ અને માઇથિલીને ક્યાંય દેખાતી નથી; છતાં આ ગુફામાંથી હંસ, બગલા અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવે છે.'
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ નિષ્પતન્તિ સ્મ સર્વશઃ। નૂનં સલિલવાનત્ર કૂપો વા યદિ વા હ્રદઃ
'પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ સર્વ દિશામાં ઉડી રહ્યા છે; નિશ્ચયે અહીં ક્યાંક પાણી છે, કૂવો કે કદાચ તળાવ હશે.'
તથા ચેમે બિલદ્વારે સ્નિગ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ। ઇત્યુક્તાસ્તદ્ બિલં સર્વે વિવિશુસ્તિમિરાવૃતમ્
'અને આ ગુફાના દ્વારે સુંદર, લીલાછમ વૃક્ષો ઊભાં છે; આવું કહી, બધા એ અંધકારભરી ગુફામાં પ્રવેશ્યા.'
અચન્દ્રસૂર્યં હરયો દદૃશૂ રોમહર્ષણમ્। નિશામ્ય તસ્માત્ સિંહાંશ્ચ તાંસ્તાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
વાંદરાઓએ એવું સ્થાન જોયું જ્યાં ચાંદલો કે સૂર્યનો પ્રકાશ નહોતો, જેને જોઈ રોમાંચ થાય; ત્યાંથી તેમણે સિંહો અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોયા.
પ્રવિષ્ટા હરિશાર્દૂલા બિલં તિમિરસંવૃતમ્। ન તેષાં સજ્જતે દૃષ્ટિર્ન તેજો ન પરાક્રમઃ
વાંદરા-શેરો એ અંધકારથી ઘેરાયેલી ગુફામાં પ્રવેશ્યા; હવે તેમની નજર, તેજ કે બળ કંઈ કામ ન આવતું.
વાયોરિવ ગતિસ્તેષાં દૃષ્ટિસ્તમસિ વર્તતે। તે પ્રવિષ્ટાસ્તુ વેગેન તદ્ બિલં કપિકુઞ્જરાઃ
જેમ પવન ચાલે તેમ તેમની નજર અંધકારમાં ફરે; એ વાંદરા-હાથીઓ ઝડપથી ગુફામાં આગળ વધ્યા.
પ્રકાશં ચાભિરામં ચ દદૃશુર્દેશમુત્તમમ્। તતસ્તસ્મિન્ બિલે ભીમે નાનાપાદપસંકુલે
તેમણે ત્યાં એક પ્રકાશમય અને મનોહર પ્રદેશ જોયો, સર્વ રીતે ઉત્તમ; પછી એ ભયાનક ગુફામાં, અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી જગ્યાએ—
અન્યોન્યં સમ્પરિષ્વજ્ય જગ્મુર્યોજનમન્તરમ્। તે નષ્ટસંજ્ઞાસ્તૃષિતાઃ સમ્ભ્રાન્તાઃ સલિલાર્થિનઃ
એમણે એકબીજાને જફી પાડી, એક યોજન જેટલું અંતર કાપ્યું; હવે તેઓ તરસ્યા, મૂર્છિત અને પાણીની શોધમાં ભટકતા હતા.
પરિપેતુર્બિલે તસ્મિન્ કંચિત્ કાલમતન્દ્રિતાઃ। તે કૃશા દીનવદનાઃ પરિશ્રાન્તાઃ પ્લવઙ્ગમાઃ
તે બિલ્લામાં વાનરોએ થોડો સમય નિરંતર ફેરવટ કરી; હવે તેઓ દુર્બળ, થાકેલા અને મુલાયમ ચહેરાવાળા થઈ ગયા.
આલોકં દદૃશુર્વીરા નિરાશા જીવિતે યદા। તતસ્તં દેશમાગમ્ય સૌમ્યા વિતિમિરં વનમ્
જ્યારે વીરોએ જીવવાની આશા ગુમાવી દીધી ત્યારે તેમને પ્રકાશ દેખાયો; પછી તેઓ એ સ્થળે પહોંચ્યા, જ્યાં શાંત અને અંધકારરહિત વન હતું.
