એવં સંચોદિતાઃ સર્વે રાજ્ઞા વાનરયૂથપાઃ। સ્વાં સ્વાં દિશમભિપ્રેત્ય ત્વરિતાઃ સમ્પ્રતસ્થિરે
એ રીતે રાજાએ આદેશ આપતાં બધા વાંદરોના મુખ્યોએ પોતાની પોતાની દિશા તરફ તત્પરતાથી કૂચ કરી.
નદન્તશ્ચોન્નદન્તશ્ચ ગર્જન્તશ્ચ પ્લવંગમાઃ। ક્ષ્વેડન્તો ધાવમાનાશ્ચ વિનદન્તો મહાબલાઃ
મોટા બળવાન વાંદરો ગર્જના કરતા, દહાડતા, બૂમો પાડતા, દોડતા અને ઉંચા અવાજે ચીસો પાડતા આગળ વધ્યા.
એવં સંચોદિતાઃ સર્વે રાજ્ઞા વાનરયૂથપાઃ। આનયિષ્યામહે સીતાં હનિષ્યામશ્ચ રાવણમ્
એ રીતે રાજાએ આદેશ આપતાં બધા વાંદરોના મુખ્યોએ કહ્યું: 'અમે સીતાજીને પાછી લાવશું અને રાવણને મારશું.'
અહમેકો વધિષ્યામિ પ્રાપ્તં રાવણમાહવે। તતશ્ચોન્મથ્ય સહસા હરિષ્યે જનકાત્મજામ્
'હું એકલો જ યુદ્ધમાં આવનાર રાવણને મારી નાખીશ અને પછી તરત જ તેને હરાવીને જનકનંદિનીને પાછી લાવીશ.'
વેપમાનાં શ્રમેણાદ્ય ભવદ્ભિઃ સ્થીયતામિતિ। એક એવાહરિષ્યામિ પાતાલાદપિ જાનકીમ્
'જો સીતાજી થાકથી કાંપતી હોય તો પણ તમે અડગ રહો; હું એકલો જ પાતાળમાંથી પણ જાનકીજીને પાછી લાવીશ.'
વિધમિષ્યામ્યહં વૃક્ષાન્ દારયિષ્યામ્યહં ગિરીન્। ધરણીં દારયિષ્યામિ ક્ષોભયિષ્યામિ સાગરાન્
'હું વૃક્ષો તોડી નાખીશ, પર્વતો ફાડી નાખીશ, ધરતી ચીરી નાખીશ અને સાગરોને પણ હલાવી દઈશ.'
અહં યોજનસંખ્યાયાઃ પ્લવેયં નાત્ર સંશયઃ। શતયોજનસંખ્યાયાઃ શતં સમધિકં હ્યહમ્
'હું યોજનોની સંખ્યા જેટલું કૂદી શકું છું, એમાં કોઈ શંકા નથી; હું તો સો યોજનથી પણ વધુ દૂર જઈ શકું છું.'
ભૂતલે સાગરે વાપિ શૈલેષુ ચ વનેષુ ચ। પાતાલસ્યાપિ વા મધ્યે ન મમાચ્છિદ્યતે ગતિઃ
'ભલે જમીન પર, સાગરમાં, પર્વતોમાં કે જંગલોમાં, કે પછી પાતાળના મધ્યમાં પણ, મારી ગતિને કોઈ રોકી શકે નહીં.'
ઇત્યેકૈકસ્તદા તત્ર વાનરા બલદર્પિતાઃ। ઊચુશ્ચ વચનં તસ્ય હરિરાજસ્ય સંનિધૌ
એ રીતે ત્યાં બધા બળવાન અને ગર્વિત વાંદરો વાંદરોના રાજાની હાજરીમાં આ વચન બોલ્યા.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો છાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
ગતેષુ વાનરેન્દ્રેષુ રામઃ સુગ્રીવમબ્રવીત્। કથં ભવાન્ વિજાનીતે સર્વં વૈ મણ્ડલં ભુવઃ
જ્યારે બધા વાંદરાઓના રાજા ચાલ્યા ગયા, ત્યારે રામે સુગ્રીવને પૂછ્યું: 'તમે આખી ધરતીનું વિસ્તાર કેવી રીતે જાણો છો?'
