આસેદુસ્તસ્ય શૈલસ્ય કોટિં દક્ષિણપશ્ચિમામ્। તેષાં તત્રૈવ વસતાં સ કાલો વ્યત્યવર્તત
તેઓ એ પર્વતની દક્ષિણપશ્ચિમ ટોચ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં રહેતાં એ સમય પસાર થયો.
સ હિ દેશો દુરન્વેષ્યો ગુહાગહનવાન્ મહાન્। તત્ર વાયુસુતઃ સર્વં વિચિનોતિ સ્મ પર્વતમ્
એ પ્રદેશ બહુ મોટો અને ગુફાઓ-ઘન ઝાડીઓથી ભરેલો હોવાથી શોધવો મુશ્કેલ હતો. ત્યાં પવનપુત્રે આખો પર્વત શોધી કાઢ્યો.
પરસ્પરેણ રહિતા અન્યોન્યસ્યાવિદૂરતઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ શરભો ગન્ધમાદનઃ
ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ અને ગંધમાદન – એ બધા એકબીજાથી અલગ હતા, પણ બહુ દૂર નહોતાં.
મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ હનૂમાન્ જામ્બવાનપિ। અઙ્ગદો યુવરાજશ્ચ તારશ્ચ વનગોચરઃ
મૈંદ, દ્વિવિદ, હનુમાન, જાંબવાન, યુવરાજ અંગદ અને વનવાસી તાર પણ ત્યાં હાજર હતા.
ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્। વિચિન્વન્તસ્તતસ્તત્ર દદૃશુર્વિવૃતં બિલમ્
પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કરતાં, તેમણે ત્યાં એક ખુલ્લું ગુફા જોયું.
દુર્ગમૃક્ષબિલં નામ દાનવેનાભિરક્ષિતમ્। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાસ્તુ શ્રાન્તાસ્તુ સલિલાર્થિનઃ
આ દુર્ગમ ઋક્ષ નામની ગુફા હતી, જેને દાનવ રક્ષતો હતો; બધા ભૂખ્યા, તરસ્યા, થાકેલા અને પાણીની શોધમાં હતા.
અવકીર્ણં લતાવૃક્ષૈર્દદૃશુસ્તે મહાબિલમ્। તત્ર ક્રૌઞ્ચાશ્ચ હંસાશ્ચ સારસાશ્ચાપિ નિષ્ક્રમન્
તે મહાન ગુફા લતાવૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી; ત્યાંથી બગલા, હંસ અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવી રહ્યા હતા.
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ રક્તાઙ્ગાઃ પદ્મરેણુભિઃ। તતસ્તદ્ બિલમાસાદ્ય સુગન્ધિ દુરતિક્રમમ્
પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ, કમળના પરાગથી લાલ પડેલા, પણ ત્યાંથી નીકળી રહ્યા હતા; પછી તેઓ એ સુગંધિત અને કઠિન ગુફા સુધી પહોંચ્યા.
વિસ્મયવ્યગ્રમનસો બભૂવુર્વાનરર્ષભાઃ। સંજાતપરિશઙ્કાસ્તે તદ્ બિલં પ્લવગોત્તમાઃ
વાંદરા શ્રેષ્ઠો આશ્ચર્ય અને ચિંતાથી ભરાઈ ગયા; એ ઉત્તમ વાંદરાઓને એ ગુફા પર શંકા ઉપજી.
અભ્યપદ્યન્ત સંહૃષ્ટાસ્તેજોવન્તો મહાબલાઃ। નાનાસત્ત્વસમાકીર્ણં દૈત્યેન્દ્રનિલયોપમમ્
છતાં, આનંદિત અને શક્તિથી ભરપૂર એ મહાબળીઓ એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં અનેક પ્રાણીઓ ભેગા હતા અને જે દૈત્યરાજના નિવાસ જેવું લાગતું હતું.
