તે શારદાભ્રપ્રતિમં શ્રીમદ્રજતપર્વતમ્। શૃઙ્ગવન્તં દરીવન્તમધિરુહ્ય ચ વાનરાઃ
વાનરો શરદના વાદળ જેવા ચમકતા, અનેક શિખરો અને ગુફાઓ ધરાવતા રજત પર્વત પર ચઢ્યા.
તત્ર લોધ્રવનં રમ્યં સપ્તપર્ણવનાનિ ચ। વિચિન્વન્તો હરિવરાઃ સીતાદર્શનકાંક્ષિણઃ
શ્રેષ્ઠ વાનરો, સીતા દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી, ત્યાંના સુંદર લોધ્રવન અને સપ્તપર્ણના વન શોધતા હતા.
તસ્યાગ્રમધિરૂઢાસ્તે શ્રાન્તા વિપુલવિક્રમાઃ। ન પશ્યન્તિ સ્મ વૈદેહીં રામસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્
એ વિક્રમશાળી અને થાકેલા વાનરો જ્યારે પર્વતની ટોચ પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને વૈદેહી, એટલે રામજીની પ્રિય રાણી, દેખાઈ નહીં.
તે તુ દૃષ્ટિગતં દૃષ્ટ્વા તં શૈલં બહુકન્દરમ્। અધ્યારોહન્ત હરયો વીક્ષમાણાઃ સમન્તતઃ
પણ જ્યારે વાનરોની નજરે અનેક ગુફાઓ ધરાવતો એ પર્વત પડ્યો, ત્યારે તેઓ ચારે બાજુ જોઈને એ પર્વત પર ચઢ્યા.
અવરુહ્ય તતો ભૂમિં શ્રાન્તા વિગતચેતસઃ। સ્થિતા મુહૂર્તં તત્રાથ વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતાઃ
પછી તેઓ જમીન પર ઊતરી આવ્યા, ખૂબ થાકી ગયા હતા અને મન પણ હારી ચૂક્યા હતા. થોડો સમય તેઓ વૃક્ષની છાયામાં ઊભા રહ્યા.
તે મુહૂર્તં સમાશ્વસ્તાઃ કિંચિદ્ભગ્નપરિશ્રમાઃ। પુનરેવોદ્યતાઃ કૃત્સ્નાં માર્ગિતું દક્ષિણાં દિશમ્
થોડો આરામ મળતાં અને થાક થોડો ઓગળી જતા, તેઓ ફરી દક્ષિણ દિશામાં આખું ક્ષેત્ર શોધવા નીકળી પડ્યા.
હનુમત્પ્રમુખાસ્તાવત્ પ્રસ્થિતાઃ પ્લવગર્ષભાઃ। વિન્ધ્યમેવાદિતઃ કૃત્વા વિચેરુશ્ચ સમન્તતઃ
પછી હનુમાનજીની આગેવાનીમાં એ શ્રેષ્ઠ વાનરો વિંધ્ય પર્વતને આરંભબિંદુ બનાવી, ચારે બાજુ શોધવા લાગ્યા.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો પચાસમો સર્ગ સાંભળો.
સહ તારાઙ્ગદાભ્યાં તુ સંગમ્ય હનુમાન્ કપિઃ। વિચિનોતિ ચ વિન્ધ્યસ્ય ગુહાશ્ચ ગહનાનિ ચ
હનુમાન વાનર તારા અને અંગદ સાથે મળીને વિંધ્ય પર્વતની ગુફાઓ અને ઘન ઝાડીઓ શોધતો હતો.
સિંહશાર્દૂલજુષ્ટાશ્ચ ગુહાશ્ચ પરિતસ્તદા। વિષમેષુ નગેન્દ્રસ્ય મહાપ્રસ્રવણેષુ ચ
ત્યાં આસપાસની ગુફાઓમાં સિંહ અને વાઘ રહેતા અને એ પર્વત પર ઊંચા-ઊંચા ધોધવાળા કઠણ સ્થળો હતા.
