અનિર્વેદં ચ દાક્ષ્યં ચ મનસશ્ચાપરાજયમ્। કાર્યસિદ્ધિકરાણ્યાહુસ્તસ્માદેતદ્ બ્રવીમ્યહમ્
લોકો કહે છે કે ધીરજ, કુશળતા અને હાર ન માનનાર મનથી કામમાં સફળતા મળે છે; એટલે હું તમને આ વાત કહું છું.
અદ્યાપીદં વનં દુર્ગં વિચિન્વન્તુ વનૌકસઃ। ખેદં ત્યક્ત્વા પુનઃ સર્વં વનમેવ વિચિન્વતામ્
હજી પણ, વનવાસીઓએ આ અઘરું જંગલ ફરીથી શોધવું જોઈએ; થાકને છોડીને, બધા ફરીથી આખું જંગલ શોધી કાઢો.
અવશ્યં કુર્વતાં તસ્ય દૃશ્યતે કર્મણઃ ફલમ્। પરં નિર્વેદમાગમ્ય નહિ નોન્મીલનં ક્ષમમ્
નક્કી છે કે જે સતત પ્રયત્ન કરે છે, તેને પોતાના કાર્યનું ફળ મળે છે; પણ જો મનમાં નિરાશા આવી જાય તો સફળતા શક્ય નથી.
સુગ્રીવઃ ક્રોધનો રાજા તીક્ષ્ણદણ્ડશ્ચ વાનરાઃ। ભેતવ્યં તસ્ય સતતં રામસ્ય ચ મહાત્મનઃ
સુગ્રીવ રાજા ગુસ્સાવાળો અને કડક દંડ આપનાર છે, વાનરો; તેથી તમારે હંમેશા તેની અને મહાત્મા રામની ભય રાખવી જોઈએ.
હિતાર્થમેતદુક્તં વઃ ક્રિયતાં યદિ રોચતે। ઉચ્યતાં હિ ક્ષમં યત્ તત્ સર્વેષામેવ વાનરાઃ
આ બધું તમારું ભલું થાય એ માટે કહેવામાં આવ્યું છે. જો તમને યોગ્ય લાગે તો એ પ્રમાણે કરો. જો કોઈને કંઈ યોગ્ય લાગે તો બધા વાનરો કહી શકે છે.
અઙ્ગદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વચનં ગન્ધમાદનઃ। ઉવાચ વ્યક્તયા વાચા પિપાસાશ્રમખિન્નયા
અંગદના શબ્દો સાંભળી, ગંધમાદનએ તરસ અને થાકથી થાકેલો હોવા છતાં સ્પષ્ટ રીતે બોલ્યો.
સદૃશં ખલુ વો વાક્યમઙ્ગદો યદુવાચ હ। હિતં ચૈવાનુકૂલં ચ ક્રિયતામસ્ય ભાષિતમ્
અંગદે જે કહ્યું એ ખરેખર તમારે માટે યોગ્ય છે. એમાં તમારું ભલું અને સહમતિ બંને છે, એટલે એના કહે્યા પ્રમાણે કરો.
પુનર્માર્ગામહે શૈલાન્ કન્દરાંશ્ચ શિલાંસ્તથા। કાનનાનિ ચ શૂન્યાનિ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
ચાલો ફરી પર્વતો, ગુફાઓ, શિલાઓ, સુનસાન જંગલો અને પર્વતોમાંથી વહેતા ઝરણાં શોધીએ.
યથોદ્દિષ્ટાનિ સર્વાણિ સુગ્રીવેણ મહાત્મના। વિચિન્વન્તુ વનં સર્વે ગિરિદુર્ગાણિ સંગતાઃ
મહાન આત્મા સુગ્રીવે જે જે સ્થળો બતાવ્યા છે, એ બધાં વાનરો મળીને જંગલ અને પર્વતોના કિલ્લાઓ શોધે.
તતઃ સમુત્થાય પુનર્વાનરાસ્તે મહાબલાઃ। વિન્ધ્યકાનનસંકીર્ણાં વિચેરુર્દક્ષિણાં દિશમ્
પછી એ મહાબલી વાનરો ફરી ઊભા થયા અને વિંધ્યના જંગલો ભરેલી દક્ષિણ દિશામાં શોધવા લાગ્યા.
