તદહઃ પ્રથમં કૃત્વા માસે પ્રસ્રવણં ગતાઃ। કપિરાજેન સંગમ્ય નિરાશાઃ કપિકુઞ્જરાઃ
પ્રથમ દિવસ પૂરો કરીને, વાનરપ્રમુખોએ સુગ્રીવ સાથે મળીને, આશા ગુમાવીને પ્રસ્રવણ પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.
વિચિત્ય તુ દિશં પૂર્વાં યથોક્તાં સચિવૈઃ સહ। અદૃષ્ટ્વા વિનતઃ સીતામાજગામ મહાબલઃ
પછી, મહાબલી વાનરે પોતાના મંત્રીઓ સાથે પૂર્વ દિશામાં શોધી, પણ સીતાજી ન મળતાં નમ્રતાથી પાછા ફર્યો.
દિશમપ્યુત્તરાં સર્વાં વિવિચ્ય સ મહાકપિઃ। આગતઃ સહ સૈન્યેન ભીતઃ શતબલિસ્તદા
તે મહાવાનરે આખી ઉત્તર દિશા પોતાની સેનાની સાથે શોધી અને પછી ડરથી પાછો આવ્યો.
સુષેણઃ પશ્ચિમામાશાં વિવિચ્ય સહ વાનરૈઃ। સમેત્ય માસે પૂર્ણે તુ સુગ્રીવમુપચક્રમે
સુષેણે પશ્ચિમ દિશામાં વાનરો સાથે શોધખોળ કરી, અને માસ પૂર્ણ થતાં સુગ્રીવ પાસે પહોંચ્યો.
તં પ્રસ્રવણપૃષ્ઠસ્થં સમાસાદ્યાભિવાદ્ય ચ। આસીનં સહ રામેણ સુગ્રીવમિદમબ્રુવન્
પ્રસ્રવણ પર્વત પર બેસેલા સુગ્રીવને, જે રામ સાથે હતા, તેઓએ જઈને વંદન કર્યા અને આ શબ્દો કહ્યા.
વિચિતાઃ પર્વતાઃ સર્વે વનાનિ ગહનાનિ ચ। નિમ્નગાઃ સાગરાન્તાશ્ચ સર્વે જનપદાશ્ચ યે
બધાં પર્વતો, ઘન જંગલો, સમુદ્ર સુધી પહોંચતી નદીઓ અને બધા વસવાટવાળા પ્રદેશો અમે શોધી લીધા છે.
ગુહાશ્ચ વિચિતાઃ સર્વા યાશ્ચ તે પરિકીર્તિતાઃ। વિચિતાશ્ચ મહાગુલ્મા લતાવિતતસંતતાઃ
તમારે જે ગુફાઓ બતાવી હતી, તે બધાં શોધી લીધા છે, અને મોટી વનરાજીઓ, લતાવાળી ઝાડીઓ પણ તપાસી છે.
ગહનેષુ ચ દેશેષુ દુર્ગેષુ વિષમેષુ ચ। સત્ત્વાન્યતિપ્રમાણાનિ વિચિતાનિ હતાનિ ચ। યે ચૈવ ગહના દેશા વિચિતાસ્તે પુનઃ પુનઃ
અગમ્ય, દુર્ગમ અને ઊંચા નીચા પ્રદેશોમાં, વિશાળકાય પ્રાણીઓ મળ્યા અને માર્યા પણ છે; અને એ દુર્ગમ પ્રદેશો વારંવાર શોધ્યા છે.
ઉદારસત્ત્વાભિજનો હનૂમાન્ સ મૈથિલીં જ્ઞાસ્યતિ વાનરેન્દ્ર। દિશં તુ યામેવ ગતા તુ સીતા તામાસ્થિતો વાયુસુતો હનૂમાન્
ઉદાર સ્વભાવ અને મહાન કુળમાં જન્મેલા હનુમાન નિશ્ચયે માઇથિલીનું શોધી કાઢશે; પવનપુત્ર હનુમાન એ જ દિશામાં ગયો છે, જ્યાં સીતાજી ગઈ છે.
thumb|અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો અડતાલીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સહ તારાઙ્ગદાભ્યાં તુ સહસા હનુમાન્ કપિઃ। સુગ્રીવેણ યથોદ્દિષ્ટં ગન્તું દેશં પ્રચક્રમે
પછી હનુમાન તારા અને અંગદ સાથે, સુગ્રીવ જે દિશા બતાવી હતી, ત્યાં જ ઝડપથી રવાના થયો.