આસેદુસ્તસ્ય શૈલસ્ય કોટિં દક્ષિણપશ્ચિમામ્। તેષાં તત્રૈવ વસતાં સ કાલો વ્યત્યવર્તત
તેઓ એ પર્વતની દક્ષિણપશ્ચિમ ટોચ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં રહેતાં એ સમય પસાર થયો.
સ હિ દેશો દુરન્વેષ્યો ગુહાગહનવાન્ મહાન્। તત્ર વાયુસુતઃ સર્વં વિચિનોતિ સ્મ પર્વતમ્
એ પ્રદેશ બહુ મોટો અને ગુફાઓ-ઘન ઝાડીઓથી ભરેલો હોવાથી શોધવો મુશ્કેલ હતો. ત્યાં પવનપુત્રે આખો પર્વત શોધી કાઢ્યો.
પરસ્પરેણ રહિતા અન્યોન્યસ્યાવિદૂરતઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ શરભો ગન્ધમાદનઃ
ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ અને ગંધમાદન – એ બધા એકબીજાથી અલગ હતા, પણ બહુ દૂર નહોતાં.
મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ હનૂમાન્ જામ્બવાનપિ। અઙ્ગદો યુવરાજશ્ચ તારશ્ચ વનગોચરઃ
મૈંદ, દ્વિવિદ, હનુમાન, જાંબવાન, યુવરાજ અંગદ અને વનવાસી તાર પણ ત્યાં હાજર હતા.
ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્। વિચિન્વન્તસ્તતસ્તત્ર દદૃશુર્વિવૃતં બિલમ્
પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કરતાં, તેમણે ત્યાં એક ખુલ્લું ગુફા જોયું.
દુર્ગમૃક્ષબિલં નામ દાનવેનાભિરક્ષિતમ્। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાસ્તુ શ્રાન્તાસ્તુ સલિલાર્થિનઃ
આ દુર્ગમ ઋક્ષ નામની ગુફા હતી, જેને દાનવ રક્ષતો હતો; બધા ભૂખ્યા, તરસ્યા, થાકેલા અને પાણીની શોધમાં હતા.
અવકીર્ણં લતાવૃક્ષૈર્દદૃશુસ્તે મહાબિલમ્। તત્ર ક્રૌઞ્ચાશ્ચ હંસાશ્ચ સારસાશ્ચાપિ નિષ્ક્રમન્
તે મહાન ગુફા લતાવૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી; ત્યાંથી બગલા, હંસ અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવી રહ્યા હતા.
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ રક્તાઙ્ગાઃ પદ્મરેણુભિઃ। તતસ્તદ્ બિલમાસાદ્ય સુગન્ધિ દુરતિક્રમમ્
પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ, કમળના પરાગથી લાલ પડેલા, પણ ત્યાંથી નીકળી રહ્યા હતા; પછી તેઓ એ સુગંધિત અને કઠિન ગુફા સુધી પહોંચ્યા.
વિસ્મયવ્યગ્રમનસો બભૂવુર્વાનરર્ષભાઃ। સંજાતપરિશઙ્કાસ્તે તદ્ બિલં પ્લવગોત્તમાઃ
વાંદરા શ્રેષ્ઠો આશ્ચર્ય અને ચિંતાથી ભરાઈ ગયા; એ ઉત્તમ વાંદરાઓને એ ગુફા પર શંકા ઉપજી.
અભ્યપદ્યન્ત સંહૃષ્ટાસ્તેજોવન્તો મહાબલાઃ। નાનાસત્ત્વસમાકીર્ણં દૈત્યેન્દ્રનિલયોપમમ્
છતાં, આનંદિત અને શક્તિથી ભરપૂર એ મહાબળીઓ એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં અનેક પ્રાણીઓ ભેગા હતા અને જે દૈત્યરાજના નિવાસ જેવું લાગતું હતું.