દદૃશુઃ કાઞ્ચનાન્ વૃક્ષાન્ દીપ્તવૈશ્વાનરપ્રભાન્। સાલાંસ્તાલાંસ્તમાલાંશ્ચ પુંનાગાન્ વઞ્જુલાન્ ધવાન્
ત્યાં તેમણે સોનાના ઝાડો જોયા, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતા હતા; સાળ, તાડ, તમાલ, પુન્નાગ, વંજુલ અને ધવના ઝાડો પણ હતાં.
ચમ્પકાન્ નાગવૃક્ષાંશ્ચ કર્ણિકારાંશ્ચ પુષ્પિતાન્। સ્તબકૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચિત્રૈ રક્તૈઃ કિસલયૈસ્તથા
તેમણે ચંપા અને નાગના ઝાડો અને ફૂલોથી ભરેલા કર્ણિકારના ઝાડો જોયા; એમાં સુવર્ણના ગુચ્છો અને લાલ પાંદડાંઓની સુંદરતા હતી.
આપીડૈશ્ચ લતાભિશ્ચ હેમાભરણભૂષિતાન્। તરુણાદિત્યસંકાશાન્ વૈદૂર્યમયવેદિકાન્
લતાની ટોચે સોનાના આભૂષણોથી શોભતા ઝાડો હતાં; તેઓ યુવાન સૂર્ય જેવી ઝાંખી ધરાવતા અને વૈદૂર્યમણિથી બનેલા ચબુતરાંવાળા હતાં.
બિભ્રાજમાનાન્ વપુષા પાદપાંશ્ચ હિરણ્મયાન્। નીલવૈદૂર્યવર્ણાશ્ચ પદ્મિનીઃ પતગૈર્વૃતાઃ
ત્યાં ઝાડો સોનાથી બનેલા અને તેજથી ઝગમગતાં હતાં; નીલમણિ જેવા રંગની કમળો અને પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા હતાં.
મહદ્ભિઃ કાઞ્ચનૈર્વૃક્ષૈર્વૃતા બાલાર્કસંનિભૈઃ। જાતરૂપમયૈર્મત્સ્યૈર્મહદ્ભિશ્ચાથ પઙ્કજૈઃ
મોટા અને સોનાના ઝાડો, જે ઉગતા સૂર્ય જેવી ઝાંખી ધરાવતા હતાં; શુદ્ધ સોનાથી બનેલા માછલીઓ અને વિશાળ કમળો પણ હતાં.
નલિનીસ્તત્ર દદૃશુઃ પ્રસન્નસલિલાયુતાઃ। કાઞ્ચનાનિ વિમાનાનિ રાજતાનિ તથૈવ ચ
ત્યાં તેમણે સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલા કમળના તળાવો જોયા; સુવર્ણના મહેલ અને ચાંદીના મહેલ પણ હતાં.
તપનીયગવાક્ષાણિ મુક્તાજાલાવૃતાનિ ચ। હૈમરાજતભૌમાનિ વૈદૂર્યમણિમન્તિ ચ
સોનાની જાળીઓવાળી બારી, મોતીની જાળથી ઢંકાયેલ; સુવર્ણ અને રજતના ફરસાણ અને વૈદૂર્યમણિથી શોભતા.
દદૃશુસ્તત્ર હરયો ગૃહમુખ્યાનિ સર્વશઃ। પુષ્પિતાન્ ફલિનો વૃક્ષાન્ પ્રવાલમણિસંનિભાન્
ત્યાં વાનરોએ સર્વત્ર સુંદર ઘરો જોયા; ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા ઝાડો, જે મોતી અને પ્રવાલ જેવી ઝાંખી ધરાવતા હતાં.