તે શારદાભ્રપ્રતિમં શ્રીમદ્રજતપર્વતમ્। શૃઙ્ગવન્તં દરીવન્તમધિરુહ્ય ચ વાનરાઃ
વાનરો શરદના વાદળ જેવા ચમકતા, અનેક શિખરો અને ગુફાઓ ધરાવતા રજત પર્વત પર ચઢ્યા.
તત્ર લોધ્રવનં રમ્યં સપ્તપર્ણવનાનિ ચ। વિચિન્વન્તો હરિવરાઃ સીતાદર્શનકાંક્ષિણઃ
શ્રેષ્ઠ વાનરો, સીતા દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી, ત્યાંના સુંદર લોધ્રવન અને સપ્તપર્ણના વન શોધતા હતા.
તસ્યાગ્રમધિરૂઢાસ્તે શ્રાન્તા વિપુલવિક્રમાઃ। ન પશ્યન્તિ સ્મ વૈદેહીં રામસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્
એ વિક્રમશાળી અને થાકેલા વાનરો જ્યારે પર્વતની ટોચ પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને વૈદેહી, એટલે રામજીની પ્રિય રાણી, દેખાઈ નહીં.
તે તુ દૃષ્ટિગતં દૃષ્ટ્વા તં શૈલં બહુકન્દરમ્। અધ્યારોહન્ત હરયો વીક્ષમાણાઃ સમન્તતઃ
પણ જ્યારે વાનરોની નજરે અનેક ગુફાઓ ધરાવતો એ પર્વત પડ્યો, ત્યારે તેઓ ચારે બાજુ જોઈને એ પર્વત પર ચઢ્યા.
અવરુહ્ય તતો ભૂમિં શ્રાન્તા વિગતચેતસઃ। સ્થિતા મુહૂર્તં તત્રાથ વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતાઃ
પછી તેઓ જમીન પર ઊતરી આવ્યા, ખૂબ થાકી ગયા હતા અને મન પણ હારી ચૂક્યા હતા. થોડો સમય તેઓ વૃક્ષની છાયામાં ઊભા રહ્યા.
તે મુહૂર્તં સમાશ્વસ્તાઃ કિંચિદ્ભગ્નપરિશ્રમાઃ। પુનરેવોદ્યતાઃ કૃત્સ્નાં માર્ગિતું દક્ષિણાં દિશમ્
થોડો આરામ મળતાં અને થાક થોડો ઓગળી જતા, તેઓ ફરી દક્ષિણ દિશામાં આખું ક્ષેત્ર શોધવા નીકળી પડ્યા.
હનુમત્પ્રમુખાસ્તાવત્ પ્રસ્થિતાઃ પ્લવગર્ષભાઃ। વિન્ધ્યમેવાદિતઃ કૃત્વા વિચેરુશ્ચ સમન્તતઃ
પછી હનુમાનજીની આગેવાનીમાં એ શ્રેષ્ઠ વાનરો વિંધ્ય પર્વતને આરંભબિંદુ બનાવી, ચારે બાજુ શોધવા લાગ્યા.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો પચાસમો સર્ગ સાંભળો.
સહ તારાઙ્ગદાભ્યાં તુ સંગમ્ય હનુમાન્ કપિઃ। વિચિનોતિ ચ વિન્ધ્યસ્ય ગુહાશ્ચ ગહનાનિ ચ
હનુમાન વાનર તારા અને અંગદ સાથે મળીને વિંધ્ય પર્વતની ગુફાઓ અને ઘન ઝાડીઓ શોધતો હતો.
સિંહશાર્દૂલજુષ્ટાશ્ચ ગુહાશ્ચ પરિતસ્તદા। વિષમેષુ નગેન્દ્રસ્ય મહાપ્રસ્રવણેષુ ચ
ત્યાં આસપાસની ગુફાઓમાં સિંહ અને વાઘ રહેતા અને એ પર્વત પર ઊંચા-ઊંચા ધોધવાળા કઠણ સ્થળો હતા.