દુર્દર્શમિવ ઘોરં ચ દુર્વિગાહ્યં ચ સર્વશઃ। તતઃ પર્વતકૂટાભો હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
એ ગુફા ભયાનક, જોવા મુશ્કેલ અને સર્વ રીતે પાર પડવી અઘરી લાગી; ત્યારે પર્વત સમાન, પવનપુત્ર હનુમાન—
અબ્રવીદ્ વાનરાન્ ઘોરાન્ કાન્તારવનકોવિદઃ। ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્
વનમાં નિપુણ એવા હનુમાને ભયાનક વાંદરાઓને કહ્યું: 'પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કર્યા પછી—'
વયં સર્વે પરિશ્રાન્તા ન ચ પશ્યામ મૈથિલીમ્। અસ્માચ્ચાપિ બિલાદ્ધંસાઃ ક્રૌઞ્ચાશ્ચ સહ સારસૈઃ
'અમે બધા ખૂબ થાક્યા છીએ અને માઇથિલીને ક્યાંય દેખાતી નથી; છતાં આ ગુફામાંથી હંસ, બગલા અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવે છે.'
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ નિષ્પતન્તિ સ્મ સર્વશઃ। નૂનં સલિલવાનત્ર કૂપો વા યદિ વા હ્રદઃ
'પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ સર્વ દિશામાં ઉડી રહ્યા છે; નિશ્ચયે અહીં ક્યાંક પાણી છે, કૂવો કે કદાચ તળાવ હશે.'
તથા ચેમે બિલદ્વારે સ્નિગ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ। ઇત્યુક્તાસ્તદ્ બિલં સર્વે વિવિશુસ્તિમિરાવૃતમ્
'અને આ ગુફાના દ્વારે સુંદર, લીલાછમ વૃક્ષો ઊભાં છે; આવું કહી, બધા એ અંધકારભરી ગુફામાં પ્રવેશ્યા.'
અચન્દ્રસૂર્યં હરયો દદૃશૂ રોમહર્ષણમ્। નિશામ્ય તસ્માત્ સિંહાંશ્ચ તાંસ્તાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
વાંદરાઓએ એવું સ્થાન જોયું જ્યાં ચાંદલો કે સૂર્યનો પ્રકાશ નહોતો, જેને જોઈ રોમાંચ થાય; ત્યાંથી તેમણે સિંહો અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોયા.
પ્રવિષ્ટા હરિશાર્દૂલા બિલં તિમિરસંવૃતમ્। ન તેષાં સજ્જતે દૃષ્ટિર્ન તેજો ન પરાક્રમઃ
વાંદરા-શેરો એ અંધકારથી ઘેરાયેલી ગુફામાં પ્રવેશ્યા; હવે તેમની નજર, તેજ કે બળ કંઈ કામ ન આવતું.
વાયોરિવ ગતિસ્તેષાં દૃષ્ટિસ્તમસિ વર્તતે। તે પ્રવિષ્ટાસ્તુ વેગેન તદ્ બિલં કપિકુઞ્જરાઃ
જેમ પવન ચાલે તેમ તેમની નજર અંધકારમાં ફરે; એ વાંદરા-હાથીઓ ઝડપથી ગુફામાં આગળ વધ્યા.
પ્રકાશં ચાભિરામં ચ દદૃશુર્દેશમુત્તમમ્। તતસ્તસ્મિન્ બિલે ભીમે નાનાપાદપસંકુલે
તેમણે ત્યાં એક પ્રકાશમય અને મનોહર પ્રદેશ જોયો, સર્વ રીતે ઉત્તમ; પછી એ ભયાનક ગુફામાં, અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી જગ્યાએ—
અન્યોન્યં સમ્પરિષ્વજ્ય જગ્મુર્યોજનમન્તરમ્। તે નષ્ટસંજ્ઞાસ્તૃષિતાઃ સમ્ભ્રાન્તાઃ સલિલાર્થિનઃ
એમણે એકબીજાને જફી પાડી, એક યોજન જેટલું અંતર કાપ્યું; હવે તેઓ તરસ્યા, મૂર્છિત અને પાણીની શોધમાં ભટકતા હતા.