કાઞ્ચનભ્રમરાંશ્ચૈવ મધૂનિ ચ સમન્તતઃ। મણિકાઞ્ચનચિત્રાણિ શયનાન્યાસનાનિ ચ
સોનાના ભમરા અને સર્વત્ર મધ; મણિ અને સોનાથી શોભતા શયન અને બેઠકો.
વિવિધાનિ વિશાલાનિ દદૃશુસ્તે સમન્તતઃ। હૈમરાજતકાંસ્યાનાં ભાજનાનાં ચ રાશયઃ
તેમણે આસપાસ અનેક પ્રકારના અને વિશાળ ઢગલા જોયા, જેમાં સોનાં, ચાંદી અને કાંસાના વાસણો હતાં.
અગુરૂણાં ચ દિવ્યાનાં ચન્દનાનાં ચ સંચયાન્। શુચીન્યભ્યવહારાણિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
ત્યાં દિવ્ય અગરુ અને ચંદનના ઢગલા હતાં; શુદ્ધ ભોજન, મૂળ અને ફળ પણ હતાં.
મહાર્હાણિ ચ યાનાનિ મધૂનિ રસવન્તિ ચ। દિવ્યાનામમ્બરાણાં ચ મહાર્હાણાં ચ સંચયાન્
તેમણે કિંમતી વાહનો, મીઠું મધ અને દિવ્ય તથા કિંમતી વસ્ત્રોના ઢગલા જોયા.
કમ્બલાનાં ચ ચિત્રાણામજિનાનાં ચ સંચયાન્। તત્ર તત્ર ચ વિન્યસ્તાન્ દીપ્તાન્ વૈશ્વાનરપ્રભાન્
ત્યાં રંગબેરંગી કમ્બળ અને પશુચામડાંના ઢગલા હતાં, જે અહીં-ત્યાં રાખેલા અને અગ્નિ જેવી ઝાંખી ધરાવતા હતાં.
દદૃશુર્વાનરાઃ શુભ્રાઞ્જાતરૂપસ્ય સંચયાન્। તત્ર તત્ર વિચિન્વન્તો બિલે તત્ર મહાપ્રભાઃ
વાનરોએ એ ગૂફામાં શોધ કરતાં અનેક જગ્યાએ તેજસ્વી શુદ્ધ સોનાના ઢગલા જોયા.
દદૃશુર્વાનરાઃ શૂરાઃ સ્ત્રિયં કાંચિદદૂરતઃ। તાં ચ તે દદૃશુસ્તત્ર ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરામ્
વીર વાનરોએ નજીકમાં એક સ્ત્રીને જોયી, જે વાંસના કપડા અને કાળી મૃગચામ પહેરેલી હતી.
તાપસીં નિયતાહારાં જ્વલન્તીમિવ તેજસા। વિસ્મિતા હરયસ્તત્ર વ્યવતિષ્ઠન્ત સર્વશઃ। પપ્રચ્છ હનુમાંસ્તત્ર કાસિ ત્વં કસ્ય વા બિલમ્
તે તપસ્વિ સ્ત્રી હતી, નિયમિત આહાર કરતી અને તેજથી પ્રગટતી હતી; વાનરો આશ્ચર્યચકિત થઈને ત્યાં ઊભા રહ્યા. પછી હનુમાનએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? અને આ ગૂફા કોણની છે?'
તતો હનૂમાન્ ગિરિસંનિકાશઃ કૃતાઞ્જલિસ્તામભિવાદ્ય વૃદ્ધામ્। પપ્રચ્છ કા ત્વં ભવનં બિલં ચ રત્નાનિ ચેમાનિ વદસ્વ કસ્ય
પછી, પહાડ જેવો હનુમાન હાથ જોડીને એ વૃદ્ધ સ્ત્રીને વંદન કરીને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? આ ઘર અને ગુફા કયાંનું છે? અને આ રત્નો કોના છે? કૃપા કરીને અમને કહો.'
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધાકાંડનો એકાવનમો અધ્યાય સાંભળો.