સ તુ દૂરમુપાગમ્ય સર્વૈસ્તૈઃ કપિસત્તમૈઃ। તતો વિચિત્ય વિન્ધ્યસ્ય ગુહાશ્ચ ગહનાનિ ચ
હનુમાન અને બધા શ્રેષ્ઠ વાનરો લાંબું અંતર કાપી, પછી વિંધ્ય પર્વતની ગુફાઓ અને ઘન જંગલોમાં શોધખોળ કરવા લાગ્યા.
પર્વતાગ્રનદીદુર્ગાન્ સરાંસિ વિપુલદ્રુમાન્। વૃક્ષષણ્ડાંશ્ચ વિવિધાન્ પર્વતાન્ વનપાદપાન્
તેઓએ પર્વતોની ટોચો, નદીઓના કિનારા, તળાવો, મોટા વૃક્ષો, વિવિધ વનકાંઠા, પર્વતો અને જંગલના વૃક્ષો બધે શોધ્યું.
અન્વેષમાણાસ્તે સર્વે વાનરાઃ સર્વતો દિશમ્। ન સીતાં દદૃશુર્વીરા મૈથિલીં જનકાત્મજામ્
બધા વીર વાનરો દરેક દિશામાં શોધતા ગયા, પણ જનકનંદિની માઇથિલી સીતાજી ક્યાંય દેખાઈ નહીં.
તે ભક્ષયન્તો મૂલાનિ ફલાનિ વિવિધાન્યપિ। અન્વેષમાણા દુર્ધર્ષા ન્યવસંસ્તત્ર તત્ર હ
શોધખોળ કરતાં તેઓએ અહીં-ત્યાં રહીને વિવિધ મૂળ અને ફળો ખાધાં, અને અડગ રહીને આગળ વધ્યા.
સ તુ દેશો દુરન્વેષો ગુહાગહનવાન્ મહાન્। નિર્જલં નિર્જનં શૂન્યં ગહનં ઘોરદર્શનમ્
એ પ્રદેશ વિશાળ અને શોધવા અઘરો હતો, જ્યાં ઘણી ગુફાઓ અને ઘન જંગલ હતા, પાણી નહોતું, કોઈ વસવાટ નહોતો, બધું ખાલી અને ભયાનક લાગતું હતું.
તાદૃશાન્યપ્યરણ્યાનિ વિચિત્ય ભૃશપીડિતાઃ। સ દેશશ્ચ દુરન્વેષ્યો ગુહાગહનવાન્ મહાન્
એવા જ અનેક જંગલો શોધીને, ખૂબ થાકી ગયા પછી પણ, તેઓએ એ પ્રદેશ પણ વિશાળ અને શોધવા અઘરો, ગુફાઓ અને ઘન જંગલથી ભરેલો જ જોયો.
ત્યક્ત્વા તુ તં તતો દેશં સર્વે વૈ હરિયૂથપાઃ। દેશમન્યં દુરાધર્ષં વિવિશુશ્ચાકુતોભયાઃ
પછી બધા વાનરપ્રમુખોએ એ પ્રદેશ છોડીને, ડર્યા વિના બીજું પણ દુર્ગમ પ્રદેશ શોધવા પ્રવેશ કર્યો.
યત્ર વન્ધ્યફલા વૃક્ષા વિપુષ્પાઃ પર્ણવર્જિતાઃ। નિસ્તોયાઃ સરિતો યત્ર મૂલં યત્ર સુદુર્લભમ્
ત્યાં વૃક્ષો ફળ તો આપતા, પણ ફોક હતા, ફૂલો નહોતા, પાંદડા પણ નહોતા; નદીઓ સુકાઈ ગઈ હતી અને મૂળ મળવું બહુ મુશ્કેલ હતું.
ન સન્તિ મહિષા યત્ર ન મૃગા ન ચ હસ્તિનઃ। શાર્દૂલાઃ પક્ષિણો વાપિ યે ચાન્યે વનગોચરાઃ
ત્યાં કોઈ મહિષ, હરણ કે હાથી નહોતાં; શેર, પક્ષીઓ કે બીજા જંગલના પ્રાણી પણ નહોતાં.