આસેદુસ્તસ્ય શૈલસ્ય કોટિં દક્ષિણપશ્ચિમામ્। તેષાં તત્રૈવ વસતાં સ કાલો વ્યત્યવર્તત
તેઓ એ પર્વતની દક્ષિણપશ્ચિમ ટોચ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં રહેતાં એ સમય પસાર થયો.
સ હિ દેશો દુરન્વેષ્યો ગુહાગહનવાન્ મહાન્। તત્ર વાયુસુતઃ સર્વં વિચિનોતિ સ્મ પર્વતમ્
એ પ્રદેશ બહુ મોટો અને ગુફાઓ-ઘન ઝાડીઓથી ભરેલો હોવાથી શોધવો મુશ્કેલ હતો. ત્યાં પવનપુત્રે આખો પર્વત શોધી કાઢ્યો.
પરસ્પરેણ રહિતા અન્યોન્યસ્યાવિદૂરતઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ શરભો ગન્ધમાદનઃ
ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ અને ગંધમાદન – એ બધા એકબીજાથી અલગ હતા, પણ બહુ દૂર નહોતાં.
મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ હનૂમાન્ જામ્બવાનપિ। અઙ્ગદો યુવરાજશ્ચ તારશ્ચ વનગોચરઃ
મૈંદ, દ્વિવિદ, હનુમાન, જાંબવાન, યુવરાજ અંગદ અને વનવાસી તાર પણ ત્યાં હાજર હતા.
ગિરિજાલાવૃતાન્ દેશાન્ માર્ગિત્વા દક્ષિણાં દિશમ્। વિચિન્વન્તસ્તતસ્તત્ર દદૃશુર્વિવૃતં બિલમ્
પર્વતોની શ્રેણીઓથી ઢંકાયેલા દક્ષિણ દિશાના પ્રદેશોમાં શોધ કરતાં, તેમણે ત્યાં એક ખુલ્લું ગુફા જોયું.
દુર્ગમૃક્ષબિલં નામ દાનવેનાભિરક્ષિતમ્। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાસ્તુ શ્રાન્તાસ્તુ સલિલાર્થિનઃ
આ દુર્ગમ ઋક્ષ નામની ગુફા હતી, જેને દાનવ રક્ષતો હતો; બધા ભૂખ્યા, તરસ્યા, થાકેલા અને પાણીની શોધમાં હતા.
અવકીર્ણં લતાવૃક્ષૈર્દદૃશુસ્તે મહાબિલમ્। તત્ર ક્રૌઞ્ચાશ્ચ હંસાશ્ચ સારસાશ્ચાપિ નિષ્ક્રમન્
તે મહાન ગુફા લતાવૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી; ત્યાંથી બગલા, હંસ અને સારસ પક્ષીઓ બહાર આવી રહ્યા હતા.
જલાર્દ્રાશ્ચક્રવાકાશ્ચ રક્તાઙ્ગાઃ પદ્મરેણુભિઃ। તતસ્તદ્ બિલમાસાદ્ય સુગન્ધિ દુરતિક્રમમ્
પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ, કમળના પરાગથી લાલ પડેલા, પણ ત્યાંથી નીકળી રહ્યા હતા; પછી તેઓ એ સુગંધિત અને કઠિન ગુફા સુધી પહોંચ્યા.
વિસ્મયવ્યગ્રમનસો બભૂવુર્વાનરર્ષભાઃ। સંજાતપરિશઙ્કાસ્તે તદ્ બિલં પ્લવગોત્તમાઃ
વાંદરા શ્રેષ્ઠો આશ્ચર્ય અને ચિંતાથી ભરાઈ ગયા; એ ઉત્તમ વાંદરાઓને એ ગુફા પર શંકા ઉપજી.
અભ્યપદ્યન્ત સંહૃષ્ટાસ્તેજોવન્તો મહાબલાઃ। નાનાસત્ત્વસમાકીર્ણં દૈત્યેન્દ્રનિલયોપમમ્
છતાં, આનંદિત અને શક્તિથી ભરપૂર એ મહાબળીઓ એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં અનેક પ્રાણીઓ ભેગા હતા અને જે દૈત્યરાજના નિવાસ જેવું લાગતું હતું.