દુર્દર્શમિવ ઘોરં ચ દુર્વિગાહ્યં ચ સર્વશઃ। તતઃ પર્વતકૂટાભો હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
એ ગુફા ભયાનક, જોવા મુશ્કેલ અને સર્વ રીતે પાર પડવી અઘરી લાગી; ત્યારે પર્વત સમાન, પવનપુત્ર હનુમાન—
અબ્રવીદ્ વાનરાન્ ઘોરાન્ કાન્તારવનકોવિદઃ। ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્
વનમાં નિપુણ એવા હનુમાને ભયાનક વાંદરાઓને કહ્યું: 'પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કર્યા પછી—'
વયં સર્વે પરિશ્રાન્તા ન ચ પશ્યામ મૈથિલીમ્। અસ્માચ્ચાપિ બિલાદ્ધંસાઃ ક્રૌઞ્ચાશ્ચ સહ સારસૈઃ
'અમે બધા ખૂબ થાક્યા છીએ અને માઇથિલીને ક્યાંય દેખાતી નથી; છતાં આ ગુફામાંથી હંસ, બગલા અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવે છે.'
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ નિષ્પતન્તિ સ્મ સર્વશઃ। નૂનં સલિલવાનત્ર કૂપો વા યદિ વા હ્રદઃ
'પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ સર્વ દિશામાં ઉડી રહ્યા છે; નિશ્ચયે અહીં ક્યાંક પાણી છે, કૂવો કે કદાચ તળાવ હશે.'
તથા ચેમે બિલદ્વારે સ્નિગ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ। ઇત્યુક્તાસ્તદ્ બિલં સર્વે વિવિશુસ્તિમિરાવૃતમ્
'અને આ ગુફાના દ્વારે સુંદર, લીલાછમ વૃક્ષો ઊભાં છે; આવું કહી, બધા એ અંધકારભરી ગુફામાં પ્રવેશ્યા.'
અચન્દ્રસૂર્યં હરયો દદૃશૂ રોમહર્ષણમ્। નિશામ્ય તસ્માત્ સિંહાંશ્ચ તાંસ્તાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
વાંદરાઓએ એવું સ્થાન જોયું જ્યાં ચાંદલો કે સૂર્યનો પ્રકાશ નહોતો, જેને જોઈ રોમાંચ થાય; ત્યાંથી તેમણે સિંહો અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોયા.
પ્રવિષ્ટા હરિશાર્દૂલા બિલં તિમિરસંવૃતમ્। ન તેષાં સજ્જતે દૃષ્ટિર્ન તેજો ન પરાક્રમઃ
વાંદરા-શેરો એ અંધકારથી ઘેરાયેલી ગુફામાં પ્રવેશ્યા; હવે તેમની નજર, તેજ કે બળ કંઈ કામ ન આવતું.
વાયોરિવ ગતિસ્તેષાં દૃષ્ટિસ્તમસિ વર્તતે। તે પ્રવિષ્ટાસ્તુ વેગેન તદ્ બિલં કપિકુઞ્જરાઃ
જેમ પવન ચાલે તેમ તેમની નજર અંધકારમાં ફરે; એ વાંદરા-હાથીઓ ઝડપથી ગુફામાં આગળ વધ્યા.
પ્રકાશં ચાભિરામં ચ દદૃશુર્દેશમુત્તમમ્। તતસ્તસ્મિન્ બિલે ભીમે નાનાપાદપસંકુલે
તેમણે ત્યાં એક પ્રકાશમય અને મનોહર પ્રદેશ જોયો, સર્વ રીતે ઉત્તમ; પછી એ ભયાનક ગુફામાં, અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી જગ્યાએ—
અન્યોન્યં સમ્પરિષ્વજ્ય જગ્મુર્યોજનમન્તરમ્। તે નષ્ટસંજ્ઞાસ્તૃષિતાઃ સમ્ભ્રાન્તાઃ સલિલાર્થિનઃ
એમણે એકબીજાને જફી પાડી, એક યોજન જેટલું અંતર કાપ્યું; હવે તેઓ તરસ્યા, મૂર્છિત અને પાણીની શોધમાં ભટકતા હતા.
પરિપેતુર્બિલે તસ્મિન્ કંચિત્ કાલમતન્દ્રિતાઃ। તે કૃશા દીનવદનાઃ પરિશ્રાન્તાઃ પ્લવઙ્ગમાઃ
તે બિલ્લામાં વાનરોએ થોડો સમય નિરંતર ફેરવટ કરી; હવે તેઓ દુર્બળ, થાકેલા અને મુલાયમ ચહેરાવાળા થઈ ગયા.