સુગ્રીવશ્ચ તતો રામમુવાચ પ્રણતાત્મવાન્। શ્રૂયતાં સર્વમાખ્યાસ્યે વિસ્તરેણ વચો મમ
પછી સુગ્રીવે વિનમ્ર હૃદયથી રામને કહ્યું: 'સાંભળો, હું તમને બધું વિગતે કહું છું.'
યદા તુ દુન્દુભિં નામ દાનવં મહિષાકૃતિમ્। પ્રતિકાલયતે વાલી મલયં પ્રતિ પર્વતમ્
જ્યારે વાલી એ દુન્દુભિ નામના દાનવને, જે મહિષ જેવો દેખાતો હતો, સામનો કર્યો, ત્યારે તે મલય પર્વત તરફ ગયો હતો.
તદા વિવેશ મહિષો મલયસ્ય ગુહાં પ્રતિ। વિવેશ વાલી તત્રાપિ મલયં તજ્જિઘાંસયા
પછી એ મહિષ મલય પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશ્યો; વાલી પણ તેને મારવાનો ઇરાદો રાખીને એ ગુફામાં ગયો.
તતોઽહં તત્ર નિક્ષિપ્તો ગુહાદ્વારિ વિનીતવત્। ન ચ નિષ્ક્રામતે વાલી તદા સંવત્સરે ગતે
એ સમયે હું ગુફાના દ્વારે નમ્રતાથી ઉભો રહ્યો હતો; પણ એક વર્ષ વીતી ગયું છતાં વાલી બહાર આવ્યો નહીં.
તતઃ ક્ષતજવેગેન આપુપૂરે તદા બિલમ્। તદહં વિસ્મિતો દૃષ્ટ્વા ભ્રાતુઃ શોકવિષાર્દિતઃ
પછી ત્યાં લોહી વહેતાં ગુફો ભરાઈ ગયો; આ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત અને ભાઈના દુઃખથી દુખી થઈ ગયો.
અથાહં ગતબુદ્ધિસ્તુ સુવ્યક્તં નિહતો ગુરુઃ। શિલા પર્વતસંકાશા બિલદ્વારિ મયા કૃતા
પછી મારું મન ઉલટું પડી ગયું અને મને ખાતરી થઈ ગઈ કે મોટા ભાઈ માર્યા ગયા છે; તેથી મેં ગુફાના દ્વારે પર્વત જેવી મોટી પથ્થર મૂકી દીધી.
અશક્નુવન્નિષ્ક્રમિતું મહિષો વિનશિષ્યતિ। તતોઽહમાગાં કિષ્કિન્ધાં નિરાશસ્તસ્ય જીવિતે
હવે એ મહિષ બહાર આવી શકશે નહીં અને ત્યાં જ મરી જશે એમ વિચારીને, હું વાલી જીવશે એવી આશા છોડીને કિષ્કિંધા પાછો ફર્યો.
રાજ્યં ચ સુમહત્ પ્રાપ્ય તારાં ચ રુમયા સહ। મિત્રૈશ્ચ સહિતસ્તત્ર વસામિ વિગતજ્વરઃ
મને મોટું રાજ્ય મળ્યું અને તારા તથા રૂમા સાથે, મિત્રો સાથે હું ત્યાં નિરાંતે રહેતો હતો.
આજગામ તતો વાલી હત્વા તં વાનરર્ષભઃ। તતોઽહમદદાં રાજ્યં ગૌરવાદ્ ભયયન્ત્રિતઃ
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલી એ દાનવને મારીને પાછો આવ્યો; ત્યારે હું ભય અને માનના કારણે રાજ્ય પાછું આપી દીધું.