ન ચાત્ર વૃક્ષા નૌષધ્યો ન વલ્લ્યો નાપિ વીરુધઃ। સ્નિગ્ધપત્રાઃ સ્થલે યત્ર પદ્મિન્યઃ ફુલ્લપઙ્કજાઃ
ત્યાં કોઈ વૃક્ષ, ઔષધિ, વેલ કે ઘાસ પણ નહોતાં; જમીન પર ફક્ત કમળના તળાવ હતાં, જેમાં ખીલેલા કમળ અને ચમકતા પાંદડા હતાં.
પ્રેક્ષણીયાઃ સુગન્ધાશ્ચ ભ્રમરૈશ્ચ વિવર્જિતાઃ। કણ્ડુર્નામ મહાભાગઃ સત્યવાદી તપોધનઃ
એ તળાવો જોવા સુંદર અને સુગંધિત હતાં, પણ તેમાં માખીઓ નહોતાં; ત્યાં કંડુ નામના મહાન ઋષિ રહેતા, જે સત્યવંત અને તપસ્વી હતા.
મહર્ષિઃ પરમામર્ષી નિયમૈર્દુષ્પ્રધર્ષણઃ। તસ્ય તસ્મિન્ વને પુત્રો બાલકો દશવાર્ષિકઃ
એ મહર્ષિ ખૂબ ક્રોધી અને નિયમમાં અડગ હતા; એ જંગલમાં તેમના દસ વર્ષના પુત્રનું મૃત્યુ થયું હતું.
પ્રણષ્ટો જીવિતાન્તાય ક્રુદ્ધસ્તેન મહામુનિઃ। તેન ધર્માત્મના શપ્તં કૃત્સ્નં તત્ર મહદ્વનમ્
પુત્રના મૃત્યુથી દુઃખી થઈ, ધર્મનિષ્ઠ મહામુનિએ આખા જંગલને શાપ આપ્યો.
અશરણ્યં દુરાધર્ષં મૃગપક્ષિવિવર્જિતમ્। તસ્ય તે કાનનાન્તાંસ્તુ ગિરીણાં કન્દરાણિ ચ
એ જંગલ હવે સુનસાન, દુર્ગમ અને પ્રાણીઓ-પક્ષીઓથી ખાલી થઈ ગયું; તેથી તમે એ જંગલના કિનારા અને પર્વતોની ગુફાઓમાં શોધો.
પ્રભવાણિ નદીનાં ચ વિચિન્વન્તિ સમાહિતાઃ। તત્ર ચાપિ મહાત્માનો નાપશ્યઞ્જનકાત્મજામ્
તેઓએ એકાગ્રતાથી નદીઓના સ્ત્રોત અને પર્વતોની ગુફાઓમાં શોધ્યું, પણ ત્યાં પણ મહાન વાનરોને જનકનંદિની સીતાજી મળી નહીં.
હર્તારં રાવણં વાપિ સુગ્રીવપ્રિયકારિણઃ। તે પ્રવિશ્ય તુ તં ભીમં લતાગુલ્મસમાવૃતમ્
સુગ્રીવને પ્રસન્ન કરનાર રાવણ, જે સીતાજીને હરણ કરી ગયો હતો, એ ભયાનક લતા અને ઝાડીઓથી ઘેરાયેલા સ્થળે વાનરોએ ક્યાંય દેખાયો નહીં.
દદૃશુર્ભીમકર્માણમસુરં સુરનિર્ભયમ્। તં દૃષ્ટ્વા વાનરા ઘોરં સ્થિતં શૈલમિવાસુરમ્
ત્યાં પ્રવેશીને, વાનરોએ એક ભયાનક અને દેવોથી નિર્ભય એવા અસુરને જોયો, જે પર્વત જેવો ભયંકર દેખાતો હતો.
ગાઢં પરિહિતાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા તં પર્વતોપમમ્। સોઽપિ તાન્ વાનરાન્ સર્વાન્ નષ્ટાઃ સ્થેત્યબ્રવીદ્ બલી
એ પર્વત સમાન અસુરને જોઈને બધા વાનરો ગભરાઈને પાછળ હટ્યા; પણ એ બળવાન અસુરે બધા વાનરોને જોઈને કહ્યું: 'તમે તો હવે ખોવાઈ ગયા છો!'
અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધો મુષ્ટિમુદ્યમ્ય સંગતમ્। તમાપતન્તં સહસા વાલિપુત્રોઽઙ્ગદસ્તદા
એ અસુર ક્રોધથી ભરાઈને મઠી ઊંચકી દોડ્યો; પણ એ સમયે વાલીપુત્ર અંગદે અચાનક તેને જોરથી માર્યો.