આલોકં દદૃશુર્વીરા નિરાશા જીવિતે યદા। તતસ્તં દેશમાગમ્ય સૌમ્યા વિતિમિરં વનમ્
જ્યારે વીરોએ જીવવાની આશા ગુમાવી દીધી ત્યારે તેમને પ્રકાશ દેખાયો; પછી તેઓ એ સ્થળે પહોંચ્યા, જ્યાં શાંત અને અંધકારરહિત વન હતું.
દદૃશુઃ કાઞ્ચનાન્ વૃક્ષાન્ દીપ્તવૈશ્વાનરપ્રભાન્। સાલાંસ્તાલાંસ્તમાલાંશ્ચ પુંનાગાન્ વઞ્જુલાન્ ધવાન્
ત્યાં તેમણે સોનાના ઝાડો જોયા, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતા હતા; સાળ, તાડ, તમાલ, પુન્નાગ, વંજુલ અને ધવના ઝાડો પણ હતાં.
ચમ્પકાન્ નાગવૃક્ષાંશ્ચ કર્ણિકારાંશ્ચ પુષ્પિતાન્। સ્તબકૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચિત્રૈ રક્તૈઃ કિસલયૈસ્તથા
તેમણે ચંપા અને નાગના ઝાડો અને ફૂલોથી ભરેલા કર્ણિકારના ઝાડો જોયા; એમાં સુવર્ણના ગુચ્છો અને લાલ પાંદડાંઓની સુંદરતા હતી.
આપીડૈશ્ચ લતાભિશ્ચ હેમાભરણભૂષિતાન્। તરુણાદિત્યસંકાશાન્ વૈદૂર્યમયવેદિકાન્
લતાની ટોચે સોનાના આભૂષણોથી શોભતા ઝાડો હતાં; તેઓ યુવાન સૂર્ય જેવી ઝાંખી ધરાવતા અને વૈદૂર્યમણિથી બનેલા ચબુતરાંવાળા હતાં.
બિભ્રાજમાનાન્ વપુષા પાદપાંશ્ચ હિરણ્મયાન્। નીલવૈદૂર્યવર્ણાશ્ચ પદ્મિનીઃ પતગૈર્વૃતાઃ
ત્યાં ઝાડો સોનાથી બનેલા અને તેજથી ઝગમગતાં હતાં; નીલમણિ જેવા રંગની કમળો અને પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા હતાં.
મહદ્ભિઃ કાઞ્ચનૈર્વૃક્ષૈર્વૃતા બાલાર્કસંનિભૈઃ। જાતરૂપમયૈર્મત્સ્યૈર્મહદ્ભિશ્ચાથ પઙ્કજૈઃ
મોટા અને સોનાના ઝાડો, જે ઉગતા સૂર્ય જેવી ઝાંખી ધરાવતા હતાં; શુદ્ધ સોનાથી બનેલા માછલીઓ અને વિશાળ કમળો પણ હતાં.
નલિનીસ્તત્ર દદૃશુઃ પ્રસન્નસલિલાયુતાઃ। કાઞ્ચનાનિ વિમાનાનિ રાજતાનિ તથૈવ ચ
ત્યાં તેમણે સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલા કમળના તળાવો જોયા; સુવર્ણના મહેલ અને ચાંદીના મહેલ પણ હતાં.
તપનીયગવાક્ષાણિ મુક્તાજાલાવૃતાનિ ચ। હૈમરાજતભૌમાનિ વૈદૂર્યમણિમન્તિ ચ
સોનાની જાળીઓવાળી બારી, મોતીની જાળથી ઢંકાયેલ; સુવર્ણ અને રજતના ફરસાણ અને વૈદૂર્યમણિથી શોભતા.
દદૃશુસ્તત્ર હરયો ગૃહમુખ્યાનિ સર્વશઃ। પુષ્પિતાન્ ફલિનો વૃક્ષાન્ પ્રવાલમણિસંનિભાન્
ત્યાં વાનરોએ સર્વત્ર સુંદર ઘરો જોયા; ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા ઝાડો, જે મોતી અને પ્રવાલ જેવી ઝાંખી ધરાવતા હતાં.