સ માં જિઘાંસુર્દુષ્ટાત્મા વાલી પ્રવ્યથિતેન્દ્રિયઃ। પરિકાલયતે વાલી ધાવન્તં સચિવૈઃ સહ
પણ વાલી દુષ્ટ મનથી અને વિચલિત ઇન્દ્રિયોથી મને મારવા દોડ્યો; હું મારા મંત્રીઓ સાથે ભાગતો હતો અને વાલી પીછો કરતો હતો.
તતોઽહં વાલિના તેન સોઽનુબદ્ધઃ પ્રધાવિતઃ। નદીશ્ચ વિવિધાઃ પશ્યન્ વનાનિ નગરાણિ ચ
પછી વાલી મારું પીછો કરતો રહ્યો અને હું અનેક નદીઓ, જંગલો અને શહેરો જોઈને ભાગતો રહ્યો.
આદર્શતલસંકાશા તતો વૈ પૃથિવી મયા। અલાતચક્રપ્રતિમા દૃષ્ટા ગોષ્પદવત્ કૃતા
પછી મને પૃથ્વી અરીસાની સપાટી જેવી, દહકતા અગ્નિચક્ર જેવી અને ગાયના ખુરના નિશાન જેટલી નાની દેખાઈ.
પૂર્વાં દિશં તતો ગત્વા પશ્યામિ વિવિધાન્ દ્રુમાન્। પર્વતાન્ સદરીન્ રમ્યાન્ સરાંસિ વિવિધાનિ ચ
પછી પૂર્વ દિશામાં જઈને, મેં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો, સરસ નદીઓવાળા પર્વતો અને વિવિધ સરોવર જોયાં.
ઉદયં તત્ર પશ્યામિ પર્વતં ધાતુમણ્ડિતમ્। ક્ષીરોદં સાગરં ચૈવ નિત્યમપ્સરસાલયમ્
ત્યાં મેં ધાતુઓથી શોભિત ઉદય પર્વત અને દૈવીઓ અપ્સરાઓનું હંમેશા નિવાસસ્થાન એવા ક્ષીર સાગર જોયા.
પરિકાલ્યમાનસ્તુ તદા વાલિનાભિદ્રુતો હ્યહમ્। પુનરાવૃત્ય સહસા પ્રસ્થિતોઽહં તદા વિભો
પણ વાલી સતત પીછો કરતો હોવાથી, હું ફરીથી ઝડપથી પાછો વળી ગયો, હે સ્વામી.
દિશસ્તસ્યાસ્તતો ભૂયઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્। વિન્ધ્યપાદપસંકીર્ણાં ચન્દનદ્રુમશોભિતામ્
પછી ફરીથી હું દક્ષિણ દિશામાં ગયો, જ્યાં વિંધ્ય પર્વતના મૂળ અને ચંદનના વૃક્ષોથી તે દિશા સુંદર હતી.
દ્રુમશૈલાન્તરે પશ્યન્ ભૂયો દક્ષિણતોઽપરામ્। અપરાં ચ દિશં પ્રાપ્તો વાલિના સમભિદ્રુતઃ
વૃક્ષો અને પર્વતો વચ્ચે જોઈને, હું દક્ષિણ તરફ આગળ વધ્યો અને બીજી દિશામાં ગયો, પણ ત્યાં પણ વાલી મારું પીછો કરતો રહ્યો.
સ પશ્યન્ વિવિધાન્ દેશાનસ્તં ચ ગિરિસત્તમમ્। પ્રાપ્ય ચાસ્તં ગિરિશ્રેષ્ઠમુત્તરં સમ્પ્રધાવિતઃ
હું વિવિધ પ્રદેશો અને ઉત્તમ પર્વત જોઈને, પશ્ચિમના મહાન પર્વત સુધી પહોંચ્યો અને ત્યાંથી ઉત્તર તરફ દોડાવ્યો ગયો.
હિમવન્તં ચ મેરું ચ સમુદ્રં ચ તથોત્તરમ્। યદા ન વિન્દે શરણં વાલિના સમભિદ્રુતઃ
હું હિમવંત, મેરુ અને ઉત્તર સાગર સુધી ગયો, પણ વાલી સતત પીછો કરતો હોવાથી ક્યાંય આશ્રય મળ્યો નહીં.